![](../../slike/dodatak.gif) |
Dejan Ajdačić
O folkloristi Novaku Kilibardi
Srpska narodna epika u tumačenju Novaka Kilibarde
Kilibardina ispitivanja narodne književnosti u službi pisane književnosti
Kilibardina tumačenja lirike, proze i tužbalica
Za razliku od istraživača narodne književnosti koji su
svoje poznavanje života usmene tradicije zasnivali na
knjigama ili terenskom iskustvu, Novak Kilibarda je
odrastao u Staroj Hercegovini, u patrijarhalnoj sredini
razvijene epske tradicije, gde je uz majku narodnu
tužilicu, rodom od Vukalovića, odmalena upio smisao žive
narodne reči. Taj životni dar, obogaćen ovladavanjem
složenim književno-teorijskim i istorijskim znanjima, uz
nadarenost za tumačenje književnosti, posebno narodne
baštine, otelotvoren je u nizu njegovih analitičkih
tekstova.
Pri tom, Kilibarda je u pisanju o narodnim umotvorinama
izbegao opasnosti preteranog oslanjanja na lokalnu
tradiciju, kojoj katkada ne odolevaju proučavaoci ponikli
iz krajeva sa očuvanim usmenim nasleđem. On je pomirio i
harmonično usaglasio strogost naučnih metoda sa osećanjem
za narodno kazivanje i pevanje. Tek time su njegovo poreklo iz
Banjana, te neposredovan i duboko ličan odnos prema
sadržajima i oblicima usmene kulture, ugrađeni u
preplitanje subjektivnog i objektivnog, racionalnog i
intuitivnog pristupa.
Obilje radova profesora Novaka Kilibarde onemogućava da
se njegove studije o narodnoj književnosti sakupe u jednoj
knjizi. Njegova zainteresovanost za različite probleme
narodnog stvaranja ogleda se u tekstovima o epici, lirici,
tužbalicama, pripovetkama, poslovicama, baladama, odnosima
usmene i pisane književnosti. Tako je 1998. godine objavljeno
tri knjige izabranih Kilibardinih radova o narodnoj
književnosti. Prva, "Epska mjera istorije" posvećena je
epskoj poeziji, druga, "Usmena književnost u službi
pisane" odnosu književnog stvaranja usmenog postanja i
dela Andrića, Njegoša, Stefana Mitrova Ljubiše i dr, a
treća, "Usmena književnost pred čitaocem" ostalim
žanrovima usmenog folklora. Većina tekstova objavljenih u
ove tri knjige nastala je uglavnom krajem šezdesetih,
sedamdesetih godina i početkom osamdesetih godina
dvadesetog veka, u periodu autorovog posvećenja
istraživanju narodne književnosti.
Kilibarda u proučavanju epske poezije ima nekoliko
temeljnih uporišta. On često poredi Homerove epove kao
uzore mudrosti i lepote sa srpskom epikom i njenim junacima
ukazujući na najviše estetske i etičke vrednosti naših
pesama.
Zbirke Vuka Karadžića, njegove iskaze, načela i stavove, pa
čak i najkraće beleške o pevačima i pesmama Kilibarda
poštuje bez romantično-idolopokloničkog odnosa. On Vuka
ponegde ispravlja i dopunjuje, uočava promene u Vukovom
odnosu prema narodnoj poeziji od priređivanja prvih do
sastavljanja zbirki u starijim godinama, ali i ponavlja reči
Radosava Boškovića "Niko se nije proslavio ko je mnogo
kritikovao Vuka".
Pouzdan oslonac Kilibarda je našao i u dubokom
razumevanju prelamanja značajnih istorijskih događaja u
lokalnim zbivanjima u delima Petra Petrovića Njegoša i Ive
Andrića. Poniranje ovih pisaca u smisao narodnih posrnuća i
uzleta kroz sagledavanja junaka, kazivača ili pripovedača
bile su polazne i uporišne tačke nekoliko Kilibardinih
ogleda. U drugim prilikama, pak, on svoje nalaze osnažuje
ili proverava sveobuhvatnim pogledima ovih pisaca.
U Kilibardinim tumačenjima narodnih pesama očigledni su
stvaralački podsticaji tekstova i ideja Vladana Nedića,
profesora na beogradskom Filološkom fakultetu. Neke od
njegovih tek nagoveštenih asocijacija on brižljivo razvija
u čitave studije.
Kilibardini radovi o epici objavljivani su u časopisima i
zbornicima, a potom su preštampani u knjigama: "Poezija i
istorija" (1972)[1] "Legenda i poezija" (1976)[2],
"O usmenoj književnosti" (1982)[3], "Iz korijena
usmenosti" (1988). Doktorska disertacija "Bogoljub
Petranović kao skupljač narodnih pesama" objavljena je u
izdanju Srpske akademije nauka i umetnosti (1974)[4].
Kilibarda je, takođe, priredio antologiju bugarštica (1979),
"Antologiju tužnih pjesama Bogoljuba Petranovića" (1989),
prvi objavio objašnjenja uz "Ogledalo srpsko" i napisao
predgovor "Pjevaniji" Sime Milutinovića.
Među Kilibardinim prikazima antologija i zbirki
narodnih pesama ("Epska narodna poezija Crne Gore"[5],
"Srpski narodni ep" Kravcova[6], antologije "Crnogorske
epske pjesme raznih vremena" Radovana Zogovića[7],
drugog, popularnog izdanja "Erlangenskog rukopisa"[8]
valja istaći kritički zaoštren tekst o Zogovićevoj
antologiji u kome se, i teorijski i na pojedinim primerima,
istražuje mogućnost nacionalnog određenja epskog pevanja.
Profesor Kilibarda je propratio brojnim prikazima i knjige
posvećene proučavanjima narodne epike (Svetozara Matića[9],
Radosava Medenice[10], Svetozara Koljevića[11],
Radovana Samardžića[12], Vladana Nedića[13], Maje
Bošković-Stuli[14], Ljubomira Zukovića[15], epa
Avda Međedovića[16], Borisa N. Putilova[17],
Miodraga Popovića[18], Petra Džadžića[19], često
sadrže stavove koji u posebnim studijama nisu razrađivani.
Potaknut idejama autora, kao na primer prilikom promišljanja
nad knjigom o crnogorskoj epici ruskog folkloriste Borisa
Putilova, Kilibarda iznosi ideje koje se katkada ne mogu
zaobići u analizi njegovih pogleda na epiku.
Izvor poznavanja njegovih stavova o epici predstavljaju i
diskusiju na skupovima slavista i brojni intervjui[20].
U oblasti epske narodne poezije, Novak Kilibarda se
ponajviše bavi klasičnim Vukovim zbirkama, pesmama iz
Njegoševog "Ogledala srpskog", Petranovićevim
sakupljačkim radom i pitanjima crnogorske epike[21].
Različitim temama Kilibarda pristupa sa raznolikim
ključevima. On primenjuje više metoda, i odmerava kojim
postupkom će predmet njegove analize biti najprikladnije
istražen. Tako se u njegovim tekstovima prepliću jezički,
književno-istorijski, istorijski, etno-psihološki i drugi
pristupi. Ukoliko ipak treba istaći glavnu osu u
Kilibardinim studijama o epici, onda će to biti potraga za
individualnim osobenostima pesama i poetika, tragom
Vukovih zapažanja u Računu, Murkovih reči da pesmu nije
pevao "narod", nego pojedini pesnici iz naroda[22]
i Nedićevih studija o Vukovim pevačima. Sam Kilibarda, na
jednom od skupova slavista je kazao: U starijoj oblasti
nauke o narodnoj poeziji bilo je pokušaja da se sagledaju
pjesničke fizionomije kreativnih stvaralaca u narodnoj
epici, ali prof. Nedić, za razliku od starijih naučnika,
prvo oslušne poetske tokove pjesama, tek onda konsultuje
ostale dokaze o specifičnosti izvjesnog pjevača pjesnika[23].
Poneki od tekstova nastali su u (polemičkom) dijalogu sa
Svetozarom Matićem. Jezički stil ovih radova je
neuobičajeno slikovit i bogat za analitičke studije, što
tekstovima daje privlačnost i veću komunikativnost. Neke
od ideja lajtmotivski se ponavljaju uz dopune i dodatna
obrazloženja i potvrde.
Kilibarda češće koristi pojam narodna književnost, mada
se javlja i pojam usmena (čak i u naslovu jedne knjige). U doba
velikog uzleta teorije o formulama nakon pojave knjige
Alberta Lorda, on ipak koristi pojmove kliše, kliširani
stil, petrificirani detalji, a tek retko reč formula[24].
Za književnost u narodnom duhu on koristi pridev narodska[25],
a za neizvornu narodnu poeziju izraz povrijeđena narodna,
sumnjivog porekla, falsifikati.
U ispitivanju odnosa istorije i poezije, Novak Kilibarda u
nekoliko radova polazi od činjenica u pesmi ka istorijskoj
zbilji. On tako pronalazi opevane događaje ili aktere iz
pesama o poslednjim Brankovićima u istorijskim spisima.
Njegovi ostali radovi koji tragaju za istorijskim povodima
događaja prikazanih u epici, posvećeni su starijoj ili
novijoj istoriji Crne Gore. Kilibarda je identifikovao
Milića barjaktara sa Marketom Rafailovićem. Povodom pesme
"Ženidba kralja Vukašina " polemički pobija teze
Vukomana Džakovića, autora antologije "Crnogorske
junačke narodne pjesme"[26], i pokazuje da se pesma
Stojana Hajduka ne može izdvojiti samo kao crnogorska
pesma. Istražujući istorijsku osnovu narodnih pesama o
vojvodi Momčilu, Kilibarda osporava namere da se na
Durmitoru traže potvrde za istorijsko jezgro pesme, a
uvažava stavove prethodnika koji Momčilov legendarni
poraz vezuju za borbu kod Periteriona, prilažući ovim
analizama zapažanja o načinima pretakanja istorije u
poeziju[27].
Kilibarda izvodi estetski profinjenu analizu
antitetičkih opisa Skadra u pesmi Starca Milije "Ženidba
Maksima Crnojevića" i pesmi Stojana hajduka "Ženidba
kralja Vukašina". On u istom toku tumači, nejasan kraj
pesme o Maksimu Crnojeviću preplitanjem kolektivno-psihološkog,
istorijskog viđenja i mitološkog tumačenja (kome veoma retko
pribegava). Kilibarda piše: Trula, barovita, bajata,
prljava i kreštava zemlja skadarska ustajala i raspadajuća
atmosfera u stvari je opis Maksimovog raspoloženja, ali
ovome dodaje i mitološko tumačenje, nalazeći da su žabe i
bivoli iz završenih stihova Milijine pesme mitska bića
htonske simbolike.
Kilibarda pobija Matićeve teze o sremskom poreklu pesama
Vukove zbirke na osnovu Rječnika iz 1818. Njegove zamerke
uklapaju se u kritički intonirane reakcije na Matićevu
sremsku teoriju[28].
U tekstu o Mihizovoj drami "Marko Kraljević"[29],
koji će biti objavljen u knjizi o odnosu usmene i pisane
književnosti, Kilibardu zanima kako je Marko Kraljević "turski
pridvorica" mogao da postane i najveći junak srpske
epike. On objašnjenje nalazi u poistovećivanju pevača i
slušaoca narodne pesme sa junakom hrišćaninom, koji je
tursko carstvo prihvatio kao državu "kojoj valja služiti",
držeći se načela: prkosi inovjercu, đe god možeš, prevari
ga i zavaraj ka znaš, ali pazi da to ne pređe određenu mjeru.
Marko se bori protiv haramija i kesedžija, ali štiti
centralnu vlast carstva. Kilibarda zapaža da u
romantičarskom "boračko-žrtveničkom" i "oslobodilačkom"
stavu prema neprijatelju nije bilo mesta za Marka kao
junaka. (Začudo, naš romantizam, toliko oslonjen na narodnu
epiku, kosovski zavet i osvetu, u nizu dela "budi"
Marka iz viševekovnog sna i predstavlja ga kao borca koji će
ceo narod pokrenuti u borbu za oslobođenje)
Pesma "Sestra Leke kapetana" pripadala je krugu
malobrojnih pesama koje nisu od samog početka podelile
slavu sa ostalim pesmama Vukovih zbirki. Učena Evropa
videla je u Markovom gestu prema prelepoj, ali osionoj
Rosandi varvarski čin. Pesmu su "zaboravljali" kako
antologičari epike, zbirki o Marku, tako i njihovi tumači.
Ako je baš bilo neizbežno prokomentarisati Markov čin,
onda je on osuđivan. Mogućnost za novo čitanje otkrio je u
tekstu "Ivo Andrić i narodna poezija" (1962) Vladan Nedić,
povezavši Andrićevog Aliju Đerzeleza i Marka u njihovom
nespretnom odnosu prema ženama. Kilibarda je prvi ponudio
jednu dubinsku analizu Markovog poimanja proševine kao
junačkog megdana, na kome se junak, svikao na buzdovan i
pobedu, uvređen, laća mača i seče devojci ruke. Ovoj temi
svoju pažnju kasnije su posvetili Hatidža Krnjević[30],
Ljubomir Zuković[31], Nenad Ljubinković[32], Miodrag
Maticki[33], Jovan Deretić[34] i drugi uvaženi
tumači narodne pesme. Kilibarda se još jednom vratio ovoj
temi u prvom broju lista "Zadužbina" tekstom "Marko
vazal bez ljubavi".
Interesovanje za poetiku Starca Milije podarilo je i
tekst kojim Kilibarda predlaže proširenje korpusa pesama
koje je Vuk zapisao od ovog pevača pesmom "Ženidba Milić
barjaktara". Milijinom Banović Strahinji, Kilibarda nije
posvetio posebnu studiju, ali nizom uzgrednih pitanja on
dovodi u sumnju Banovu plemenitu prirodu sklonu praštanju.
U ispitivanju pesama o kosovskom boju, Kilibarda ostaje na
tematski i metodološki omeđenom polju ne bavi se nastankom
kosovske legende i razvojem mita o izdaji Vuka Brankovića,
ni odnosom pisane i usmene književnosti (isključujući
spominjanje srpsko-crkvenih spisa kojima je Lazar uzdignut u
sveca), kao ni posrednim uticajem Orbinija, Tronoškog
rodoslova, pesmarice Kačića, speva Gavrila Kovačevića i dr.
On odabira pesme najviše poetske vrednosti iz Vukove druge
knjige, i zanemarujući pred-vukovske zapise nadahnuto
analizira motive, psihološku i poetsku motivaciju u
predstavljanju junaka. Ponajviše su ga zanimale pesme o
ženskim likovima: Carici Milici, Kosovki devojci i Majci
Jugovića. U doktorskoj disertaciji o sakupljaču Bogoljubu
Petranoviću, on posvećuje pažnju preobražavanju kosovskog
mita sa stanovišta utvrđivanja nacionalnog osećanja srpskog
življa u Bosni sredinom 19. veka.
Tokom 19. veka bilo je rašireno ubeđenje da su pesme o
Kosovu ostaci velikog epa. Pojedini pevači pokušali su da
obnove "zaboravljeni" ep stvarajući dugačke pesme [35],
dok su učeni stihotvorci u narodnom duhu sastavljali
lazarice, epove sa temom kosovskog boja[36]. Međutim,
krajem 19. veka, u istraživanjima narodne tradicije
prevladao je stav Stojana Novakovića, pa potom i Franje
Račkog i Tome Maretića, da nije bilo velikog kosovskog epa.
Pitanje zašto nije bilo velikog kosovskog epa, već samo "komada
različnijih kosovskih pesama", međutim, nije detaljnije
razmatrano.
Kilibarda nalazi da uopšte nije ni postojala neka velika
usmena pesma o kosovskoj bici, jer narod nije mogao opevati
svoj poraz. Kada je guslar pjevao kosovsku pjesmu,
slušaoci su više bili u rekvijemskoj, parastosnoj
atmosferi nego u veseloj. Pretpostavlja se da su kratke
pesme o Kosovu mogle biti uvod u neku drugu pesmu, deo
guslarevog pevanja za sebe ili u krugu svoje porodice. Kao
opšta svojina, komadi kosovskih pesama bili su i usmeni
priručni amanetnici. Značaj pesama o kosovskom boju se
proteže kroz veliku epsku tradiciju petrificirani
kosovski detalji su bezmalo loci communes naše epike. Ovakvo
tumačenje predstavlja uverljivo psihološko objašnjenje
odsustva celovite pesme o Kosovu u Vukovo vreme.
Kilibarda se suprotstavlja Svetozaru Matiću (izvjesni
kritičari opadali su Vuka), koji je u tekstu "Prilozi o
Vukovoj redakciji narodnih pjesama", tvrdio da je Vuk, u
četvrti komad kosovskih pesama uneo neke Milijine stihove.
U tekstu "Modifikacija žanrovske kompozicije u
narodnoj pjesmi Kosovka djevojka"[37] razmatra se
vremenski razlomljena struktura prikazanih scena (devojka
na bojištu, scena sa tri junaka kod Samodreže crkve,
devojka sa ranjenim junakom) sa stanovišta umetničke
kompozicione celine. Kilibarda uočava psihološko
poistovećivanje slepice iz Grgurevca sa devojkom, i
podcrtava osobenost pesama sa kosovskom temom ove
pevačice kao zaokružene celine. On ističe da pesma o
Kosovki Devojci predstavlja i intimni doživljaj junaka
žrtvenika.
Povodom knjige o Vidovdanu i Kosovu Miodraga Popovića
Kilibarda osporava teze o paganizmu motiva i ideja iz "komada"
kosovskih pesama (prehrišćanski krst, Vid kao pagansko
božanstvo itd. ).
Postojanje dve varijante pesme "Marko Kraljević poznaje
očinu sablju" (Tešana Podrugovića i Bosanca ) navela je
Nedića da pretpostavi da je Tešan sam stvorio epizodu sa
Vukašinom posestrimom, a Svetozara Matića[38] na misao
da je Markov susret s carem Tešanovo delo. Usvojivši ove, ne
do kraja izvedene teze, Kilibarda ih je nadgradio idejom da
su, verovatno, i Bosanac i Tešan, čuli istu varijantu, a da
je zatim, Podrugović, za kratko vreme, izbrusio do oblika u
kome nema nesklada u pesmi kao celini, niti u motivacijama
junaka.
Značaj Filipa Višnjića u Vukovoj zbirci, kao i njegova
individualnost zapažani su i pre istraživanja poetskih
vrednosti epskog viđenja ustanka. Najpopularnijem Vukovom
pevaču bila su posvećena biografska istraživanja[39],
istraživanja nekih motiva najviše prilika iznad Srbije iz
pesme "Početak bune protiv dahija"[40], motivu
gavrana[41], hidromantije[42], suzama Šarca[43],
revolucionarnom humanizmu[44], krvnoj osveti[45]
i drugim.
Drugo polje književnih istraživanja proizilazilo je iz
uklapanja Višnjićevog stvaralaštva u teorijski zasnovana
saznanja o načinu nastanka pesama i tehnici narodnog pevača.
U rešavanju homerskog pitanja o poreklu velikih grčkih epova,
epika ispevana na srpskom jeziku igrala je dva veka
značajnu ulogu. Pitanje da li veliki epovi mogu nastati iz
glave jednog pesnika ili, pak, spajanjem manjih celina, u
našoj nauci se koncentrisalo na dve tačke kosovskom epu i
ustaničkom epu. Još 1934. godine, Miloš Savković piše o
Višnjićevim pesmama o ustanku kao o epu koji obuhvata šest
godina i sastoji se od deset pevanja[46], da bi se upitao:
Da li je za njega 1810. bila kulminacija epske borbe?
Problem zaokruženja Višnjićevog ciklusa, pitanje poslednje
pesme njegovog "epa", logično proizilazi iz posmatranja
Višnjićevih pesama kao celine povezanih delova. Kilibarda
pojedinačne tekstove, čak i one van ustaničkog tematskog
kruga, posmatra kao deo jedinstvenog stvaralačkog opusa
Filipa Višnjića. On je obratio pažnju na pesme koje su "ispadale"
iz ustaničkog kruga i tom svojom osobenošću predstavljale
problem tumačima njegovih pesama. Tako povodom pesme o
smrti Kraljevića Marka, Kilibarda piše: Nije nimalo
slučajno što je Višnjić saopštio Vuku upokojenu molitvu za
Marka Kraljevića. Znao je Višnjić da više nema potrebe za
starim Markom, jer Srbi više ne priznaju sultana za poočima.
Ova pesma tumačena je mitološki, a Kilibarda joj daje
poetičko i istorijsko tumačenje.
Kilibarda je u okviru celovitog Višnjićevog pevanja
posvetio pažnju i pseudoistorijskoj, legendarno
zaokruženoj, u proučavanjima zanemarenoj pesmi "Lazar
Mutap i Arapin", često tumačenoj kao slab pesnički
trenutak pevača čije stvaralačke moći opadaju. U novom
viđenju, ova pesma završava Višnjićev ep ("Rastanak Kara-Đorđija
sa Srbijom" je pesma seljaka iz Rudničke nahije). Pevač
koji, zbog surevnjivosti Miloša Obrenovića, nije mogao da
oda hvalu Karađorđu, nalazi mu za izmišljeni megdan zamenu u
liku Lazara Mutapa. Kilibarda ističe da je Višnjić Mutapove
vrline prikazao već u pjesmi "Boj na Mišaru", a da
podudarnosti iz Karađorđevog i Mutapovog života jasno
vezuju dva junaka. U radu "Višnjićeva pesma Lazar Mutap i
Arapin", pokazuje Kilibardi, Višnjić nije mogao da peva o
stradanju vođe prvog ustanka, a kao pesnik Karađorđevog
ustanka, on peva o njegovom zameniku, koga je takođe ubio kum.
U prikazu Koljevićeve knjige piše: Mora da je ostarjeli
pjesnik bio ubijeđen da izriče sjajnu pohvalu svome junaku
kada ga izjednačuje sa legendarnim likovima iz svoje epske
lektire, koja ga je i naučila pjesničkom zanatu.
Kilibarda razložno povezuje pesme o ustanku sa nekim
pesmama koje nisu vezane ili su tek ovlašno vezane za
tematiku ustanka.
Vladan Nedić piše da u pesmama o ustanku odjekuju
kosovski odlomci. Kilibarda dalje razvija: Kao što je
poznato, čak i u pjesmama Filipa Višnjića osjeća se jako
prisustvo kosovskih pjesama, iako Višnjić nije saopštio
nijednu kosovsku pjesmu[47].
Kilibarda svoju pažnju posvećuje i Višnjićevom odnosu
prema pojedinim učesnicima ustanka, zapažajući da epsko
prikazivanje ne odražava u potpunosti njihov istorijski
značaj. U tekstu "Jedan pogled na Filipa Višnjića"
Kilibarda ističe naklonost pevača prema Stojanu Čupiću,
ali i nenaklonosti prema knezu Jakovu Nenadoviću, koji je
ubio vojvodu Ćurčiju pošto se ovaj povukao pre boja na
Čokešini. Srodan ovome je tekst "Zašto je Višnjić
zaobišao Protu Matiju". Na pitanje iz naslova Kilibarda
odgovara da bi pridavanje stvarnog značaja uticajnom vođi i
diplomati senčilo Karađorđev lik, a da je Višnjiću stalo da
i mudrost ustanka epski veže za Karađorđevo ime. Kilibarda
uočava da Višnjić preskače neke istorijski verodostojne
činjenice i u opisu turske strane pevač ne spominje neslogu
dahija i carske uprave.
Osećajem za smisao detalja i celine Višnjićevog pevanja
ističe se Kilibardino razmišljanje o pesmi "Boj na Mišaru".
Radosav Medenica tumači razlike između dve varijante, od
kojih je jednu Vuk objavio u "Maloj prostonarodnoj
slaveno-serbskoj pesnarici" (1814), a drugu, Višnjićevu, u
pesnarici iz 1815. godine[48], stavom da je Karadžićev
slepi pevač prepevao pesmu. Vladan Nedić otkriva lepotu
pesme u tužbalici Kulinove ljube[49]. Kilibarda, koji
ovu pesmu posmatra kao epizodu u okviru "epa",
nadahnuto tumači psihološku istančanost Višnjića u
predstavljanju Kulinove kade kroz njenu tužbalicu za turskim
junacima i kletvu "bijelom Šapcu" i "zelenom Kitogu"
i srpskim junacima.
U tekstu "Njegoš i Višnjić (paralela)" Kilibarda se
oslanja na Nedićevu misao da Višnjić dostiže pesnika
Gorskog vijenca[50] i razmatra njihovo srodno viđenje
ustanka u matici srpske istorije, ali i različite poetičke
mogućnosti usmenog i pisanog pevanja. Kilibarda je u
tekstovima o Višnjiću i Andriću, o Višnjiću i Njegošu, istakao
istorijsku mudrost Vukovog pevača koja je u saglasju sa
umnim pronicanjima velikana pisane reči.
U tekstu "Hroničar srpske revolucije Filip Višnjić, u
ogledalu Andrićevih romana hronika"[51], Andrićevi
iskazi Kilibardi pomažu da dodatno iskristališe svoja već
uočena zapažanja. I Andrić, i Kilibarda slede guslareve
sinteze, ali proučavalac epskog sameravanja istorije,
istovremeno i sam pisac, u redovima pripovedača nalazi
potporu za analitičke, istorijske i književno istorijske
zaključke. Kilibarda u ovom tekstu zaključuje da Višnjić nije
bio istorijski hroničar nego pesnik epa, opštije istine o
istoriji i ljudima. Njegove studije su obnovile i obogatile
viđenje Filipa Višnjića kao tvorca ustaničkog epa novim
saznanjima i podsticajnim tumačenjima[52].
Pitanje izvornosti narodnih pesama predmet je
istraživanja koje je Kilibarda započeo u svom radu "Narodne
pjesme sumnjivog postanka", poređenjem pesama o poslednjim
Brankovićevima, iz čega zapažanja neizvornost nekih
stihova Sime Milutinovića, Petranovića, Šaulića.
Doktorska disertacija Novaka Kilibarde, koja predstavlja
dalji doprinos poznavanju (ne)izvornosti narodne tradicije
posvećena je Bogoljubu Petranoviću i njegovom sakupljanju i
objavljivanju narodnih pesama. Prikazujući u okviru
istorijskih i kulturnih prilika Bosne sredinom
devetnaestog veka sveštenika Petranovića kao borca za
srpske interese posredstvom narodne pesme, i
osvetljavajući njegove odnose sa pojedincima i
institucijama u Srbiji, Kilibarda svoju pažnju usmerava na
Iliju Divjanovića, glavnog Petranovićevog pevača, na stil,
teme i ideje njegovih pesama, oslanjajući se i na postavke iz
rukopisa Vojislava M. Jovanovića. Ukrštenom analizom
političkih okolnosti, borbe pravoslavne, katoličke i
muslimanske verske zajednice za uticaj na tim prostorima
posredstvom arhivskih dokumenata, knjiga i časopisa,
Kilibarda je pokazao uticaj kulturno-političkih prilika
na preoblikovanje tekstova narodnih pesama. Divjanović je
mitološki i epski dograđivao sudbinu srpskih junaka,
zaokružio epsku biografiju Miloša Obilića (u kontekstu
polemike Petranovića i Bana), uzdizao Ruse kao srpske
zaštitnike. Kilibarda je kasnije, u tekstu "Vukov uticaj
na Bogoljuba Petranovića" donekle ublažio svoj oštar sud,
nalazeći da je pobedom Vukovog jezika i koncepta narodne
kulture i sam Vuk kasni, a ne zreli Vuk snizio estetske
kriterijume u priređivanju zbirki narodnih pesama,
posmatrajući ih u svetlu tekućih društvenih i političkih
zbivanja. Takođe u radu napisanom nakon štampanja
disertacije, Kilibarda otkriva veze između pesme o
Dečanima iz zbirke Bogoljuba Petranovića i zbornika braće
Miladinovaca.
Pitanja odnosa istorije i poezije u crnogorskoj epici,
problemi njene specifičnosti u okviru srpske i balkanske
epike predstavljali su okvir većeg broja Kilibardinih
radova.
U prikazu antologije Radovana Zogovića "Crnogorske
epske pjesme raznih vremena" (1970), Novak Kilibarda je
kritički osporio metodologiju i rezultate izlučivanja
crnogorske epike iz okvira srpske. Konkretnim povodom
pokrenuta su značajna pitanja o regionalnosti jedne usmene
tradicije, i sledstveno tome pitanje doprinosa toj
tradiciji. Kilibarda uočava specifičnosti crnogorske
epike. On polemički govori i o Zogovićevom primenjivanju
teorije Kravcova o feudalnom poreklu epike, koje se
odrekao i sam Kravcov[53].
U polemici sa Putilovim, autorom knjige "Geroičeskij
epos Černogorcev"[54], Kilibarda osporava
primenljivost istorijsko-tipološke teorije o razvoju epske
poezije na crnogorsku epiku zbog njenog stalnog
interferiranja sa pisanom književnošću i zbog uticaja
pravoslavnih vladara duhovnih poglavara i pesnika na
sistem ideološkog mišljenja u junačkoj poeziji.
U Kilibardinom proučavanju crnogorske epike jasno se
izdvajaju prvi i drugi repertoar pesme o starijim
događajima i hroničarske pesme o okršajima sa Turcima. Od
metodološkog značaja je bilo isticanje različitosti i
specifičnosti ova dva repertoara, koju je istakao još Vuk
Karadžić. U belešci uz pesmu "Ivana Nikolin" on je
zapisao da u njima ima više istorije no poezije, a u
spisu o Crnoj Gori, piše da i ove nove pjesme daleko
izostaju pjesničkom ljepotom iza starijih narodnijeh
pjesama. Po Kilibardi dva repertoara "žive"
simultano, a ne sukcesivno.
Veći broj Kilibardinih studija, posvećen je temama i
problemima koje otvara zbirka "Ogledalo srpsko"[55],
za koju je on napisao i prve komentare. Pesnik, vrsni
poznavalac usmene tradicije Njegoš je svoju zbirku
oblikovao i kao dalekovidi vladar. Kilibarda pokazuje da
je vladika namerno izostavio neke pesme o junacima koji su
sarađivali sa Turcima i napadali Crnogorce,
pretpostavljajući da će njihova plemena, tada van granica
Crne Gore, pre ili kasnije ući u njen sastav, Njegoš je znao da
bi takve pesme mogle biti nepoželjne kada se ta plemena
uključe u zajedničku državu. Sa osećajem za istorijsku
sudbinu podeljenog naroda, sa razumevanjem složenog odnosa
sabraće inovernika i istovernika sa dve strane granice,
Kilibarda je izvukao brojne ilustracije ambivalentnih
odnosa saplemenika, koji su u nekim okolnostima bili
neprijatelji (i žrtve i nasilnici), a u nekim drugim rođaci i
bratstvenici. Kilibarda prepliće u svom istraživačkom
postupku dokaze iz arhivske i memoarske građe, istorijskih
studija i narodnih pjesama.
U radu "Morački i turski uskoci" ispituje se epsko
viđenje upada u imanja preverenih i nepreverenih
saplemenika sa dve strane tursko-crnogorske granice.
Morački uskoci pljačkali su u tadašnjoj Turskoj, dok su
turski uskoci plenili imanja u Crnoj Gori.
Njegoš je u "Ogledalu srpskom" izostavio pesmu iz
Vukove zbirke u kojoj Panto iz banjanskog sela Tupana
sprečava Turčina Ćorović Osmana da pusti uhvaćenog
Perovića Batrića, budući da ovaj za otkup nudi napljačkano
blago[56]. Kilibarda, izvodima iz memoara grahovskog
vojvode Anta Dakovića, potvrđuje Vukovu belešku kako su
Banjani morali s Turcima udarati na Crnu Goru i braniti se
od Crnogoraca, kao što su i Crnogorci četujući onda po
Turskoj slabo razlikovali imanje hrišćansko od turskoga.
Iz Dakovićevih memoara, Kilibarda ukazuje na opis odmetanja
Jakova Dakovića i taj opis poredi sa narodnom pesmom. U
svetlu, katkada loših odnosa plemena sa dve strane granice
i upadanju jednih kod drugih, autor piše da je Tešan
Podrugović pobegao u Srbiju, a ne u mnogo bližu Crnu Goru,
verovatno zbog kakve zavade, i potkrepljuje ovu tezu pesmom
"Pop Crnogorac i Vuk Koprivica", u kojoj je iskazan
negativan stav prema Crnogorcima. U kasnijem napisanom
tekstu "Stanje narodne i narodske književnosti u Crnoj
Gori danas" Kilibarda pravi dodatni korak i, povodom
pesme Đure Milutinovića o Perović Batriću iz Vukove zbirke,
piše da je Milutinovićevu pesmu verovatno Njegoš prepevao i
preradio sa stanovišta političkih interesa.
Pored istorijsko-političkog tumačenja Njegoševog izbora
pesama u "Ogledalu srpskom", Kilibarda se bavi
estetskim zakonitostima korišćenja usmene tradicije u
novijim pesmama. On uvodi pojam postojanost epskog
klišea. On pesme o bjelopavlićkom junaku Petru Boškoviću
dovodi u kontekst pesama o Marku Kraljeviću, kao najvećem
junaku naše epike. Gerhard Gezeman, nemački slavista, u
tekstu "Kompoziciona shema i herojsko-epska stilizacija"[57]
objavljenom na nemačkom jeziku 1923. godine, piše i o Anđelku
Vukoviću, koji je spevao pesmu "Anđelko Vuković i Sinan
Kesedžija" po modelu pesme o borbama Marka sa turskim
nasilnicima. Pojam "kompozicione sheme" koristili su
neki autori (Matija Murko[58], Maja Bošković Stuli[59],
Svetozar Matić[60]), dok su neki razrađivali primer
nemačkog slaviste ne upotrebljavajući sam pojam[61]. Ni
Kilibarda se ne poziva na Gezemana, ali primenjuje njegovu
ideju na građi iz pesama drugog repertoara crnogorskih
pevača. Markova svojstva junaka podanika i junaka bundžija
predstavljaju "kliše" u koji se lako ulivaju sižei o
Petru Boškoviću. Pesme o ovom junaku, odražavajući razne
etape približavanja Bjelopavlića Crnogorcima sadrže i sve
veći stupanj suprotstavljanja junaka Turcima. Kilibarda je
sjajno pokazao kako epika u liku glavnih nacionalnih
junaka nudi gotove klišee, koji se regionalno mogu "popunjavati"
prema postojećim okolnostima i potrebama junačke pesme.
U pesmi o Nikcu od Rovina "Sinovi Obilića" iz "Ogledala
srpskog" po Kilibardi, najpotpunije se izražava odnos
produženja hrišćansko-žrtveničkog kosovskog predanja u
crnogorske epske pjesme drugoga repertoara. On
pokazuje kako se u "strukturni kalup" obilićevskog
podviga iz kosovskog predanja unosi Nikčevo ubistvo Ćehaj
paše na Čevu i junaštvo njegove male čete u okršaju sa
velikom vojskom travničkog vezira. Istraživač crnogorske
epike osvetljava kako su Nikčevo junačko poreklo, "krvav
biljeg" na oku, nizak rast, pastirsko zanimanje, položaj na
granici Katunske nahije koji navodi na agonalno
dokazivanje hrabrosti i česta četovanja protiv Turaka
ugrađeni u epski lik. U tumačenju pesme "Smrt Nikca od
Rovina" po Kilibardi, pevač pogibiju velikog junaka kod
svojih ovaca, epski uzdiže da bi njegovoj smrti dao značaj
dostojan velikog junaka. Pesnik se držao istine o prepadu u
kome je Nikac nastradao, ali je nju epski nadgradio: Nikac,
izričito nazvan starcem, dakle junakom čija snaga nije
više u punom naponu, izaziva nikšićke Turke da mu plate
harač (za šta ne postoje istorijske potvrde) i time sam
izaziva po njega koban sukob. Pevač, dakle, nije bitno
promenio opis Nikčeve smrti, ali joj je dao epski oreol
smrti velikog junaka.
Kilibarda ističe specifičnu pojavu fiksiranja epskih
pesama u crnogorskoj tradiciji drugog repertoara. Pesme
dobijaju status istine, opšteprihvaćene i nepromenljive
istine koja ne vređa ni jedno pleme u patrijarhalnoj
zajednici sklonoj plemenskom nadmetanju. Zbog toga
prestaje uobičajeni život usmene tradicije, u njoj se
zaustavljaju promene i improvizacioni postupci. Pesme
vladara pevača Njegoševog "Ogledala srpskog", "Kolo"
Nikole Petrovića, dobijaju status kanonskih tekstova. Tako
fiksiranje zaustavlja i procese estetske dogradnje, te u njima
ne može da se razmahne poezija. Po tumačenju Novaka
Kilibarde, ovaj razmah se odvijao u pesmama prvog, opšteg
repertoara.
Kilibarda je svoju pažnju posvetio i docnijim tokovima
crnogorske usmene tradicije, pa i procesima njenog razaranja.
U sintetičkom tekstu "O jednom gnoseološkom značenju
crnogorske usmene epike", u kome se ukazuje na promenu
poretka moralnih i materijalnih vrednosti u
prednjegoševskom i postnjegoševskom periodu i novoj
psihološkoj poziciji glavara i odžakovića, Kilibarda
piše: više nije bilo uslova da junačka siromaština ispuni
nivo epske teme i pokazuje kako su vojvode, serdari,
barjaktari i kapetani bez mere štitili svoja prava. U
tekstu o narodskom osmercu, on piše o simetričnom
rimovanom kratkom stihu koji je posebnu popularnost
zadobio sa pesmama Nikole Petrovića. Zanimljiv je i živ
primer pesme o Milu Jovoviću koji uz radio pevaju putnici u
punom autobusu. U prilogu o Vukovom "Rječniku" i
Stojanu hajduku spominje dva glasita guslara u Crnoj
Gori (danas) Boška Vujačića Uskoka i Branka Petrovića Cucu.
U dugačkom i iscrpnom tekstu o današnjem stanju narodne i
narodske književnosti u Crnoj Gori, ima i duhovitih opisa o
propadanju tradicije (npr. u opisu svadbe u kojoj osioni
varošani svojom larmom i trubama prekidaju stidljive
seljane u pokušajima da zapevaju starinski). U razmatranjima
o narodskoj književnosti, Kilibarda posvećuje pažnju
proširenju repertoara (pored pevanja o okršajima sa Turcima,
tu su i tome o japansko-rimskom ratu, pesme o kralju
Aleksandru i dr.) poetičkim odlikama novog pevanja, s
posebnim osvrtom na mane rimovanog deseterca. Ukazujući na
veliki broj pevača, on izdvaja po vrednosti pevanja
Radovana Bećirovića, između dva rata, i Boža Đuranovića,
savremenog pevača. Govori se o novim prigodama u kojim se
pesme izvode (reprezentativne sale, guslarske večeri), kao
i o novim načinima širenja popularnih pevača i pesama
posredstvom trajnih zapisa i radija. Poseban odeljak
posvećen je i paškvilskim stihovima u kojima postoje neki
modeli iz epike, ali koji se u pjesmama-sprdalicama obrću u
odnosu na epske klišee.
Ukoliko se prati recepcija Kilibardinih doprinosa
poznavanju srpske epike očigledno je da su njegovi zaključci
i tumačenja prihvatani u književnoj istoriji, katkada i sa
izazovnom snagom podsticaja za nove tekstove. Međutim,
pada u oči izvesno odsustvo reakcija na nekoliko smelih
hipoteza koje "prizivaju" stručnu potvrdu ili kritiku
naučnih krugova. Iako im je autor dao potpore, ipak ih je
ostavio u obliku hipoteze koju valja dodatno dokazati i
proveriti. Ne bi moglo da se kaže da te pretpostavke
razmatraju manje važne probleme, budući da je reč o glavnim
temama i najvećim pevačima naše epike. Lik čobana iz pesme
"Ženidba Dušanova", Kilibarda izvodi iz uticaja
crnogorskih pesama o junacima čobanima. Postoje mitološke
hipoteze, po kojima je Miloš Vojinović zastupnik Sunca ili
božanski pastir[62].
Kilibarda nudi proširenje repertoara Starca Milije
pesmom Ženidba Milića barjaktara; iznosi hipotezu o
najvećoj starini osmeračkog stiha, u čemu nije usamljen;
daje pretpostavku da je Gete u "Hasanaginici" našao
stvaralački podsticaj za odnos likova u drami "Ifigenija
na Tavridi"; uvodi razliku između odnosa prema narodnoj
poeziji kod zrelog i kasnog Vuka, pri čemu onaj zreli, nakon
pobede u borbi za narodni jezik i narodnu kulturu, zauzima
pragmatičniji odnos prema narodnoj poeziji, uključujući i
političke okolnosti. Ove hipoteze, čekaju argumente koji
bi ih osnažili ili osporili.
Istraživanja narodne epske poezije Novaka Kilibarde
pripadaju glavnoj matici istraživanja naše narodne
tradicije i njenih najviših dometa. Naglašeno usmerena na
odmeravanje odnosa istorijskog, legendarnog i poetskog u
okvirima prostora i vremena pre svega pevačeve sadašnjosti,
ona u punoj meri uvažavaju najmanje dvostruku istoričnost
epske poezije, njen kolektivni i individualni karakter. U
tekstovima posvećenim pevačima iz Hercegovine i Crne Gore,
on najveću pažnju obraća na društveno-istorijski i
etnopsihološki kontekst, dok u tumačenju stihova o Kosovu
ili prvom srpskom ustanku, naglašenije proniče u
psihološki kontekst, poetiku usmenog stvaranja pevača i
umetnički smisao same pesme. U ocenjivanju moralnih stavova
junaka i pevača, Kilibarda ističe primere epskih pohvala
časti i vrlina kako "svojih" junaka, tako i opevanih
protivnika. Njega privlače najviše moralne i poetske
vrednosti, koje sa jedne strane prodiru u samu srž života, a
s druge strane predstavljaju najdostojnije uzore.
U studijama Novaka Kilibarde o narodnoj epici katkada se
prepletu književno-istorijski uvidi i nadahnuće vrsnog
pripovedača. U minucioznoj analizi, Kilibarda u tim
odeljcima ne može da "izbegne" sebe kao pisca. Takvi
redovi, oslobođeni akademske strogosti, nadahnuti su
neobičnim viđenjima, i plene lepotom i podsticajnim idejama.
Kilibardino posvećenje književnosti verovatno je našoj
nauci oduzelo izvestan broj nenapisanih studija, ali je
zato našoj književnosti, svakako, dalo pripovedača koji je
svoje intuitivno i racionalno poznavanje narodnog govorenja
i pevanja ugradio u svoja prozna dela.
Napomene
[1] Lazar Čurčić, Zbornik Matice srpske za
književnost i jezik, 21, 1973, 3, str. 562-565. Zahvaljujem Dobrilu
Aranitoviću na bibliografiji radova o narodnoj
književnosti Novaka Kilibarde, kao i bibliografiji prikaza
njegovih knjiga.
[2] Miodrag Lalević, Narodno stvaralaštvo – Folklor,
1976-1977, 57-64, str. 263-266; Miomir Milović, Ovdje, 8, 1976, 91, str. 18;
Nenad Ljubinković, Književna istorija, 9, 1977, 35, str. 693-656;
Anton Berisha, Gjurmine albanologike, 7, 1977, str. 354-357; Damjan Petrović, Jedinstvo,
33, 16. 7. 1977; Žarko Šćepanović, Književna kritika, 8, 1977, 3, str.
91-100; Milorad Đukanović, Spone, 9, 1977, 20, str. 124-126; Zoja
Karanović, Polja, 22, 1977, 216, str. 23-24; Nedeljko Bogdanović, Gradina,
15, 1980, 3, str. 236-238; Ivan Šoć, Savremenik, 24, 1978, 47, 1, str. 94-96;
[3] Zoran Čukić, Dnevnik, 42, 7. 4. 1983, 13088; Čedomir
Mikić, Univerzitetska riječ, 12/ 1. 2. 1983, 1-2; Milorad
Đukanović, Spone, 15, 1983, 1-2, str. 95-99; Petar Čabarkapa, Stvaranje,
39, 1984, 3, str. 397-398; Zoran Čukić, Dubrovnik, 27, 1984, 1-2, str.
199-200.
[4] Miljana Radovanović, Narodno stvaralaštvo – Folklor,
1976-1977, 57-64, str. 239-241.
[5] Epska narodna poezija Crne Gore (Izbor i
redakcija dr Vido Latković i Jovan Čađenović, izdavač
Grafički zavod, Titograd, 1965. Biblioteka "Luča"), Stvaranje,
20, 1965, 11-12, str. 1218-1223.
[6] Srpski narodni ep (Izdanje Akademije nauka SSSR,
1963), Stvaranje, 21, 1966, 1, str. 115-117.
[7] Crnogorske epske pjesme raznih vremena, Titograd,
1970, Književnost, 16, 1971, 8, str. 154-169.
[8] Predvukovska narodna poezija, NIN, 38, 27. 3. 1988,
br. 1943, str. 39.
[9] Svetozar Matić, "Naš narodni ep i naš stih" (izdanje
Matice srpske, Novi Sad, 1964), Stvaranje, 20, 1965, 7-8, str. 806-809.
[10] Radosav Medenica, Banović Strahinja u krugu
varijanata i tema o nevjeri žene u narodnoj epici (Srpska
akademija nauka i umjetnosti, Beograd, 1965), <>Stvaranje, 20,
1965, 10, str. 1050-1053.
[11]Naš narodni ep Svetozara Koljevića, Književna
kritika, 1974, 6, str. 76-91.
[12] Radovan Samardžić, "Usmena narodna hronika",
1978, Politika, 75, 3. 8. 1978, 232285.
[13] Vladan Nedić, "Vukovi pevači", Novi Sad, 1981, Politika,
79, 24. 4. 1982, 24624.
[14]Maja Bošković-Stuli, Usmena književnost nekada i
danas, Beograd, 1983, Ovdje, 16, 1984, 179, str. 19.
[15] Karadžićev saradnik pop Vuk Popović, Rad, Vukov
sabor, Beograd, 1984, Ovdje, 15, 1985, 188, str. 18.
[16] Avdo Medžedović, "Ženidba Smailagić Meha",
Sarajevo, 1987, Književne novine, 39, 1. 12. 1987, 24 743.
[17] Je li Crnogorska epika istorična?, Raskovnik,
14, 1988, 53-54, str. 169-176 (o knjizi Junački ep Crnogoraca)
[18] Prostori književne arheologije, O usmenoj
književnosti, Titograd 1982, str. 219-239 (o knjizi Vidovan i
časni krst, 1976)
[19] Petar Džadžić, Homo balkanicus homo heroicus, Godišnjak
Instituta za jezik i književnost (Sarajevo), 17, 1988, str.
381-384.
[20] Naučni sastanak slavista u Vukove dane, 2, 1972,
str. 100-102, 242; 6/2, 1976, str. 582-586; Istražiti odnos usmene i
pismene i pisane književnosti (intervju), Pobjeda, 38, 19. 1.
1983, 6150; Jedan je Filip Višnjić (razgovor), NIN, 17. 5. 1987;
Originalnost se ne da naučiti (razgovor), Ovdje, 25, 1994,
311-312, str. 4-7; O sebi povodom drugih, Usmena književnost pred
čitaocem, Cetinje, 1998, str. 257-429..
[21] Kilibarda se oslanja na Vukove zbirke i na
Njegoševo Ogledalo srpsko. Ređe on poseže za pesmama iz Pjevanije
Sime Milutinovića. Pozitivnu ocenu ove zbirke dao je
Serensen krajem devetnaestog veka u tekstu koji je na
nemačkom jeziku objavljivan u Jagićevom časopisu Archiv für
slavische Philologie.
O Serensenu vidi: Marija Kleut, Pjevanija Sime
Milutinovića Sarajlije u Serensenovom tumačenju u: Sima
Milutinović Sarajlija. Književno delo i kulturno
istorijska uloga (zbornik radova), Beograd, 1993, str. 241-248.
[22] Matija Murko, Prilozi proučavanju narodne
poezije, 1, 1934, 1, str. 5
[23] Naučni sastanak slavista u Vukove dane, 2, str.
242.
Prof. Miroslav Pantić u uvodnoj studiji knjige Vladana
Nedića O usmenom pesništvu – "Književni istoričar
Vladan Nedić" dao je sintetičan sud o odlukama i
vrednostima metoda istraživanja Vukovih pevača (str. 43).
[24] Njih (Perija i Lorda) interesuju formule, a kakva
je poezija smještena u tekst koji se služi tim formulama,
to rečene naučnike jednostavno ne interesuje.
[25] Dragoljub Kostić, Razlikovanje narodnih epskih
pjesama, Prilozi proučavanju narodne poezije, 2, 1935, 1, str.
21-32.
[26] Stvaranje, 1969, 6, str. 821-827
[27] T. Maretić, Naša narodna epika; Alojz Šmaus,
Pogibija vojvode Momčila, Narodno stvaralaštvo – Folklor,
1969, 29-32, str. 19-31. Vizantijski istoričari su pisali o Bovu od
Antone, junaku viteškog romana, kog je ubio ženin ljubavnik
u lovu. Vizantijski izvori za istoriju naroda Jugoslavije,
knj. 6, Vizantološki institut SANU, Beograd, 1986, str. 259-262, 473-477.
N. Ljubinković, Vojvoda Momčilo u savremenim hronikama i
usmenoj epskoj narodnoj pesmi, Uporedna istraživanja, 3 (Institut
za književnost), Beograd, 1991, str. 223-234
[28] Nenad Ljubinković, Književna istorija, 23, str.
569-573.
[29] Mihizova drama Kraljević Marko, u: Slobodarstvo
u delu Vuka Stefanovića Karadžića, zbornik radova,
Kruševac, 1987, str. 50-62.
[30] Hatidža Krnjević se u tekstu objavljenom 1976. godine
oslanja na Nedićevu asocijaciju i priseća se junačkih
nespretnosti iz drugih pjesama (Živi palimpsesti,
Beograd, 1980, str. 181, 191, 193).
[31] U knjizi Vukovi pevači iz Crne Gore Lj. Zuković
više pažnje poklanja Lekinom liku (Beograd, 1988, str. 99-106).
[32] N. Ljubinković pesmu o Marku povezuje sa ostalim
gubitnicima iz pesama Starca Milije, nudeći i pretpostavku
da je stvarni model bio Marko Štitarac (Raskovnik, 50 str.
85 i dalje). Deepizacija epskog junaka Alija Đerzelez Ive
Andrića i Marko Kraljević Starca Milije, Rad 29. kongresa
SUFJ, str. 413-419.
[33] Miodrag Maticki, Marko Kraljević Starca Milije, Epika
ustanka, Beograd, 1982, str. 25-46.
[34] J. Deretić, Zagonetka Marka Kraljevića,
Beograd, 1995, str. 151-152 – o vitezima nasilnicima, o
neregulisanim odnosima sa ženama prema istorijskom zapisu
dijaka.
[35] Petranovićev pevač Ilija Divjanović, Glavićev
pevač Anica Begin (MH 1, 59), Vukelićev – Ilija Gašljević (MH 1,
58), Salja Ugljanin, Novica Šaulić.
[36] Interesantno je da su se u sastavljanju kosovskog
epa najpre okušali stranci Francuz d'Avril (1868), Čeh Kaper
na nemačkom jeziku (1851), i Engleskinja Elodi Loton Mijatović,
a potom Sreta Stojković, Armin Pavić, Stojan Novaković.
[37] Pre Kilibarde o ovoj pesmi pisali su: Nikola
Banašević, Kosovka djevojka i neka Vukova tumačenja, Prilozi
za književnost, jezik istoriju i folklor, 26, 1960, 1-2, str. 39-46;
Svetozar Radojičić, Kosovka djevojka, Letopis Matice
srpske, 145, 1969, 403, str. 586-592; Vladan Nedić, Slepa iz
Grgurevca, pevač Vuka Karadžića, Zbornik Matice srpske za
književnost i jezik, 21, 1973, 2, str. 213-218.
[38] Svetozar Matić, Zbornik Matice srpske za
književnost i jezik, 13, 1965, 2; i u knjizi Naš narodni ep.
[39] M. Milićević u Pomeniku, Božidar Tomić u zborniku
o Filipu Višnjiću, Milorad Panić Surep u knjizi o Višnjiću,
Vojislav M. Jovanović u studiji o Višnjićevim portretima.
[40] Istraživači su se bavili nepoklapanjima
istorijskih događaja i opisa iz pesama, posebno iz "Početak
bune protiv dahija". V. Ćorović, Zbornik u slavu Filipa
Višnjića i narodne pesme, Beograd, 2. izd, 1936, str. 67- 69;
Milorad Panić Surep, Filip Višnjić pesnik bune, Beograd,
str. 91-94.
[41]Gerhard Gesemann, Kompositionschema und heroisch-epische Stilisierung Volksepik,
Reichenberg, 1926, 65-96; Radosav Medenica, Filip Višnjić i pesnički
okvir "Polećela dva vrana gavrana", Prilozi
proučavanju narodne poezije, 2, 1935, 1, str. 39-56; Alojz Šmaus,
Gavran glasonoša, Prilozi proučavanju narodne poezije,
4, 1937, 1, str. 1-20.
[42] Veselin Čajkanović, Hidromantija kod Filipa
Višnjića, Zbornik u slavu Filipa Višnjića i narodne pesme,
Beograd 1935, str. 93-97.
[43] Tomo Maretić, Naša narodna epika, str. 29; Tihomir
R. Đorđević, Suze Šarca Kraljevića Marka, Zbornik u slavu
Filipa Višnjića i narodne pesme, kao vaspitno štivo, u
istom zborniku, str. 125-127.
[44] Dušan Nedeljković, Oslobodilački humanizam
Filipa Višnjića, Narodno stvaralaštvo – Folklor, 6,
1967, 22-24, str. 69-86.
[45] Miodrag Maticki, Epika ustanka, Beograd 1982,
str. 84-92.
[46] Milan Savković, Prilozi proučavanju narodne
poezije, 1, 1934, 1, str. 86-92.
Višnjićev ep je pravi epos u deset pevanja. On ima svoga
glavnog junaka: to je ceo jedan narod (str. 91).
[47] Miodrag Maticki u radovima Predanje o kosovskoj
bici u Višnjićevom ustaničkom epu, Naučni sastanak
slavista u Vukove dane, 6/2, 1976, str. 161-171; Epika ustanka,
str. 110 – sledi Nedićevu spomenutu ideju.
[48] Radoslav Medenica, Filip Višnjić i pesnički okvir
"Polećela dva vrana gavrana", Prilozi proučavanju
narodne poezije, 2, 1935, 1, str. 41-45.
[49] Sada će njegovi gavranovi biti nepristrasni
glasnici, a kroz tužbalicu Kulinove ljube – deo koji čini
glavnu lepotu pesme – začuće se njegovo sažaljenje prema
izginulim muslimanskim ratnicima, Vladan Nedić, Vukovi
pevači, str. 60.
[50] V. Nedić, isto, str. 55.
[51] Kilibarda ističe značaj Nedićeve studije o
Andriću.
[52] Maticki u tekstu "Uloga Višnjićevih opštih
mjesta u građenju celovitog epa" u fusnoti se poziva na
Kilibardin stav o potrebi proučavanja Višnjićevih pesama
kao celine (93); Kilibarda ukazuje na moguće pravce budućih
istraživanja (Maticki, Višnjićeve Pesme o ustanku i Njegošev
Gorski vijenac, Epika ustanka, str. 147).
[53] Radovan Zogović je odgovorio 12 godina kasnije u
knjizi Usputno o nezaobilaznom. Novak Kilibarda je
preštampao prikaz Zogovićeve antologije u knjizi Iz
korijena usmenosti (1988), dodavši svom pređašnjem tekstu i
uvodnu napomenu.
[54] Crnogorski junački ep, u prevodu Dobrila
Aranitovića objavljen 1985.
[55] Pavle A. Rovinski, Luča, 1895, sv. 9-11; isti: Crna
Gora u njenoj prošlosti i sadašnjosti, Podgorica, 1994, knj. 3,
str. 456-458, 461-473; Josip Milaković, Bibliografija hrvatske i
srpske narodne pjesme, Sarajevo, 1919, str. 146-151; Ljubomir
Durković, Prilozi istoriji prvog izdanja "Ogledala
srpskog", Letopis Matice srpske, knj. 364; Vito Latković
(Pogovor) Ogledalo srpsko, Beograd, 1951, str. 505-511; Trifun
Đukić, Njegoševe pesme u Ogledalu srpskom, Zapisi, 1, 1927,
str. 65-71; Milan Rešetar, Novo izdanje svih Njegoševih dela, Južnoslovenski
filolog, 15, 1936, str. 215-232.
[56] Kilibarda polazi od: Nikola Banaševića, Pesme o
najstarijoj crnogorskoj istoriji u "Pjevaniji" Sime
Milutinovića, Zbornik radova Instituta za proučavanje
književnosti SANU, knj. 10, 1, 1951; Slobodan Kalezić, Njegošev
udio u "Srpskom ogledalu", Stvaranje, 1966, 6.
Kasnije, vidi: Nenad Ljubinković, Ogledalo srpsko – utuk
na lajpcišku Pjevaniju Sime Milutinovića, Naučni
sastanak slavista u Vukove dane, 18/2, str. 197-202.
[57]Gerhard Gesemann, Kompositionsschema und heroisch-epische Stilisierung. Ein Beitrag zur
improvisatorischen Technik des epischen Saengers, u: Studien zur suedslavische Volksepik,
Reichenberg, 1926, 65-96. vidi Ka poetici narodnog pesništva. Strana
kritika o našoj narodnoj poeziji (priredio Svetozar
Koljević), Beograd, 1982, str. 274-280.
[58] Matija Marko piše da je zabeležio samo nekoliko
primera pesama u kojima se koristi kompoziciona shema (Tragom
srpsko-hrvatske narodne epike, 1, Zagreb, 1951, str. 508).
[59] Maja Bošković Stuli u studiji "Postojanost
epskog modela u dvije pjesme iz dubrovačkog kraja"
ističući značaj Gezemanove studije, navodi i primer pesama
Anđelka Vukovića, ali daje i primer pesme o smrti Božura
Lasića sačinjenim po modelu pesme o smrti Mijata Tomića,
nakon izdaje kuma (Narodna umjetnost, 4, 1966, str. 15-27)
[60] Svetozar Matić, str. 125 – o stvaranju novih pesama
po Gezemanovim "kompozicionim šemama"; Šablon u
epskim pesmama narodnim, Naš narodni ep i naš stih, Novi
Sad, str. 181-188.
[61] Latković u svom udžbeniku, ne spominjući Gezemana,
(Narodna književnost, 1, 1967, str. 40) piše to nije ništa
drugo do varijacija na poznatu pesmu Marko Kraljević i Musa
Kesedžija. Vladimir Bovan u tekstu Vukov pevač Anđelko
Vuković (Naučni sastanak slavista u Vukove dane, 3, str.
471-479; Vukov izraz slobodarstva u stavu prema svom pevaču
Anđelku Vukoviću sa Kosova i njegovim pesmama, u: Slobodarstvo
u delu Vuka Stefanovića Karadžića, zbornik radova,
Kruševac, 1987, str. 50-62) razrađuje tezu (po Latkoviću) u
poređenje uključuje i pesmu Majstor Manojlo i dr.
[62] Ilarion Ruvarac, Prilog k ispitivanju srpskih
junačkih pesama; Natko Nodilo, Stara vjera Srba i Hrvata,
2. izd, Split, 1981. u drugoj i devetoj knj. str. 625-633, str. 629 –
Miloš kao sin Vida ili Sventovida. Mirjana Detelić smatra
da je Miloš božanski pastir, medijator između htonskog i
zemaljskog, svog i tuđeg sveta u svadbenom obredu (Mitski
prostor i epika, Beograd, str. 244-247).
Kilibardina ispitivanja narodne književnosti u službi pisane književnosti
U ispitivanjima načina na koji pisana književnost izrasta
iz usmene prethodnosti i u proučavanjima različitih tipova
njihovih odnosa najplodnije rezultate daju tekstovi
poznavalaca kako usmene, tako i pisane književnosti. Uz
filološka znanja književnog istoričara i folkloristička
znanja istraživača tradicije u tekstovima o usmenoj
književnosti u službi pisane, profesor Novak Kilibarda
koristi i iskustvo čoveka usmene kulture, i iskustvo pisca
čija su prozna dela utemeljena u narodnom pevanju i pričanju.
Prve studije o odnosu usmene i pisane književnosti on je
objavio sredinom sedamdesetih godina, tada poznat kao
autor studija o epici i drugim žanrovima narodne
književnosti. One su nagovestile i pojavu Kilibardinih
pripovedaka, a kako se njegov prozni opus bogatio, tako se i
težište analitičkih interesovanja premeštalo sa usmenog
nasleđa na odnos pisane i usmene književnosti.[1]
Polovi dvostruke stvaralačke ličnosti, određeni
razlikom u pisanju proze i književnoistorijskih tekstova,
kojima, sasvim uopšteno govoreći, vladaju princip
intuitivne sinteze, odnosno racionalne analize, u
književnoistorijskim studijama Novaka Kilibarde se
dodiruju i prepliću. Tako se u njegovu prozu ugrađuju
saznanja tumača narodne književnosti, a u njegove tekstove o
književnosti ne samo intuicija pisca koji promišlja smisao
oblikovanja teksta, već i poetički stavovi koji rukovode
književnika oslonjenog na narodnu pesmu, priču i pogled na
svet čoveka usmene kulture. U poznavanju izazova i problema
preobražavanja narodne tradicije u pisani tekst, i s druge
strane, u razumevanju teorijskih i književno-istorijskih
aspekata književnih tekstova usmenog i pisanog postanja,
naravno, vrebaju opasnosti prevladavanja profesora nad
piscem, ili pisca nad profesorom. Senke racionalnog znanja
nadnesene su nad plodovima stvaralačke intuicije a
slobodni zamah književnika može probiti žanrovski stroga
ograničenja studija o književnosti. U krugu srodnih tema i
ideja, Kilibarda je dvojstvo svojih preokupacija razdelio
na tekstove pripovedača i tekstove profesora. On je sebi,
međutim, dozvolio da kao pripovedač, na nenametljiv način,
iskoristi poznavanje usmene kulture ne prepustivši se
teorijskim konstrukcijama učenih razmatranja, dok je
profesor Kilibarda vođen potragom za ljudskim i umetničkim
smislom kazivanja i pevanja u analitičkim razmatranjima
primernim filološkim metodama, pratio i slutnje i izazove
prozaiste. Kilibarda ne samo da je izbegao opasnost da
jedan od polova njegovih stvaralačkih interesovanja
pretegne, već ih je sjedinio, kako u proznim tekstovima
tako i u književno-istorijskim studijama. Izostavljanje ili
smanjivanje broja fusnota u docnijim tekstovima češće je
rezultat prigodnog karaktera teksta (prikaz, pogovor,
zapis usmenog izlaganja) a ređe trag esejističkih elemenata
u stilu pisanja.
Od značaja za razumevanje Kilibardinih pripovedaka i
romana biće i prikriveni i jasno iskazani autopoetički
stavovi rasuti po njegovim studijama o pisanim delima
drugih pisaca. Kilibarda književnik progovara u studijama i
kao kritičar – u otkrivanju manje uspelih stranica
Ćosićevog Vremena smrti, Lalićevih Zatočnika,
Ljubišinih ogledanja u pričama obilićevske tematike. U
takvim prilikama, Kilibarda kao pisac iznosi poetička
načela koja su ga rukovodila u nastanku njegovih proza.
Dijalog povodom dela između analitičara i drugog pisca,
pretvara se u prošireni, unutrašnji dijalog analitičara –književnog
istoričara sa piscem i kritičarem. U tom dijalogu
Kilibarda je ubedljiv i pristrasan, ali kroz zalaganje za
sopstveni književni model, verovatno i smišljen kroz
promišljanje i o slabostima tuđih proza, pokazuju se i
stvarne vrline i slabosti tekstova koje analizira.
Ukazujući na etnografske elemente u Lalićevim Zatočnicima
Kilibarda govori o sputavajućem izboru glavnog junaka i
dodaje: Da je evokator istorije zamišljen kao čovjek
elementarne narodne kulture, njegova neškolovana naivnost,
ili eventualno njegova elementarna mudrost, nudili bi
pretpostavku za slobodno kretanje pisca. I humoru bi se tada
svakako otvorili sunčaniji prostori. Čitaoci proza
Novaka Kilibarde lako će u ovim rečima prepoznati jedan, za
njega tipičan vid ironije i humora, koji upravo proističe iz
neočekivano lucidnih ili pak neprikladnih i iskrivljenih
tumačenja saznanja koja su od obrazovanih usvojili i
preznačili ljudi bez škole. I u završnom delu teksta o
romanu Janevskog, jasno se prepoznaju poetički impulsi
Kilibardine proze u obrazlaganju prednosti prikazivanja
likova iz patrijarhalnog kolektiva: problematika i
društva i jedinke koja je tema cjelokupne savremene
umjetnosti ne može nam mnogo reći o konstantama čovjeka
koje su stare koliko i on sam. Neuporedivo ih bolje
sagledavamo u odnosima ljudi sirovog, prijesnog kolektiva;
one se tamo glase elementarnom snagom koju nijesu
urbanizovale sračunate oblande tehnizovane civilizacije...
Prema tome, književna djela koja obrađuju sudare
patrijarhalnog kolektiva i patrijarhalnih osoba sa
savremenim društveno-istorijskim i ideološkim fenomenima
imaju izvanredan saznajni značaj: ostaju kao dokumenat
jednoga stanja koje neminovno briše novo kretanje društva i,
s druge strane, analogno nas upućuju na sagledavanje
prelomnih događaja u prošlosti.
I kao tumač dela pisane književnosti Kilibarda otkriva
svoju posvećenost epskoj slici sveta. O tome govori
srazmerno najveći broj studija o junacima, epskim
okršajima i motivima u različitim žanrovima pisane
književnosti - dramama, spevovima, pripovetkama i romanima.
Tako ovaj zbornik, u velikoj meri proširuje tematske
okvire tekstova iz knjige Epska mjera istorije,
ukazujući na preobražavanje epike u književnosti Crnogoraca
i Srba u 19. i 20. veku.
Pisci čiji odnos prema narodnoj tradiciji ispituje jesu
Andrić, Njegoš, Ljubiša, Lalić, Mihiz, autori od najvećeg
značenja i vrednosti, autori manjeg ugleda Daković, knez
Nikola, kao i savremenici Janevski, Koneski, Ćosić, Vito
Marković, Dobrica Erić. Naglašena usmerenost ka književnoj
baštini Crne Gore logično proizilazi iz Kilibardinog
vrsnog poznavanja tekstova crnogorskih velikana, ali i
istorijskih i književnih prilika i mentaliteta čoveka iz
naroda, koji mu omogućavaju da otkriva zapretena značenja
samih dela i njihovu sudbinu u istoriji kulture.
Književno-istorijska uporišta Novaka Kilibarde određena
su uočavanjem mogućnosti da se veze između usmene i pisane
književnosti dublje istražuju. Problemom odnosa dva vida
književnosti, i dalje, izborom metoda istraživanja i tumačenja
bavio se niz folklorista i teoretičara književnosti.
Rasprava o ovom pitanju snažno je podstaknuta otkrivanjem
individualnog doprinosa pevača i kazivača kolektivnoj
tradiciji. U tragu Karadžićevog "računa"[2] važne
su bile studije Vladana Nedića, Svetozara Matića, Radosava
Medenice o Vukovim pevačima. S druge strane, u dijalogu sa
čuvenom studijom Jakobsona i Bogatirjova, Svetozar
Petrović se u tekstovima Rječnik književnih termina i
pojam književne terminologije (1965) i O prevladavanju
granice među proučavanjem usmene i pisane književnosti (1975)
založio za ukidanje granica između dve književnosti[3].
U polemici koja se potom razvila, glavnu reč su vodili
zagrebački folkloristi i književni teoretičari.[4]. Sa
stanovišta istorije srpske književnosti napor ka
prevladavanju granica i približavanju pismene i usmene
književnosti učinili su pre drugih Vladan Nedić i Miodrag
Popović[5]. Interesovanje za odnose dve književnosti
različitog postanka dobilo je sigurno najsnažniji zamah
održavanjem skupa i štampanjem zbornika radova sa naučnog
sastanka slavista u Vukove dane 1976. godine koji je u
celosti bio posvećen odnosu pisane i usmene književnosti.[6]
Tako su se stekli uslovi da generacija kojoj pripada i
Kilibarda najplodotvornije unapredi tumačenja odnosa
usmene i pisane književnosti. Radovi Jovana Deretića,
Nenada Ljubinkovića, Hatidže Krnjević, Miodraga Matickog,
Svetozara Koljevića, Ljubomira Zukovića, Miloslava Šutića i
Novaka Kilibarde predstavljaju značajne događaje u
proučavanjima istorije srpske književnosti i nemerljive i
nezaobilazne doprinose njenim daljim istraživanjima i
tumačenjima.
U spomenutu, teorijski postavljenu polemiku o odnosu
pisane i usmene književnosti, Kilibarda se krajem
šezdesetih i tokom sedamdesetih godina nije direktno
uključivao, ali su indirektni odrazi ovog neobično
interesantnog i važnog filološkog spora očigledni na
nekim stranicama njegovih studija. Najzaoštrenije
poistovećivanje dve književnosti i odricanje razlike između
njih Kilibarda je iskazao u jednom razgovoru: "Samo
profesorski formalisti i književno-istorijski dogmatičari
i didaktičari gnjave književnost dijeleći je na usmenu i
pismenu! Tako je dijele a radije bi oni rekli: primitivna i
kulturna književnost. Oprosti im Bože!" (1994)[7]. Time
on visoku vrednost usmene književnosti želi da zaštiti od
potcenjivanja i omalovažavanja. Iako, dakle, brani tezu da
usmena književnost ne ustupa svojim vrhovima pred pisanom,
a da se po mogućnostima individualnog doprinosa najbolji
pevači mogu i moraju svrstati uz najnadarenije tvorce
pisanih dela, Kilibarda je svestan ograničenja usmene
poetike u odnosu na pisanu. Ali to je još jedan razlog da on
na tron najvećih srpskih pesnika 19. veka uz Njegoša i
Mažuranića postavi - Višnjića.[8]
Kilibarda se u književno-istorijskim studijama
nadovezuje na najnovija saznanja i tumačenja u filološkim
istraživanjima svog vremena. U poređenju sa savremenicima,
on se relativno češće protivi Skerlićevim ocenama o
dejstvu narodne književnosti na pisanu književnost,
koriguje ih i zalaže se za drukčije vrednovanje pojedinih
dela ili za drukčija, prikladnija tumačenja. Tako on
osporava tvrdnju Jovana Skerlića da je u Njegoševom napadu
na Dositeja "kaluđer bio jači od pesnika i mislioca".
Kilibarda daje sopstvene argumente protiv svrstavanja
Njegoša u prelazni period od klasicizma ka romantizmu, i u
njegovom vezivanju za romantizam slaže se sa docnije
izrečenom podelom u Deretićevoj Istoriji srpske
književnosti. Kilibarda se ne slaže ni sa Skerlićevim
sudom o Subotiću kao mediokritetu, kao ni njegovom lošom
ocenom o Sterijinoj komediji Zla žena. Najznačajnija
Kilibardina zamerka Skerliću odnosi se na nepriznavanje
uticaja vukovske narodne priče na naše realističke
pripovedače i neuočavanje književnih vrednosti Glišićevih i
Ljubišinih pripovedaka. Kilibarda pronalazi skerlićevske
tragove i u delima savremenika: Skerlićeva "Istorija
nove srpske književnosti", i u najsavremenijim, kao što je
"Istorija srpske književnosti" Jovana Deretića,
bliskost izvjesnog srpskog pripovijedača bilo kojoj
semantici vukovske usmene pripovijetke smatra se, bezmalo,
kao nemogućnost pisca da se odlijepi od književne
usmenosti kao kategorije koja, navodno, nema šanse da se
prestruktuira u književnu pisanost.[9] Kilibarda
se ne slaže ni sa Skerlićevim "sledbenicima" Nikolom
Banaševićem, Ljubomirom Durkovićem i dr. u ocenjivanju
značaja Vukovih pripovedaka u razvoju srpske proze.
Nijednom on ne odobrava ili potvrđuje Skerlićeve sudove
novim dokazima, čak ni u onim slučajevima kada bi se sa njima
mogao složiti. Prikriven polemički dijalog Kilibarda vodi
i sa Dragišom Živkovićem ceneći da se čini šteta našim
piscima njihovim poređenjem sa "prozom u tzv. velikom
svijetu": Očigledno je da se naše vrijeme više
oduševljava evropskim okvirima nego što se time Vuk
oduševljavao. Skerlićevo posmatranje istorije srpske
književnosti kroz linije Dositeja i Vuka stalno se obnavlja
kroz polemičku isključivost o oceni vrednosti pojedinih
dela i autora. Istraživanja narodnih ili evropskih crta u
književnosti, međutim, međusobno se ne isključuju, upravo
suprotno, treba ih bez nametanja harmonično objediniti. Sam
Vuk je bio narodni čovek, ali i znalac koga su u kabinetima
sa poštovanjem primali i najobrazovaniji ljudi njegova
vremena. Romantičari, koji su narodnu pesmu smatrali
vrhuncem nacionalne poezije, tragali su za spojem narodnog
i evropskog nasleđa, kao Laza Kostić koji je zagovarao
kalemljenje vekovite jabuke narodnog pesništva što
stranijim, plemenitim kalamcima.
Već duže od dva veka, od trenutka kada su učeni ljudi
počeli da pišu o našoj narodnoj poeziji Homerovi epovi su
bili, kao najvrednija dostignuća epske poezije,
upoređivani sa pesmama o junacima srpske, morlačke i
ilirske poezije. Julije Bajamonti objavio je na
italijanskom jeziku u Padovi 1797. godine spis Morlaštvo
Homera[10]. Sam Vuk Karadžić poredi junake naše epike
sa junacima Homerovih epova ili antičkog mita. U Vukovoj
fusnoti u Pjesnarici, uz pesmu poznatiju po docnije
promenjenom naslovu Lov Markov s Turcima, Kraljević
Marko naziva se Srbski Herkules, Crnogorski pastiri
upoređeni su sa Milošem Vojinovićem i sinom trojanskog
kralja, Parisom, a hajduk Veljko sa Ahilom i Milošem Obilićem
u Žitiju Ajduk-Veljka Petrovića.[11] Jovan Subotić,
Luka Zima, u svojim raspravama sredinom devetnaestog veka,
helenisti Nikola Vulić, Milan Budisavljević, Petar Grgec,
Miloš Đurić, a u novije doba Miron Flašar i Ivan Gađanski[12],
kao i folkloristi Stjepan Banović doprineli su uočavanju
mnogih srodnosti između Ilijade, Odiseje i naših
usmenih pesama.[13] Kilibarda podseća na stav Maretića
i drugih ispitivača narodne književnosti da već mogućnost
poređenja sa Homerom predstavlja potvrdu vrednosti narodne
poezije[14]. Kilibarda poredi Homerove stihove sa
stihovima srpskih narodnih pesama[15]. I sam često
sklon poređenju naših junaka sa junacima starogrčkog epa,
autor u studiji O Homeru i njegovoj "Ilijadi" piše: Posebno
je hvaljena usmena epika na srpskohrvatskom jeziku, zato
što ima obilje motiva zajedničkih s "Ilijadom" i "Odisejom".
Sva je prilika da to nije pravilno. Niti našu poeziju čini
velikom to što ona ima dosta zajedničkih strana sa Homerom,
niti je pak umanjuje to što se neka njena tematska, idejna i
poetička rješenja razlikuju od Homerovih. A zajednički
motivi ponajmanje su značajna stvar za odmjeravanje
vrijednosti bilo naše bilo Homerove poezije. On polemiše
sa motivskim komparacijama (možda, Stjepana Banovića), a
zalaže se za dublje srodnosti Homerovih epova i
srpskohrvatskih narodnih pesama u njihovim visokim etičkim
i estetskim vrednostima.
Kao što su Homerovi epovi bili izvor klasične grčke
književnosti, Kilibarda srpsku narodnu poeziju vidi kao
vrelo novije srpske književnosti. Prilikom razvijanja
takvog poređenja njega zanima mesto i značaj izabrane teme u
okvire celine - tako više puta prenosi zapažanje o postanku
klasične književnosti grčkih tragičara iz mrvica sa
Homerove trpeze na srpsku književnost.[16] Ni naši
književni velikani, kao ni oni proistekli iz Homera, nisu
posezali za temama koje su, obrađene u epovima, već
dostigle etičke i estetičke vrhunce. Tako ni Njegoš, razvija
Kilibarda, za temu Gorskog vijenca nije uzeo za
predložak neku od idejno i estetski izbrušenih pesama
Vukovog antologijskog zbornika, već hroničarsku pesmu Osvobod
o istrazi poturica koju je objavio Čubro Čojković[17].
Povodom odnosa Mihiza dramatičara prema narodnom nasleđu
književni istoričar komentariše: Hod Vukovom i Andrićevim
stazom Mihiza predstavlja i kao učenika grčkih tragičara
koji se nijesu odmicali od Homerove trpeze![18]
Kilibarda se obraća upravo onim književnim delima u
kojima je ostvarena jaka veza između narodne književnosti i
pisane književnosti, delima koja izrastaju iz usmenosti.
Već i naslovi knjiga (Legenda i poezija, Iz korijena
usmenosti, U službi pisane) ili pojedinih studija (Duguje
li što Njegoš Višnjiću, Mažuranićev spjev i narodna epika,
Izvorišta Ljubišine realističke proze, i dr.) potvrđuju
njegovu usmerenost na probleme razvoja pisane književnosti
iz usmene tradicije. Kilibarda ističe dva tipa odnosa
predloška iz narodne tradicije i njegovog preuzetog i
promenjenog izgleda u delu pisane književnosti: sažimanje i
razvijanje. Kilibarda o Njegoševom načinu korišćenja
narodnih pesama zapaža: Ponekad je znao da razlivenu
misao narodnog pjesnika, koja se izlaže kroz širi prostor u
pjesmi, sažme u svoj zgusnuti misaoni i pjesnički bljesak, a
u drugoj prilici stvarao je pjesničku sliku širokog
prostora na osnovu izvjesnog mjesta iz narodne pjesme koje
je u odnosu na njegovo rješenje samo nagovještaj pjesničke
slike.[19]
Nedovoljnost formalnih tipologija u ispitivanju odnosa
usmene i pisane književnosti pokazuje se već i na
najjednostavnijim primerima citata. Od većine folklornih
zapisa, samo se govorni žanrovi i kraće pesme mogu preneti
u celini. Biljana Sikimić u tekstu o malim formama usmenog
folklora kod Sremca razlikuje: folklorne citate,
redukovane folklorne elemente, i transformacije
integralnih folklornih elemenata.[20] Problem dobija
mnogo šire temelje kada se ne može integralno preneti ceo
tekst. Smeštanjem bilo kog zapisa usmenog porekla u
fikcionalni svet pisane književnosti pisac je već prinuđen
da izabira deo teksta, deo elemenata koji čine njegov
kontekst, da time u mnoštvu podrazumevanih funkcija u
izgledu likova i njihovim postupcima bira tek svedenu
mogućnost za konkretizovanje u doživljaju čitalaca. Kod
transformacija tako izabranih elemenata dolazi do
uplitanja novih slojeva i preznačenja koje proizilaze iz
načela književnog organizovanja teksta. Ispitivanje odnosa
preuzetih čestica iz folklornog predloška i njihovog novog,
u pisanom delu preobraženog vida, čini još složenijim
uzimanje u obzir pitanja izvornog i neizvornog, kolektivnog
i ličnog, doslovnog i simboličkog sloja narodne kulture,
kao i sklonosti pisaca da se ta kultura idealizuje, realno
ili kritički prikazuje. Preuzimanje bilo kog segmenta
narodnog usmenog nasleđa i njegovo prilagođavanje prema
zahtevima celine uključuje i poetička načela epohe i samog
autora pisanog teksta, istorijski promenljivu hijerarhiju
žanrova kako u recepciji usmene, tako i u žanrovskom
sistemu pisane književnosti tog vremena.
Nakratko ćemo se još upustiti u razuđenije
sistematizovanje međuodnosa dva vida književnosti, kako bi
kasnije lakše uočili koje relacije najviše privlače pažnju
Novaka Kilibarde. Narodna reč, narodni izraz ili neki njegov
deo, stih, manji ili veći deo folklornog teksta, motiv, siže,
likovi, žanrovski model, ideje - čine niz gradivnih
jedinica teksta od onih osnovnih do najsloženijih.
Književnik ne preuzima sve, već tek neke od ovih elemenata,
budući da bi u suprotnom slučaju njegov tekst predstavljao
mistifikaciju ili delo u duhu narodne književnosti koje je
teško razlikovati od folklornog teksta. Kako se razne
gradivne jedinice folklornog pogleda na svet i usmenog
teksta na različit način uklapaju i preobražavaju u
pisanom tekstu i sam pristup zahteva unekoliko specifične
metode i polazna saznanja. Tako se najčešće i govori o
narodnom stihu, poslovicama, etičkom sistemu,
figurativnosti, bićima iz narodnih verovanja (itd.) u delima
određenog pisca.
Pored piščevog preuzimanja segmenata pogleda na svet
čoveka folklorne kulture i delova konkretnog usmenog
teksta koji unosi u sopstveno pisanje, kritičar ili
književni istoričar u svom ispitivanju već izborom autora i
dela bira i za tog pisca tipične i dominantne modele odnosa
dva tipa tekstova. Pored toga, on se najčešće u svom
istraživanju odnosa usmene i pisane književnosti dodatno
usmerava na jedan od segmenata.
Iz široke lepeze narodne usmene kulture Kilibarda se
uopšte nije bavio rekonstrukcijama mitskih i magijskih
slojeva stare slovenske kulture u srpskoj usmenoj
književnosti, ni njihovim odrazima u pisanim delima. Začudo,
on nije pažnju posvetio skazu, tipu pripovedanja kojim se
živo fikcionalizuje direktno usmeno kazivanje.[21]
Kilibarda se bavio različitim segmentima usmene
prethodnosti u pisanoj književnosti - on se ogledao makar u
po jednom redu problemima stiha, semantičkim aspektima
reči, citatom i njegovim funkcijama, motivima i dr.
Pitanja jezičkih odlika folklora u književnim tekstovima,
kojima su se po prirodi svojih interesovanja bavili pre
svega lingvisti, po broju tekstova nisu privlačila veću
Kilibardinu pažnju. Različitom razumevanju atributa "zla"
u narodnim pripovetkama i u jednoj devetnaestovekovnoj
komediji posvećen je tekst o Steriji. Kilibarda objašnjava
negativne ocene kritičara i književnih istoričara komedije
Zla žena Jovana Popovića Sterije nesporazumom oko
naslova komada koji neprilično glavnu, razmaženu i
hirovitu junakinju naziva - zlom. Da je Sterija,
pokazuje Kilibarda, imao izoštrenije osećanje značenja ove
reči, koje se u narodnim pričama vezuje samo za osobe
bezgranično obuzete mržnjom i surovošću, ne bi bila
izazvana ni negativna ocena njegove komedije u spisima
kritičara i književnih istoričara.
Dva centralna jezgra Kilibardinog ispitivanja
predstavljaju ideološka i kolektivno psihološka, kao i
poetička i književna preznačenja centralnih tema naše
junačke poezije: kosovske bitke i Marka Kraljevića, glavnih
likova nacionalne junačke mitologije. U studijama
posvećenim književnim preobražajima likova Marka
Kraljevića i kosovskih junaka Kilibarda je imao i značajne
prethodnike. Nikolaj Velimirović u knjizi Religija
Njegoševa (1911) piše da je vladika Obilića uzdigao u kult.
Rista Kovijanić je u studiji Obilić u Njegoševoj poeziji (1928)
ukazao na spomene kosovskog viteza u svim vladikinim
delima, i protumačio simboliku Miloša Obilića u Gorskom
vijencu obeležjima aktivne religije nasuprot pasivnom
hrišćanstvu. Neuzmična borba za "čas, ime i slobodu";
borba protiv tiranije; dužnost nacionalne osvete; gotovost
požrtvovanja koje nema granica, ako je u pitanju sloboda
nacije i nacionalne domovine; ... sve su to svojstva
sintetizovana u Njegoševoj poeziji heroizma.[22] Kovijanić
smatra da je Njegoš razradio kult Obilića mnogo više nego
narodna pesma, a potisnuo likove Lazara i Marka[23].
Alojs Šmaus u radu objavljenom u bečkom slavističkom
godišnjaku (1952), a u sažetijem vidu u saopštenju na kongresu
folklorista u Cetinju, osvetlio je lik Miloša Obilića u
narodnom pesništvu i kod Njegoša i dao svoj doprinos
tumačenjima kosovskog mita u Njegoševom delu.[24]
Miodrag Popović u poglavlju o Njegošu u prvoj knjizi Romantizma
zastupa stav da se Njegošev Obilić razlikuje od heroja iz
narodne pesme, a da je svetlosnim obeležjima i besmrtnošću
bliži staroj književnosti.[25] Obilić u sklopu speva
vezuje tri vremena u jedno: kosovsko sa onim o kome Njegoš
peva (početak HVII veka) i onim u kome peva (sredina HIH veka)[26].
Iako se Kilibarda ne poziva na spomenute tekstove, svoje
teze razvija u duhu svojih prethodnika, a rečima N.
Velimirovića, B. Lazarevića, R. Kovijanića, M. Popovića, i
drugih tumača Njegoševog dela i Miloševog lika zapaža
duboke srodnosti u odnosu prema Karađorđu i Obiliću, i u
potiskivanju podanika Marka Kraljevića.
U pronicanjima ideologije narodne epike Kilibarda
junačke borbene teme razmatra u kosovskoj auri, kao i
svetlosti pesama Filipa Višnjića o prvom srpskom ustanku.
Kao što stihove ustaničkog epa otkriva u Njegoševom Gorskom
vijencu, tako i sudove o Višnjiću osnažuje navodima iz
Njegoša. Kilibarda navodi dugačak niz sličnih motiva, ali mu
je najviše stalo do suštinske srodnosti između dva pesnika.[27]
On pokazuje kako je Njegoš, sledeći tada opšteusvojeno
grimovsko prenebregavanje individualnih crta u pesmama
narodnih pevača, i sam narodnu pesmu smatrao kolektivnim
delom, te samom Višnjiću, od koga je preuzimao pojedinačne
slike, ideje i vizije, preobražavao ih, i ugrađivao u svoje
delo, nije odao priznanje, ali je slepom guslaru ipak vratio
dug proslavljanjem Karađorđa, glavnog junaka ustanka i
simbola svih ustaničkih i oslobodilačkih pregnuća.
Njegoševa poimanja o guslarima Kilibarda ilustruje odlomkom
iz pisma Vuku i stihovima kola iz Gorskog vijenca.
Istraživanjima kosovske mitologije Kilibarda dodaje i
sopstvena istraživanja individualne poetike Filipa
Višnjića, kao i ispitivanja poetike usmene poezije prema
Njegoševoj poetici pisane književnosti. U studiji Višnjić i
Njegoš (paralela)[28] ukazuje se na sličnosti u
predstavljanju beskompromisnosti borbe protiv neprijatelja,
istorijske neminovnosti da ugnjetačke države propadaju,
sveštenika koji bez ispovedi prima na sebe greh uoči
junačkog podviga, ali ukazuje i na ograničenja koja
proizilaze iz drugačije prirode usmene pesme i pisanog
dela kao što je Gorski vijenac: treba pomenuti da je
Višnjića sputavala poetika narodne epike i vremenska
ograničenost koja nije dozvoljavala da razvije pjesničke
vizije i misaone digresije za koje je potencijalno bio
sposoban. Istraživač usmene i pisane književnosti, takođe
autor niza tekstova o guslaru ustanka, Miodrag Maticki
poziva se na Kilibardin rad Njegoš i Višnjić (paralela) i
dodaje nove argumente u prilog srodnosti ova dva pesnika[29].
Kilibarda sledi Miodraga Popovića u uočavanju veza između
Posveta prahu oca Srbije i Gorskog vijenca, ali u
opširnijoj razradi ukazuje na višestruke niti između
Njegoševog predstavljanja Karađorđa i smisla Gorskog
vijenca.
Kilibardin tekst o Njegoševom Vuku Mandušiću ne ispituje
narodna predanja o Mandušiću[30], već predstavlja
izvanrednu psihološku studiju ne samo ovog junaka Gorskog
vijenca, već i čitavog spleta osećanja i atmosfere oko
snahe Milonjića bana.[31]
Od radova posvećenih narodnim izrazima u Njegoševim
delima (T. Đorđević, M. Barjaktarević, P. Vlahović, N.
Martinović)[32], Kilibarda se poziva na, za njegovu temu
najrelevantniju studiju Nika S. Martinovića Zakletva u
narodu i u "Gorskom vijencu" (1963) [33]. Kilibarda
koriguje uverenje Martinovića da se Njegoš u zaklinjanju
serdara Vukote služio zaokruženim tekstom iz njemu poznate
usmene tradicije i zastupa stav da su upravo Njegoševi
pisani redovi docnije ušli u živu, usmenu komunikaciju, a
potom kao usmeni bili i zapisani. Studija o zakletvi u Gorskom
vijencu detaljno upućuje na prilike, razloge za izbor
serdara Vukote kao i funkcije njegovih reči. U poređenju
Lazareve zakletve uoči kosovskog boja iz pesme Musić
Stefan, drugog "komada od različnijeh Kosovskijeh
pjesama" iz Vukove druge knjige Srpskih narodnih
pjesama sa zakletvom iz Gorskog vijenca Kilibarda
uočava jako pojačanje kletvenih elemenata u serdarovoj
zakletvi u odnosu na kosovsku zakletvu. U zakletvi iz Gorskog
vijenca nema leksike blagostanja čijim se odsustvom
preti u kosovskoj kletvi, već se stepenovano uključuju
kobni događaji ako se prethodne kletve izbegnu. U
osmišljavanju zakletve obuhvaćen je i krug ljudi koje je
kosovska kletva previdela. Kilibarda analizira i
figurativne odlike i stil Njegoševe zakletve.
Autori koji su tumačili Njegoševo delo nisu dovodili
njegove ocene u sumnju, izuzev Novice Šaulića koji je krajem
tridesetih godina, verovatno aludirajući na tekstove
Velimirovića i Kovijanića o Petru Petroviću, branio Marka
Kraljevića stavom da Njegoš nije razumeo njegovu tajnu[34].
Svetozar Matić u tekstu Markova legenda govori o
promeni važnosti Markovog lika: Kad je u osamnaestom veku
došlo do nacionalnog buđenja, onda je došlo do nove procene
Markove ličnosti: Tronošac, Reljković. Ta nova procena našla
je mesta i u "Gorskom vijencu". Hibridne osobine
pevanja o Marku nisu se mogle složiti s Obilićem i
Mićunovićem.[35]
Marku Kraljeviću, junaku koji u crnogorskoj usmenoj
tradiciji nije uživao toliku popularnost kao u ostalim
srpskim krajevima, Kilibarda je najpre posvetio pažnju
analizom pesme Starca Milije Sestra Leke kapetana. U
mnogim elementima netipična za Markov epski lik, ona je
tumača pesme navela na jedno produbljeno psihološko
tumačenje neprikladnog odnosa junaka prema oholoj lepotici
i nesuđenoj verenici. Kilibardin interes za epskog Marka
počev od teksta o epskom junaku Petru Boškoviću usmerava
ka promišljanju modela vazalnog junaka u odnosu prema
inovernom gospodaru. U studiji o prenošenju klišea iz
pesama o Marku Kraljeviću na bjelopavlićkog junaka
Boškovića (1982), Kilibarda u dugačkoj drugoj fusnoti govori
povodom Višnjiće pesme o smrti Kraljevića Marka o parastosu
podaničkom mentalitetu i o podaničkom liku Marka u
Njegoševom Gorskom vijencu[36]. U tekstu Duguje
li što Njegoš Višnjiću? Kilibarda naglašava srodnost
poetskih sagledavanja istorije u stihovima Petra Petrovića
i guslara prvog srpskog ustanka: Marku Kraljeviću, narodu
najintimnijem liku heroja u usmenoj epici, Višnjić čini
parastos u pjesmi "Smrt Marka Kraljevića", u vrijeme
kad se od rajetinskog hrišćansko-zaštitničkog i hajdučkog
prkosa prešlo na ustaničko-prevratnički.[37]
Njegošev odnos prema Marku Kilibarda ilustruje stihovima
iz Gorskog vjenca o Marku kao turskoj pridvorici. U
nekoliko studija Kilibarda ističe da je Njegoš u pomenu
dušama vitezova koje izgovara Iguman Stefan na kraju Gorskog
vijenca izostavio Marka sa spiska junaka spremnih na
žrtvovanje, tamo gđe se sretaju borci s koncepcijom
oslobodilačke borbe protiv Turaka.
Iako je razvoj Kilibardinih tumačenja lika Marka
Kraljevića proistekao iz studija o delima pisane
književnosti, neki od zaključaka imaju važnost i za
razumevanje samog folklora koji je poslužio kao predložak
nastanku pisanih dela. Kilibarda smatra da nije dovoljno
objašnjena njegova smelost da učini i ono što nije dopušteno
ni vezirima i najvišim doglavnicima - da na carsku serdžadu
seda u čizmama, da sultana sateruje do duvara. O tom motivu
iz pesme o Markovom pijenju vina uz ramazan Svetozar
Koljević u knjizi Naš junački ep piše: I zar neće on isto
tako inadžijski, pomalo komično, objašnjavati caru zašto to
čini, oslovljavajući cara, uzgred rečeno, sa 'poočime, care
Sulejmane'? I kao prkosni posinak - veza, ne zaboravimo,
isto tako sveta u patrijarhalnom svetu kao i sinovska[38].
Kilibarda u studiji o Serdaru Prličeva dodaje i ovo: Cara
do duvara ne dogoni vazal Marko nego posinak Marko! Takvo
rješenje ne unižava cara nego uzdiže Marka, - poočinska
milost štiti od poniženja carsko dostojanstvo.
Psihološke i poetičke aspekte te ideje Kilibarda razvija i
u tekstu o Blažu Koneskom, kao i u studiji o Mihizovoj drami
o Marku.
Suprotstavljanje obilićevskog podviga podaničkom
razmišljanju Kilibarda ispituje u književnim tekstovima – o
serdaru Kuzmanu Kapidanu u spevu Armatolos Grigora
Prličeva i o Mihizovom Marku. Dok je Mihizova drama o časti
i neveri Banović Strahinja privukla pažnju književnih
istoričara i proučavalaca drame, o njegovom komadu Kraljević
Marko relativno je malo napisano.[39] Kilibardin
tekst o ovoj drami zasnovan je na njegovim razmatranjima o
Marku kao podaniku, epskom i književnom liku koji je
suprotstavljen modelu borca spremnog na žrtvu i stradanje.
Kilibarda dokazuje najviši vrednosti Mihizovog
dograđivanja narodne tradicije ukazujući na elemente koje
je on preuzeo ili preobrazio iz Vukovih zbirki i
Hektorovićeve bugarštice o Marku i bratu Andrijašu.
Imajući u vidu romantičarski nevešta oslanjanja na narodnu
junačku pesmu uz izneveravanje njihovog smisla u celini i
pojedinostima, Kilibarda utvrđuje svoje uverenje da
umetnička dela napisana na osnovu narodnih pesama mogu
obezbediti vrednost ukoliko slede i dograđuju predstavu o
svetu iz junačkih pesama. Kilibardu ne zanimaju sporedni
likovi, komički oslikani pevači, podrugljivo prikazan Vlah,
karikaturalni vojvoda. Njega, kao ni Mihiza ne interesuje
Tešanov Marko kao komički junak. On prati Markovu tragiku,
poniženost vazala u priči o vlasti i podanicima. Time se
ograničava celovitost drame, ali se jasnije ističe njena
osnovna istoriosofska misao. U analizi se uočava i Markov
neregulisani odnos prema ženama, koji Mihiz, prema
narodnoj pesmi i Andrićevom Aliji Đerzelezu preuzima i
dramski osmišljava. Zanimljiva je studija Snežane
Samardžije o Mihizovom Marku koja razmatra one aspekte
drame kojima se Kilibarda malo ili nimalo bavi.[40]
U prvoj od dve studije o liku Marka u makedonskoj
književnosti, tekstu o serdaru Kuzmanu Kapidanu iz spevu Armatolos
koji je sredinom 19. veka na grčkom jeziku objavio
Makedonac Grigor Prličev, Kilibarda je analizirao model
prenošenja odlika Marka Kraljevića na junaka speva. Važna su
u ovom tekstu i razmatranja o priličnosti jednog junaka kao
usmerivača istorijskih događaja za funkciju književnog
lika.
Razmatranje o utemeljenju poezije Blaža Koneskog na
narodnoj tradiciji najveću pažnju posvećuje ciklusu
njegovih pesama o Marku Kraljeviću. On ističe kako se Koneski
nije kao većina oslonio na rajetinskog Marka, sultanovog
vazala, već na bugaršticu o Andrijašu i pesmu o sestri Leke
Kapetana i priče Cepenkova. Koneski je u priču o Marku uneo
predstavu o tragici sudbine, motivi ljudske trošnosti i
prolaznosti uz plodotvorno prožimanje odlomaka narodne
proze o Marku i stihova pesnika.
Istorija srpske književnosti, povodom Kilibardinog
tumačenja Njegoševog kulta Obilića, i tumačenja Markovog lika
u nizu dela, još jednom, jasno artikulisano dobila je
podsticaje za nova iščitavanja već istumačenih dela. Iako
Kilibarda ne izvodi takav zaključak, njegove studije navode
na nužnost preispitivanja mitskih vertikala sveukupne
srpske književnosti. Valja osmotriti, pre svega sklop
nacionalne romantičarske i neoromantičarske mitologije i
videti šta je srpske pisce opredeljivalo za markovsko,
lazarevsko, obilićevsko čitanje istorije. Uočena razlika u
položaju najvećih junaka u srpskoj kulturi 19. veka sreće se
i u drugim radovima, kao npr. u Delićevom ispitivanju odnosa
Vukove proze i epske tradicije. Njegova sugestija: ..bilo (bi)
zanimljivo napraviti poređenje statusa epskih junaka u
Vuka i Njegoša: Obilića, Brankovića, Kraljevića i Ivana
Crnojevića, prije svih,[41] trebalo bi da se proširi
na sveobuhvatno predstavljene epohe i dela, kako ona
najviše vrednosti, tako i ona trivijalna koja su na
neinventivan, ali tipičan način varirala mitske slike
svoga vremena. Ideologija nacionalnog oslobođenja kao
istorična ideologija koja se tokom veka menjala ogleda se i
u istoričnoj promeni značaja junaka srpske epike.
Neki od Kilibardinih sudova, katkada, otkrivaju ono što
se čini da ne treba objašnjavati. Već uočenim elementima iz
narodnih pesama u spevu Smrt Smail-age Čengića Ivana
Mažuranića ("stajaća mesta", pojedini motivi i
elementi stila), Kilibarda dodaje i smisao kosovske
zakletve i žrtve u Mažuranićevom delu. Izlaganje o tome prvi
put je izneto, uz referate Milorada Živančevića i Čarlsa
Varda takođe o Mažuraniću, na skupu slavista u Vukove dane,
1976. godine, posvećenom odnosu pisane i usmene književnosti.
U potrazi za odnosom Mažuranića prema narodnoj poeziji
Kilibarda prihvata stavove Barca, Živančevića i Nedića
koji se pozivaju na biografske podatke i potvrđuju da je
Kačićeva zbirka bila rana lektira budućeg pesnika.
Kilibarda razvija misao kako je Razgovor ugodni naroda
slovinskog mladog Mažuranića uveo u svet narodnih
pesama o kosovskom boju u kojima se hrišćanska pobožnost
spojena sa "boračkom prenapregnutošću". Kilibarda u
studiji pokazuje kako su ideje žrtve za veru i narod,
borbene gotovosti, zakletve kneza Lazara ugrađene u
Mažuranićev spev. Poredeći Mažuranićevo delo sa delima
ostalih pesnika koji su svoja dela zasnivali na temama i
motivima iz narodnih pesama, Kilibarda ističe značaj
Mažuranićevog obrazovanja oslanjajući se na već uočena
intertekstualna istraživanja. Ne spominjući autora koji je
pokrenuo "mučnu polemiku", on odbija tezu o Njegošu kao
autoru speva o Smail-agi - pretpostavku Svetislava
Vulovića iz osamdesetih godina prošloga veka[42], ne
osporava nekim novim dokazima, već samo dodaje onim
postojećim gledištima sud da su Mažuranićevo i Njegoševo
delo izrasli iz istog postamenta – narodne poezije.
Pristrasnosti i lične omraze Nikole I Petrovića, vladara
Crne Gore i pesnika odrazile su se i u njegovoj zbirci Nova
kola. Odstupanja u ocenama junaštva časti i slave
Nikolinih stihova od narodnih pesama i Njegoševih stihova
Kilibarda pokazuje na brojnim primerima. U Novim kolima
nema spomena Nikca od Rovina, Savića Radojeva, Marka
Miljanova, Jakova i Anta Dakovića. Činjenicu da ni
Martinovići ni Petrovići nisu dobili počasti koje im
narodno pamćenje priznaje Kilibarda tumači obezbeđivanjem
pesnika vladara od zamerki iz drugih plemena. O dužoj
epskoj pesmi Nikole Petrovića Malisorski ustanak
Kilibarda piše u kontekstu iskazivanja političkih interesa
pesnika-vladara da uzdigne Albance u njihovom otporu protiv
Turaka, a da ne uvredi i izazove još uvek opasne susede
Turke.
U studiji Vukovska usmena priča kao baština pisane
pripovijetke Kilibarda se bavi značajem narodnih priča
u razvoju pisane književnosti. Promene koje je Vuk unosio
doterivanjem pripovedaka do oblika u kome su one objavljene
i nama danas poznate, u proučavanjima proze Vukove zbirke
najčešće se nazivaju Vukovom redakcijom, stilizacijom.[43]
Kilibarda ovu Karadžićevu delatnost diže na viši nivo i
zalaže se za još veće uvažavanje Vukovog književno-umetničkog
umeća u oblikovanju teksta usmenih priča i razumevanju
njegovog umeća kao osnove pripovedanja pisaca sledećih
generacija, Ljubiše, Glišića i dr.
Pripovetkama Stefana Mitrova Ljubiše, Kilibarda je pažnju
najpre poklonio u studiji Karakter istoričnosti legende
o Vuku Dojčeviću[44], a Kilibardi blizak pripovedač
podstakao ga je da u radu Izvorišta Ljubišine realističke
proze potraži poetičko obrazlaganje mogućnosti i
ograničenja srpskih pripovedača u istoriji novije
književnosti. Ljubišine pripovetke navele su književnog
istoričara na uopštenija razmatranja o odnosu istorijskih
prilika i međuodnosa usmene i pisane književnosti.
Iskazujući slaganje sa stavovima Bojana Ničeva i Nikole
Banaševića da se realizam ne može razviti iz još žive
ratničko-epske kulture Kilibarda prilaže svoje dokaze.
Uspeh Njegoševog Gorskog vijenca autor obrazlaže
nedorađenošću pesama koje su velikom pesniku poslužile
kao polazište, kao pesme kojima je mogao da doda dodatni
smisao i lepotu. Vrednost Mažuranićevog speva Kilibarda
tumači njegovim dubljim razumevanjem i uplitanjem ideje
podviga, kao i oslanjanjem na kačićevsku tradiciju. Ljubiša
svojim poreklom iz Paštrovića u blizini opasnih Turaka a
pod vlašću mlečića nije bio predodređen da bude pisac
njegoševskih vizija, on je razumevao i umeo da s dubokim
pronicanjima prikaže svet lukavaca i domišljatih
nadgornjavanja. U nastavku Kilibarda podseća da sakupljači
folklora nisu mogli na terenu da pronađu priče koje su
Ljubiši poslužile kao polazište za njegove proze.
Potvrđujući neobičnu činjenicu da nema zapisa koji
dokazuju postojanje narodnih priča na koje se Ljubiša
oslonio, Kilibarda izvodi paradoksalan zaključak da ti
zapisi nikada nisu ni postojali, jer su deo priča koje se
podrazumevaju, fragmentarno koriste, spominju kao pomagala
ili podrazumevane poente. On pokazuje i dokazuje da su to
fragmenti svima poznatih priča koji su se pominjali u
govornom kontekstu, uz svest učesnika verbalne
komunikacije na koju priču pričalac aludira. Ljubiša je
oživeo njihov sadržaj i književno uobličio građu koju
folkloristi nisu uspeli da zapišu. U neepskoj sredini, a to
potvrđuju i studije o arealnim dominantno epskim ili
lirskim područjima, nema modela narodne književnosti koji
je razvijen u epskim zonama.[45] Žanr šaljivih i
podrugljivih priča na koji se Ljubiša oslonio nije bio
visoko cenjen u 19. veku, ali upravo su te priče podstakle
pisca da oživi njihov sadržaj. Ljubišinu neumeće u epskim
temama Kilibarda potvrđuje i pokušajima u priči o podvigu
popa Androvića ili o slavljenju poraza italijanskih mornara.
Kilibarda objašnjava razloge nerazumevanja Ljubišinih proza
razlikom u vrednovanju pripovedaka i njihovog realističkog
okvira merilima junačke, patriotske, romantičarske
poezije.
Nekoliko osnovnih zapažanja treba istaći kao opšte odlike
Kilibardinog bavljenja prozama srpskih pisaca i
transformacijama folklora u pisanoj književnosti. Najpre,
prvi paradoks. Iako kao pisac, pre svega autor brojnih
pripovedaka, u njegovom istraživanju srpske književnosti ne
samo da dominiraju radovi o romanima Andrića, Lalića,
Ćosića, nego se očigledna sklonost tumača književnosti ka
najsloženijem proznom žanru u nekim radovima i
eksplicitno iskazuje (u radu o Andrićevom romanu Na Drini
ćuprija ističe se složeniji smisao istih priča, koje je
autor ranije objavio kao samostalnu celinu). Drugi
neočekivani zaključak: Kilibarda se retko i tek uzgred bavi
žanrovima folklorne proze koju ugrađuje u svoje
pripovedačke tekstove. Najviše ga interesuje prelamanje
epike u prozi. Redak izuzetak čini tumačenje epizode sa
kockanjem sa đavolom na mostu iz romana Na Drini ćuprija.
Kilibarda poredi prelamanja značajnih istorijskih
događaja u narodnoj pesmi i u pisanim delima. Pri tome on
ispituje sličnosti i razlike poetike usmene i pisane
književnosti, meru i smisao otklona pisane književnosti od
usmenog izvora, razloge korišćenja narodne pesme.
Brižljivo i argumentovano u tumačenje književnosti
Kilibarda uključuje istorijske promene, uticaje društvenih
i kulturnih prilika, vodeći računa i o mentalitetu naroda i
njegovim duhovnim potrebama. Njega ne zanimaju teorijska
načela prelamanja proteklih događaja u književnim delima,
već suština odražavanja istorije u književnosti i delovanja
na političko-istorijsku realnost posredstvom književnosti.
Jedan ugao takvog promišljanja književnih činjenica
predstavlja i poklanjanje pažnje političkim razlozima u
fikcionalizovanju prošlosti ili savremenosti. Mada ne
koristi pojmove teorije recepcije, Kilibarda često i uvek
s pravim razlozima vodi računa o komunikaciji svih
učesnika književnog života.
Dok je u prvom radu o Memoarima grahovskog vojvode
Anta Dakovića Kilibarda utvrdio njihov odnos prema
narodnim pesmama o rđavim odnosima Crnogoraca i susednih
pravoslavnih plemena, a prema studiji Ivovića istakao
njihov skroman istoriografski značaj,[46] u drugom radu
se posvetio ocenjivanju književnih vrednosti ovog dela
ističući njegove visoke kvalitete guste i pročišćene proze
proistekle iz narodnog pričanja.
U jednom od najranijih tekstova posvećenih odnosu
folklornog predloška i književne obrade, Kilibarda piše o
predstavi svadbara u romanu Bore Stankovića. Njega ne
zanimaju prikazi živopisnih detalja svadbenog obreda, niti
pesme i iskazi svadbenih aktera, već likovi razuzdanih
seljaka i Marka koji se svojom posebnošću i tragikom od njih
razlikuje i odvaja.
Ispitivanjima Andrićevog odnosa prema usmenoj
književnosti osnovu je položio svojom studijom Vladan
Nedić[47], a potom su o različitim aspektima
Andrićevog odnosa prema usmenoj tradiciji i folkloru
pisali Nada Milošević-Đorđević, Miloslav Šutić, Novak
Kilibarda, Ljubomir Zuković, Vidosava Stojančević, Hatidža
Krnjević, Svetozar Koljević, Vladimir Bovan, Nenad
Ljubinković, Rajko Glibo, Boško Suvajdžić, Snežana Samardžija,
Dagmar Burkhart.[48]
Kilibardini radovi o prisustvu narodne, pre svega epske
tradicije u Andrićevoj prozi, usmereni su na romane Na
Drini ćuprija, Travnička hronika i Omer Paša Latas.
Pored sklonosti književnog istoričara i čitaoca, za
Andrićevo delo o Mehmedpašinoj ćupriji Novaka Kilibardu,
verovatno posredno, veže i period u kome je predavao u
višegradskoj gimnaziji. Smisao konkretnog folklornog
citata predmet je Kilibardinog rada o pojavi fragmenta iz
narodne pesme Udaja sestre Dušanove u Andrićevom
romanu Na Drini ćuprija. Autor analizira piščev izbor
po motivskim i idejnim crtama navedenih stihova i pokazuje
njihovu posebnost u odnosu na druge pesme u kojima se, i
potpunije proslavljaju sjaj velikodostojnika i raskoš
bivšeg carstva, pobožnost ili kulučenje raje. Autor ističe
da je Andrić pesmu izabrao zbog prikaza prelepe žene,
Kandosije, Dušanove sestre. Po Kilibardi nije nevažna i
činjenica da je Andrić "prekinuo" stihove tek
nagoveštavajući motiv incesta, a indirektno
predstavljajući njen dalji tok reakcijama slušalaca.
Obradi motiva iz narodnog predanja posvećen je tekst o
kartanju s đavolom iz Andrićeve višegradske hronike.
Epizodi o noćnom kockanju na mostu Milana Glasinčanina sa
đavolom, Kilibarda je posvetio studiju Problem
fantastičnog u jednom detalju romana hronike "Na Drini
ćuprija". On u ovom radu razvija psihološku
interpretaciju ukrštajući narodna demonološka predanja i
naratorove komentare kojima se čudesno prevodi u realnost.[49]
Kilibarda se pokazuje kao tumač višestrukog motivisanja
opisanih likova i radnje. Velika je šteta što kao tumač malo
sklon fantastici, ali oštrovid za njeno psihološko
oblikovanje nije svoju istraživačku pažnju posvetio i nekim
drugim piscima, poput Grčića, Matavulja, i drugih. Uzgrednu
pažnju posvetio je Kilibarda motivima u mnogim radovima
koji su u svom glavnom toku usmereni na neki drugi aspekt
umetničke transpozicije folklora.
Važnost usmene kratke priče Kilibarda brani u više
navrata, iako su prozne forme o kojima najčešće piše kao
književni istoričar velike forme - romani. Lik Bogdana
Zimonjića, hercegovačkog kneza iz Andrićevog romana Omer
paša Latas osmotren je kao opozitni lik Omerpaši, kao
verski i etički istrajan lik koji ne mogu pokoriti ni
obećanja ni muke. Pokazuje Kilibarda modele mučenja junaka
iz narodne epike i poredi ih sa Andrićevim prikazom
Zimonjića u glavi romana Audijencija. U čitanju ovog
poglavlja Kilibarda sugestivno predlaže književni postupak
prenošenja fizičkih muka iz narodnih pesama, kao Malog
Radojice i Starog Vujadina u sferu psihičkog mučenja[50].
Kilibarda Andrićevo prenebregavanje Višnjićevog udela u
pesmama Vukove zbirke tumači prihvatanjem uvreženog
grimovsko-romantičarskog mišljenja o narodu, kao
kolektivnom tvorcu. Navodeći stav starog Andrića iz
razgovora sa prijateljem, Kilibarda ukazuje da je veliki
pisac ipak prepoznato individualne crte Višnjićevih pesama,
a potom ukazuje na njihove srodnosti. U tekstu Filip
Višnjić u ogledalu Andrićevih romana-hronika ukazuje na
srodnu mudrost u ocenjivanju istorijskih zbivanja od strane
slepog guslara i Andrića. Pored pokazivanja svedočanstava o
ovoj suštinskoj povezanosti, Kilibarda navodi i motive i
likove koji se iz ustaničke epike mogu prepoznati u
romanesknom tkanju. Neobično je da svetlošću i zvukom
prikazuju približavanje ustanka Višnjić i Andrić, s tim što
su oni kod Filipa nebeske prirode dok su kod pisca ona
zemaljska. Višnjićevim prorocima i gatarima, mudrom starcu
Turčinu odgovaraju likovi iz Andrićevih romana, a
predstave o bosanskim krajišnicima Andrić je jednim delom
preuzeo iz Višnjićevih stihova.
Lalićev roman Zatočnici naveo je Kilibardu da
razmotri lik junaka Peja Grujovića i njegovog brata Maša u
svetlu istorijskih okolnosti i narodne kulture u svojim
konkretnim vidovima. U kritičkim opaskama ukazuje se na
piščev način prikazivanja stvarnosti i nedovoljno oslanjanje
na odlike plemensko-bratstveničkih odnosa i preterano,
neselektovano korišćenje etnografske građe koje bi valjalo
dodatno stegnuti kako bi prokapala čista književnost, kao u Lelejskoj
Gori. Pored analize etnopsiholoških crta junaka
književni istoričar govori i o Lalićevom unošenju narodnih
mudrosti i poslovica, ali je ubeđen da ni u ovom
transponovanju pisac nije ima mnogo uspeha. Govoreći o
narodnom poslovičarenju glavnog junaka, Kilibarda, ga slika
čak i sa elementima humora: kao da je ... pitomac
cvijićevsko-erdeljanovićevske škole. Značajne strane o
Laliću kao pripovedaču nalaze se i u studiji Izvorišta
Ljubišine realističke proze u okviru opštih razmatranja o
nemogućnostima nastanka realističke proze u epskim
krajevima.
Rad Prozna epopeja Dobrice Ćosića posvećen je romanu Vreme
smrti i predstavama naroda. Posebnu pažnju Kilibarda je
posvetio vojvodi Mišiću i njegovom posilnom.
Pastoralno-pastirska drama Dubravka Ivana Džive
Gundulića, dubrovačkog baroknog pesnika podstakla je
Kilibardu da polazeći od biografskih i istorijskih
podataka i studije Miroslava Pantića potcrta narodni duh
komada i pesnikove rodoljubive kritike za nepoštovanje
pravde i običaja.
Značaj tekstova o narodnoj književnosti u uglednom, i za
naše prilike dugovekom časopisu Letopisu Matice srpske,
Kilibarda je istakao njegovim uticajem, kao i vrednošću
priloga koje analizira.
Rad Pjesničko iskazivanje Đure Daničića u prijevodu "Pjesme
nad pjesmama" poredi deset fragmenata iz dva prevoda
biblijskog teksta - Đure Daničića i Nikole Milićevića.
Analizirajući izbor reči i njihovo značenje, Kilibarda
ukazuje na posebne vrline onog starijeg, Daničićevog
prevoda. Kao temeljni izvor razlika između dva prevoda
analitičar ističe Daničićevo poštovanje biblijske
duhovnosti, nasuprot čulnosti u Milićevićevom prevodu.
Ubedljivi su i redovi u kojima se hvali odstupanje od
konkretnosti: Nepreciznost Daničićeva prevoda
priugotovljuje nam onu potrebnu dozu nepoznatoga i
tajanstvenoga koja uvjek nalazi svoje mjesto u poeziji.
Usmerenjem na tumačenje tananih preliva u značenju pojedinih
reči, ova studija potvrđuje i Kilibardin izrazit dar i
osećanje za jezik.
O prelamanju deseteračkog stiha epskih narodnih pesama u
savremenoj poeziji Kilibarda piše povodom zbirke Vita
Markovića Nasmejana žrtva (i sam se povede za duhom
epike: Današnji pjesnik odista mora da bude Strahinjić ban
pa da prebrodi vode deseterca i dobije pjesnički megdan).
Ukazujući najviše domete epskog i njegoševskog deseterca,
Kilibarda odaje priznanje savremenom pesniku, koji je tom
stihu dao jednu ličnu notu koja njegove stihove čini
prepoznatljivim i osobenim.[51]
Zbirka Stari srpski kalendar Dobrice Erića ne
pripada krugu tipičnih Kilibardinih radova. Erićevi
stihovi poetski nadgrađuju praznike narodnog kalendara u
životu gružanskog seljaka. Kilibarda tumači pesnikov
otklon od poetike lirske pesme u poetskim predstavama Bogojavljenja,
Uskrsa, Mioljdana, i podcrtava uplitanje svakodnevnih i
životnih preokupacija seljaka. Odajući priznanja
poetizovanju sveta šumadijskog seljaka, Kilibarda od Erića u
zaključnom delu teksta očekuje da u budućnosti još dublje
zaroni u potrazi za pesničkom rudom.
Kilibardina ispitivanja odnosa usmene i pisane
književnosti proistekla su iz njegovih proučavanja epike i
narodne proze, i unutrašnjeg zova kome se on kao stvaralac
odazvao da i sam oblikuje fikcionalne svetove. I u prozi, i
u studijama on je povezao izazovne probleme pisca,
kritičke i književno-istorijske sudove i sopstveno poimanje
uzorne književne proze. Pri tome Kilibardina pristrasnost
ne smera da umanji vrednost drugih pisaca. U književno-istorijskim
radovima o odnosu usmene i pisane književnosti još jače se
ističe izuzetna vrednost Višnjićevog pevanja, njegovih uvida
o istoriji i ljudima i njegovog uticaja na potonju srpsku
kulturu, posebno na Njegoša i Andrića. Za buduće istraživače
svakako će biti nezaobilazne njegove analize Njegoševog Gorskog
vijenca i proza Stefana Mitrova Ljubiše. Ali, Kilibardine
književno-istorijske analize i tumačenja nisu samo
doprinosi poznavanju nacionalne kulture, već, kao odrazi
njegovih spisateljskih preokupacija i ideja predstavljaće
nezaobilazno štivo i proučavaocima njegove proze.
Napomene
[1] Knjige proza Novak Kilibarda je objavljivao
sledećim redom: Vražji vrti (1978), Crnogorci i Đaponezi (1981),
Nebeski sužnji (1981), Iz priče u priču (1984), Sve je to
nakva sudbina (1985), Glavari i pisari (1989), Brojači
ajvana (1991), Snovi i sinovi (1993), Suložnici, roman
bola (1995), Crnogorska hronika (1995), Suđenice (1997).
[2] Vuk Karadžić je u četvrtoj knjizi Srpskih
narodnih pjesama (U Beču, 1833) u računu o pjesmama dao
kratke biografije svojih najznačajnijih pevača i uputio
koji su pevači ispevali pesme njegovog zbornika.
[3] Svetozar Petrović, Umjetnost riječi, 1965, 1;
isto u knjizi Priroda kritike. - O prevladavanju granice
među proučavanjem usmene i pisane književnosti, Letopis
Matice srpske, 1975, 416, 6, str. 1007-1020.
[4] Maja Bošković-Stuli, Zdenko Škreb i drugi. Odnosu
usmenosti i pisanosti posvećene su i posebne knjige Walter Ong, Orality
and Literacy: The Techologizing of the Word, London, 1982. Docnije je Vojvođanska
akademija nauka i umetnosti organizovala i poseban skup
posvećen ovoj temi (Usmeno i pisano/pismeno u književnosti
i kulturi, Novi Sad, 1988).
[5] Vladan Nedić, Sima Milutinović, Beograd, 1959;
Miodrag Popović, Istorija srpske književnosti, knj. 1,
Beograd 1968.
[6] Na tom skupu učestvovao je i Novak Kilibarda sa
radom o Mažuraniću.
[7] Originalnost se ne da naučiti: Razgovor vodila
Katarina Brajović, Ovdje, 25, 1994, 311-312, str. 4.
[8] Vidi završnu rečenicu teksta Duguje li što
Njegoš Višnjiću?
[9] vidi Kilibardin tekst Vukovska usmena priča
kao baština pisane pripovijetke.
[10] I. Milčetić, Dr. Julije Bajamonti i njegova djela, Rad
JAZU, 1912, knj. 192, str. 97-250; Ivan Mimica, Rasprava Il Morlacchismo d
Omero Julija Bajamontija, Mogućnosti, 23, 1976, 6, str. 645-657;
Maja Bošković-Stulli: Usmena književnost, Zagreb, 1978, str.
263-264; Mirjana Drndarski, "Otkriće pravog Homera Julija
Bajamontija", Između prosvetiteljstva i romantizma,
Beograd, 1994, str. 91-115.
[11] Vidi: Jovan Delić, Tradicija i Vuk Stef. Karadžić,
Beograd, 1990, str. 354, 363-364, 393.
[12] Jovan Subotić, Neke čerte iz povestnice
serbskog knjižestva (1848), Luka Zima, Sravnenije Omirovih
epopeja sa srpskim narodnim pesmama (1859), Milan
Budisavljević Ilijada u ogledalu kosovskih pjesama (1903),
Nikola Vulić, Protivrečnosti u Omira i u našoj narodnoj poeziji
(1925), isti, Naše narodne pesme i Ilijada, Zbornik u čast
Bogdana Popovića (1929), Petar Grgec, Homerova Ilijada i
naše narodno pesništvo, Nastavni vjesnik, 1930, str. 44-60,
109-123; Miloš Đurić, Veze Homerove poezije s našom narodnom i
umetničkom epikom, Zbornik radova za proučavanje
književnosti SAN, 10, 1951, str. 165-216; isti, Homerova Odiseja u
ogledalu naših narodnih pesama, Živa antika, 3, 1953, 21-44;
Miron Flašar, Die Ilias des Serbischen Aufstandes, Živa antika, 8, 1958, 1,
str. 43-74; Ivan Gađanski, The vitality of some ancient Balkan motifs as found in
serbocroatian epic poetry, Živa antika, 21, 1971, 1, str. 313-324; Miodrag
Maticki, Homersko pitanje u našoj nauci o književnosti, Književna
istorija, 1982, 57-58, str. 199-228.
[13] Stjepan Banović o motivima iz Odiseje u
hrvatskoj narodnoj pjesmi Zbornik za narodni život i
običaje južnih Slavena, Zagreb, 35, 1951, 139-244.
[14] Karakteri i funkcija opisa, Legenda i poezija, Beograd,
1976, str. 112; isto u knjizi: Epska mjera istorije, Podgorica,
1998, str. 78.
[15] On u studiji Višnjićeva pjesma "Boj na Mišaru"
ističe: kao i Homer kada ne odobrava skrnavljenje Hektorova
tijela, (Višnjić) udružuje svoj glas sa uzdahom Kulinove
ljube za mladim Ostroč-kapetanom. Kilibarda ukazuje i na
srodnost Homerovog pevanja i srpske usmene poezije i u
izboru junaka, povodom pesme o smrti Nikca od Rovina, kao
junaka sa dilemom. - Vidi: Novak Kilibarda, Epska
popularnost i epska legenda, Legenda i poezija, Beograd,
1976, str. 32; isto u: Epska mjera istorije, Podgorica, str.
329 (poslednja fusnota)
[16] U tekstu o izvorištima Ljubišine realističke
proze: Mudrost ih je opredijelila da ne zasjednu za
Homerovu tematsku trpezu, nego da priberu samo mrvice koje
nijesu ugrađene u epske blokove Ilijade i Odiseje.
[17] (=Sima Milutinović) u zbirci Pjevanija
crnogorska i hercegovačka (1833, 1837), a sam Njegoš preštampao
pod naslovom Srpski Badnji veče u Ogledalu srpskom (1846).
Nikola Banašević je pretpostavio da je stihove spevao
Petar I (Pesnička legenda o Badnjem večeru, Prilozi za
književnost, jezik, istoriju i folklor, 23, 1957, 237-249; isti:
Pesme o najstarijoj crnogorskoj istoriji u "Pjevaniji"
Sime Milutinovića, Zbornik radova Instituta za
proučavanje književnosti SAN, 1, str. 275-299.
[18] Vidi, Usmena književnost u službi pisane,
Rijeka Crnojevića, 1998, str. 131.
[19] O Homeru i njegovoj Ilijadi, Usmena
književnost u službi pisane, str. 7.
[20] Folklorni elementi u delu Stevana Sremca, Književno
delo Stevana Sremca - novo čitanje, Niš, 1997, str. 21 id.
[21] Vida Ognjenović u Pogovoru Kilibardine
zbirke Sve je to nakva sudbina opisuje: izvorni govorni
idiom, oponašanje usmenog postupka, obred pričanja, kult
rečitosti, govornu svetkovinu, govorno iskazivanje (1985, str.
186). Ni Gojko Antić povodom Kilibardinih pripovedaka ne
spominje pojam Vinogradova i Ejhenbauma iz ruske teorije
književnosti, već govori o monologu, monološkom principu
pripovedanja, ispovedanju, usmenom pričalačkom obraćanju (Monološki
princip pripovedanja, Stremljenja, 1992, 3-4, str. 80-99. - O
Kilibardinom skazu u Suložnicima s osloncem na
studiju Miroslava Drozde (Zbornik Matice srpske za
slavistiku, 18, 1980, str. 29-48) vidi: Dušica Minjović, Priču
priča pričalac, Ovdje, 1996, 325-327, str. 73-75.
[22] Rista Kovijanić, Obilić u Njegoševoj poeziji, Književni
sever, 5, 1929, str. 100.
[23] Vojislav Đurić, Kosovski boj u srpskoj
književnosti, Beograd, 1990, str. 122-129 pominje Kovijanićev i
Andrićev rad, ali ne i studiju Stijepa Kastrapelija "Kosovska
misao - izvor Njegoševe poezije" (Glasnik Etnografskog
muzeja na Cetinju, 3, 1963, str. 327-338) u kojoj se sledi Andrićev
tekst "Njegoš kao tragični junak kosovske misli" i
povezuju tragični događaji iz prošlosti sa onima iz
Njegoševe sadašnjosti i poezijom koju je vladika stvarao.
Đurić ne pominje Kilibardine radove.
[24] Alois Schmaus, Das Renegatenproblem im Gorski vijenac, Wiener Slavistisches Jahrbuch,
2, 1952, 73-94; Miloš Obilić u narodnom pesništvu i kod Njegoša,
Rad 10. kongresa SUFJ, str. 43-54.
[25] Miodrag Popović, Istorija srpske književnosti:
Romantizam, knj. 1, Beograd, str. 221 id, 282 id, 315.
[26] isto, str. 259.
[27] Tekst Duguje li što Njegoš Višnjiću? Kilibarda
piše: Povodom stogodišnjice smrti Filipa Višnjića, Božidar
Tomić je upozorio da su uočljive "mnoge srodne književne
osobine" Gorskog vijenca i Višnjićevih pjesama o
prvom srpskom ustanku, pozivajući se na Tomićev rad iz Zbornika
u čast Filipu Višnjiću (1935). Vidi, Usmena književnost u
službi pisane, str. 65.
[28] Legenda i poezija, 1976, str. 88-94; isto u: Epska
mjera istorije, Podgorica, 1998, str. 185-190.
[29] Miodrag Maticki, Višnjićeve pesme o ustanku i
Njegošev Gorski vijenac, Ponovnice, Novi Sad, 1989, str.
90-103.
[30] O poreklu i narodnim kazivanjima o Vuku Mandušiću,
vidi: Jovan Vukmanović, Vuk Mandušić u narodnom predanju, Glasnik
Etnografskog muzeja na Cetinju, 3, 1963, str. 405-409. Vukmanović
upućuje na raniju literaturu o predmetu svog rada.
[31] U jednom docnijem, inače dobro izvedenom radu
Tatjane Rosiće o deepizaciji kod Njegoša ne navode se
rezultati već nekoliko puta objavljenog Kilibardinog rada
o Vuku Mandušiću (T. Rosić, Dekonstrukcija herojskog ideala
u strukturi Gorskog vijenca, Književna istorija, 18, 1985,
67-68, str. 255-274). Kilibardin rad bio je objavljen tri puta: Književna
reč, 6, 10.10. 1977, 86; Ovdje, 12, 1980, 134, str. 7-8; O usmenoj
književnosti, 1982, str. 93-97.
[32] Tihomir Đorđević, Njegoš i narodne poslovice, Naš
narodni život, knj. 1, Beograd, str. 150-152; Petar Vlahović,
Gatanja i praznoverja u Njegoševom Gorskom vijencu, Rad
10. kongresa SUFJ, str. 175-178; Mirko Barjaktarević,
Etnološko u Gorskom vijencu, Glasnik Etnografskog muzeja,
Beograd, 15, 1940, str. 141-142.
[33] Stvaranje, 1963, br. 9-10.
[34] Novica Šaulić, Tajna Marka Kraljevića, Prilozi
proučavanju narodne poezije, 4, 1937, 2, str. 261-264.
[35] Svetozar Matić, Novi ogledi o našem narodnom
epu, Novi Sad, 1972, str. 213-214; pre toga u Letopisu matice
srpske, 1964, 12.
[36] U knjizi O usmenoj poeziji, Titograd, 1982, str.
24-25; isto u: Epska mjera istorije, Podgorica, 1998, str.
299-300.
[37] U Novak Kilibarda, Usmena književnost u službi
pisane, str. 71.
[38] Svetozar Koljević, Naš junački ep, Beograd, 1974,
str. 183.
[39] Kilibarda se osim Mihizovom dramom nije bavio
delima koje u celosti obrađuju samo jedan tekst usmene
tradicije (npr. Simovićeva, Šantićeva Hasanaginica,
Mihizov Banović Strahinja, Banova Merjima).
[40] Kraljević Marko Borislava Mihajlovića Mihiza i
usmena tradicija, Naučni sastanak slavista u Vukove dane,
25/1, 1996, str. 331-339. Samardžija ne pominje Kilibardinu studiju.
[41] Jovan Delić, Tradicija i Vuk Stef. Karadžić,
Beograd, 1990, str. 373. U ovakvom razmatranju nezaobilazno je i
poglavlje Vidovdanski kult, poslednje poglavlje knjige
Miodraga Popovića Vidovdan i časni krst. Kilibardin
dugačak i polemički prikaz folklorističkih aspekata ove
knjige objavljen je u knjizi O usmenoj književnosti,
Titograd, 1982, str. 219-239.
[42] Polemiku je otvorio Svetislav Vulović tekstom:
Njegoš i Mažuranić, Otadžbina, 5, 1880; I opet Njegoš i
Mažuranić, Preodnica, 1884, 3-6.
[43] Miljan Mojašević, O Vukovoj stilizaciji srpskih
narodnih pripovedaka, Zbornik Etnografskog muzeja u
Beogradu (1901-1951), Beograd, 1953, str. 300-315; Miodrag Popović, Vuk
Stef. Karadžić 1787-1864, Beograd, 1964, str. 425-434; Borivoje
Marinković, Vuk Stefanović Karadžić i prozna narodna
tradicija, Godišnjak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu,
9, 1966, str. 163-206; Boško Novaković, Vuk prema književnosti, Naučni
sastanak slavista u Vukove dane, 2, 1973, str. 83-87; Snežana
Samardžija, Postupci pripovedanja u Vukovoj zbirci "Srpske
narodne pripovijetke" (Beč, 1853), Naučni sastanak
slavista u Vukove dane, 15/1, 1986, str. 237-247; Ljubomir Zuković,
Vuk u ulozi narodnog pripovedača, Stazama usmenosti,
Nikšić, 1988; Miroslav Pantić, Vuk Stefanović Karadžić i
srpske narodne pripovetke, u: Vuk Stefanović Karadžić, Srpske
narodne pripovijetke, Sabrana dela, knj. 3, Beograd, 1988, str.
471-474; Nada Milošević-Đorđević, Još o Vukovoj stilizaciji
srpskih narodnih pripovedaka, Anali Filološkog
fakulteta, 19, 1992, str. 363-378.
[44] Legenda i poezija, Beograd, 1976, str. 203-221.
Studija je objavljena i u trećoj knjizi sabranih radova
Novaka Kilibarde o usmenoj književnosti Usmena
književnost pred čitaocem, Podgorica, 1998.
[45] O arealima vidi: Milovan Gavazzi, Areali tradicijske
kulture jugoistočne Evrope, Vrela i sudbine narodnih
tradicija, Zagreb, 1978, str. 184-194.
[46] Odnos istorijskog događaja i njegove
transformacije u crnogorskoj narodnoj epici Na marginama
memoara vojvode Anta Dakovića Stvaranje, 23, 1968, 9, str.
915-923 (isto u: Poezija i istorija, 1972, str. 139-151; Epska
mjera istorije, 1998, str. 271-282)
[47] Vladan Nedić, Ivo Andrić i narodna književnost, u: Ivo
Andrić, Beograd, 1962, str. 223-234, isto u knjizi: Vladan Nedić, O
usmenoj književnosti, Beograd, 1976, str. 202-218.
[48] Nada Milošević-Đorđević, Obrada folklora u
delima Ive Andrića, Rad 9. kongresa SUFJ, 1963, str. 453-459;
Miloslav Šutić, Andrićevi Olujaci - izvori i struktura, Delo,
1968, 12, str. 1397-1414; Novak Kilibarda, Iskaznost Vukove pjesme Udaja
sestre Dušanove u Andrićevom romanu Na Drini ćuprija, Književna
kritika, 5, 1974, 4, str. 107-113 (isto u: Legenda i poezija, 1976,
str. 166-175) Boško Novaković, Kategorije usmenih pripovedača
kod Kočića, Andrića i Ćopića, Godišnjak (Institut za
jezik i književnost u Sarajevu), 3-4, 1974-1975, str. 293-297; Ljubomir
Zuković, Ivo Andrić prema usmenoj književnosti, Treći
program (Sarajevo), 5, 1976, 12-13, str. 277-334; Vidosava
Stojančević, Etnološke komponente književnog stvaralaštva
Ive Andrića, Glasnik Etnografskog instituta, 24, 1975, str.
1-24; Hatidža Krnjević, Đerzelez Alija u usmenoj tradiciji i u
pripoveci Ive Andrića, Naučni sastanak slavista u Vukove
dane, 6/2, 1977, str. 311-326; Novak Kilibarda, Formiranje lika
Bogdana Zimonjića u Andrićevom Omerpaši Latasu, Savremenik,
23, 1977, 46, 11, str. 376-383 (isto u: Naučni sastanak slavista u
Vukove dane, 7, 1979, 2, str. 141-149; i u: O usmenoj književnosti,
1982, str. 132-139); Svetozar Koljević, Ivo Andrić i narodna
književnost, Književne novine, 21.6.1980, br. 607; Radovi sa
skupa o Andriću objavljeni su u zborniku Delo Ive Andrića
u kontekstu evropske književnosti i kulture, Beograd, 1981:
Novak Kilibarda, Problem fantastičnog u jednom detalju
romana hronike Na Drini Ćuprija, str. 219-225 (isto u: O
usmenoj književnosti, 1982, str. 140-145); Svetozar Koljević, Ivo
Andrić i narodna književnost (str. 471-476), Vladimir Bovan,
Narodne umotvorine u Andrićevom delu (str. 477-482), Vidosava
Stojančević, Etnički problemi i narodna predanja u delima
Ive Andrića (str. 483-494); Novak Kilibarda, Hroničar srpske
revolucije, Filip Višnjić, u ogledalu Andrićevih romana-hronika,
Književne novine, 36, 15.9. 1985, 694 (isto u: Iz korijena
usmenosti, 1988, str. 31-50); Novak Kilibarda, Andrić prema
Višnjiću, Književne novine, 15.9.1985, br. 694; Nenad Ljubinković,
Deepizacija epskog junaka, Rad 30. kongresa SUFJ, 1987, str.
413-419; Najopsežnije istraživanje sproveo je Ljubomir Zuković
u knjizi: Stazama usmenosti, Nikšić, 1988, str. 147-315; Rajko
Glibo, Odjek usmene lirike u Andrićevoj prozi, Sveske Ive
Andrića, 8, 1992, str. 255-279. - U zborniku Naučni sastanak
slavista u Vukove dane, 22, 1992, 1 objavljeni su sledeći
prilozi: Nada Milošević-Đorđević, Funkcija kulturno-istorijskih
predanja u Andrićevom delu (str. 13-20), Nenad Ljubinković,
Andrićeva deepizacija epskog junaka - teorijski dijalog
sa usmenom epskom pesmom i njena nadgradnja (str. 99-109), Boško
Suvajdžić, Pregled motiva usmene književnosti u romanima Ive
Andrića (str. 111-120); Petar Džadžić, Mitsko u delu Ive Andrića:
Hrastova greda u kamenoj kapiji, Beograd, 1992, str. 68-69;
Snežana Samardžija, "Znakovi pored puta" i oblici
usmene književnosti, Zbornik Matice srpske za književnost
i jezik, 41, 1993, 1, str. 95-109; Dagmar Burkahart, Erzaehlter Raum - Erinnerungsraum,
Narodna umjetnost, 30, 1993, 167-182. Boško Suvajdžić,
Samoiskazivanje priče u romanima Ive Andrića, Književnost
i jezik, 1994, 1-2, str. 89-94; Snežana Samardžija, Andrićevi
guslari, Svet reči, 1997, 1, str. 21-23.
[49] Svoje viđenje ove epizode daje Petar Džadžić u
knjizi: Mitsko u delu Ive Andrića: Hrastova greda u kamenoj
kapiji, Beograd, 1992, str. 141-142.
[50] Kilibardin rad spominje Petar Džadžić u knjizi: Mitsko
u delu Ive Andrića: Hrastova greda u kamenoj kapiji,
Beograd, 1992, str. 41: Vukovska narodna epika uticala je na
Andrića ne samo tematski, stilski i jezički, već, kako
ističe N. Kilibarda u tekstu Formiranje lika Bogdana
Zimonjića u Omerpaši Latasu, i svojim antropološkim
stanovištem, posebno studijom pojedinaca, grupa i naroda u
ropstvu. Kilibardin tekst pominje i Predrag Palavestra: Knjiga
o Andriću, Beograd, 1992, str. 103; U zborniku Delo Ive
Andrića u kontekstu evropske književnosti i kulture,
Beograd, 1981, na str. 227-235, Rajko Petrov Nogo je napisao tekst O
brižnim ljudima. O Zimonjićevim rukama.
[51] Vinaverova studija o zastarelosti deseterca (Pokušaj
ritmičnog proučavanja muškog deseterca, Prilozi
proučavanju narodne poezije, Posebna izdanja br. 1, 1940).
Sa nestajanjem usmenog folklora i njegovim prelaskom u
pisani vid, tvorevine usmene kulture se teorijskim i
istorijskim tumačenjima približavaju i katkada
izjednačavaju sa delima drukčije, pisane poetike. Pri
takvom pristupu nisu prevashodno važne zakonitosti
saopštavanja, prenošenja i primanja, osobenosti usmenosti,
odnosno pisanosti, već struktura, sadržaj i vrednost
teksta, te lični elementi koje je delu dao njihov tvorac.
Takvo istraživačko stanovište zastupa Kilibarda u
studijama o usmenoj književnosti uz puno poverenje u moći
usmenog autora, kako kod nadarenog epskog pevača, tako i
lirskog pesnika ili tužilice koja nariče nad mrtvim i dr.
Kilibarda ispituje svojstva teksta usmene tradicije u
promenjenim uslovima, kao čitalac, i očekuje da čitaoci
njegovih studija slede posvećenje smislu i lepoti teksta. On
nalazi zajedničko polazište, merila i zakonitosti, usmenih
i pisanih dela kao književnih tekstova. U tekstu "Narodna
poezija kao pisani književni tekst" autor piše: Odnos
čitaoca prema usmenoj i narodnoj prošlosti djela koje mu
se nudi u pisanoj, odnosno štampanoj formi ne zavisi od
vremena u kojemu živi čitalac, nego od stepena njegove
priličnosti da bude čitalac".
Autor studija o epskim pesmama, kao i studija o epskim
motivima i idejama u delima pisane književnosti, Novak
Kilibarda je pisao i tekstove o drugim žanrovima narodne
književnosti. Daleko od prelamanja politike i istorije u
junačkoj poeziji, u ovim radovima profesor Kilibarda se
pokazuje kao tumač lirskih pesama, balada, i narodnih priča.
U radu Bugarštice nepravedno zapostavljene Kilibarda
podseća na razloge srazmerno malog poštovanja njihove
estetske vrednosti u odnosu na ocene o lepoti epske
deseteračke poezije ovenčane slavom Vuka i pohvalama
Getea, Mickijeviča i Grima. Sud Valtazara Bogišića (1878) o
uvelosti i mlitavosti pesama dugog stiha suprotstavljaju
se novija razmatranja Vladana Nedića, Nenada Ljubinkovića,
Novaka Kilibarde, Maje Bošković-Stuli, Miroslava Pantića[1].
Kilibarda posvećuje pažnju dvema pesmama. Bugaršticu Marko
Kraljević i brajen mu Andrijaš iz zbirke Ribanje i
ribarsko prigovaranje hvarskog pesnika Petra
Hektorovića Kilibarda sagledava kroz kontrapunkt
plahovite brutalnosti i usuda umirućeg i ubice. S razlogom
Kilibarda povezuje Markov lik pevača Hektorovićevog
pevača Paskoja Debelje sa Markom Starca Milije iz pesme Sestra
Leke kapetana. U Barakovićevoj pesmi Majka Margarita, baladi
"koja nagoni suze na oči, a u kojoj niko ne umire",
Kilibarda analizira visoke estetske vrednosti u
predstavljanju žene do koje dolazi glas da joj se ni brat, ni
sin neće vratiti jer su ih ljubavnice očarale i poetskim
slikama njene tuge[2].
Naslovom Opet to, ali drukčije Kilibarda Vukovom
oznakom za dve varijante jedne pesme otvara poređenje
svatovskih pesama koje su u Grblju u razmaku dužem od sto
godina zapisali Vuk Stefanović Karadžić i Veljko Marović.
Dajući prednost ovoj potonje zapisanoj, Kilibarda analizom
reč po reč ponire u psihološki i poetski smisao
predstavljanja odnosa devojke Mare prema svatovima za koje
sprema dar - kitu cveća i pera paunova. Razmatranje sa
tananim osećanjem za jezičku iskaznost lirskog pesnika, kao
i za simboliku boja, mirisa, cveća i ptica zasniva se na
dubokom poznavanju predstave o svetu narodnog čoveka.
Kilibardine "botaničke" pouke o pelinu spregnute sa
osećanjem sa lepotu reči, čoveku gradske vreve omogućavaju
da prevlada nepoznavanje bilja i da bez proživljenog iskustva
narodne svakodnevice doživi lepotu stihova o kojima se
govori.
Studija Glas kao stilsko sredstvo u lirskim narodnim
pjesmama posvećena je zvučnoj izražajnosti pojedinih
glasova, a inspirisana Nedićevom analizom lazaričke pesme Igliče
venče iz Vranja. Kilibarda polazi od stava: Nekad se
prirodni ritam pojave pomoću glasova prenese u ritam
pjesničke slike. Tada glas nije samo materijal za riječ,
nego on svojom prirodom dirigentski vodi arhitektoniku
pjesme. Iz primera učestalije pojave određenih glasova u
pojedinim pesmama (tečno "v", piskavo i sušičavo ili
samrtno "s", romoravo "r" i dr.), pokazuje se kako
glasovi daju zvučni izraz osnovnom tonu pesme,
predstavljenim realijama, stihovima sugerisanoj emociji.
Fonološko stilska analiza nije izvedena formalno iscrpno,
ona je pre improvizaciono intuitivna, namerna da uhvati
lepotu reči i glasova koji ih grade u prvom dodiru,
doživljaju, koji se pre oseća nego razume. Za razliku od
učenih, statističkih ispitivanja, Kilibardin tekst nema
sveobuhvatnost, ali poseduje lepršavu ubedljivost i
esejističku privlačnost koja je nedostižna obimnim
studijama.[3]
Dijalog sa grimovsko-herderovskim shvatanjem
kolektivističkog duha narodnog stvaranja predstavlja
polemičko polazište teksta Može li usmena pjesma biti
moderna polazi od jedne od opsesivnih teza u
Kilibardinim tekstovima o narodnoj poeziji. Ne
osporavajući način prenošenja usmene tradicije i
kolektivnog overavanja sadržaja i vrednosti koje usmeni
tekstovi iznose, Kilibarda u nizu radova ukazuje na
individualne doprinose pojedinih kazivača ili pevača, i
dalje, zalažući se za prevrednovanje mesta njihovih
umotvorina u okviru sveukupnog kulturnog nasleđa, ukazuje
na najviši umetnički nivo srpskih narodnih pesama i priča
zapisanih od najnadarenijih stvaralaca. Jedan od pristupa
koji Kilibarda kritički pobija jeste poimanje razvoja
književnosti od njenog tobože primitivnog, usmenog vida,
preko pisane književnosti, do "modernih" dela koja
predstavljaju vrhunac književnosti. On izdvaja nekoliko
lirskih pesama iz Antologije jugoslovenske narodne
lirike i pokazuje crte koje zadovoljavaju sva obeležja
modernosti u ovim pesmama. Ne potcenjujući interesovanja
Grima, Lorda i drugih istraživača naše narodne poezije,
Kilibarda zaključuje svoj prilog rečima: No, nadajmo se da
će naša narodna poezija pored svoje uslužne funkcije
ponuditi stranim istraživačima, i čitaocima, i svoju
umjetničku ostvarenost.
Mitske predstave narodnih pesama i priča nisu navele
Kilibardu da napiše studiju, ali su njegovi pogledi na tu
problematiku najpotpunije izneseni u prikazima dve knjige.
Knjiga Miodraga Pavlovića Obredno i govorno delo (1987)
osvetljava pesnikova raslojavanja "naslaga duhovne
prethodnosti", otkrivanje balkanskih slojeva i mitskih
obrazaca u srpskim narodnim pesmama. Ukazujući da je
Pavlović narodne pesme uključio tek u peto izdanje svoje
slavne antologije, Kilibarda daje visoke ocene analizi
pesama o izjedenom ovčaru u krugu mita o bahantkinjama,
pesmi o obreteniju glave kneza Lazara u svetlu pagansko
slovenskih predstava, mitološkoj pesmi ženidbi nebeskih
tela sa stanovišta solarne mitologije.
Veoma opširan prikaz knjige Vidovdan i časni krst Miodraga
Popovića obeležen je nizom zamerki autoru koji je pesme sa
kosovskom tematikom podvrgnuo provokativnom dovođenju u
vezu sa paganskim slojevima drevne slovenske kulture i
turskim pisanim spisima i verovanjima o kosovskom boju.
Oslanjajući se na svoj već objavljeni rad Specifičnosti
narodnih deseteračkih pjesama o kosovskom boju (1974)[4]
kritičar još jednom osporava uverenje Popovića da je
postojala narodna lazarica, kao obiman spev čiji su ostaci
Komadi iz Vukove druge knjige i obrazlaže zašto takav spev,
nije mogao nikada ni nastati. Kilibarda, potom, zamera na
proglašavanju motiva i likova kroz koje se prelama lična
sudbina pevača (slepice iz Grgurevca ili Tešana
Podrugovića) za kolektivne odlike pevanja o kosovskim
junacima. Odlučno se pobija bilo kakva mogućnost da su
elementi pisane osmanske tradicije o Milošu Obiliću -
vitezu-ubici mogle dopreti do srpske usmene tradicije. I
dalje, pobija se prenaglašavanje paganizma u pesmama
kosovskog ciklusa. Kilibarda tvrdi kako slovenska vera
nije bila mnogobožačka religija tvrdo usađena u usmenu i
pisanu kulturu. Naglašavajući da je ta religija pre svega
bila zasnovana na vradžbinama, on pokazuje kako je
hrišćanska crkva u ogromnoj meri zauzela mesto
opšteusvojene vere koja nije, kako je pisao Popović, bila
samo skrama koja je prikrivala paganstvo Srba. Ne sporeći
da u pesmi o bijelom Vidu postoje tragovi starih verovanja,
Kilibarda ubedljivo pokazuje u koliko značajnoj meri su oni
istorizovani i izobličeni, a da u pesmi o kneževoj večeri
nema dokaza o postojanju verske raspre između sukobljenih
aktera. Uvaženi proučavaoci stare slovenske vere, i ne
znajući za sporenje o paganizmu Srba povodom kosovskog boja,
iznose stavove koji su bliski Kilibardinim uverenjima.
Knjiga Miodraga Popovića, međutim, u današnje dane
nacionalnog propadanja ima svoju aktuelnost u autorovoj
mudroj opomeni na kraju poslednjeg poglavlja u kojoj se
sugeriše prevladavanje nacionalnog mita o velikom porazu.
Gorka politička stvarnost potpune nemoći da se shvati
sudbina nacije i artikulišu putevi njenog razvoja opominje
nas na političku zloupotrebu mita i nesretno nerazumevanje
opasne moći koja je njim pokrenuta. Aktuelnost Popovićevih
reči, međutim, nema utemeljenje u njegovim tezama o paganizmu.
Studija O procesu stvaranja usmene poezije u
narodnooslobodilačkoj borbi u implicitnoj je polemici
sa folklorističkim radovima koji su ovu vrstu poezije
posmatrali kao prirodni izdanak prethodne usmene poetske
tradicije. Kilibarda pokazuje da je mesto narodnog,
najčešće nepismenog pesnika-pevača, koji veruje u Boga i
poštuje crkvene duhovnike, zauzeo pismeni ateista,
ideološki potkovan intelektualac koji samo koristi
instrumentarijum narodne pesme kako bi propagirao ideje
komunističke partije: ne vjerujem u nebesa, no u Marksa i
Engelsa.
Asociranjem pojma hibrisa iz grčke tragedije u radu o
najčuvenijoj baladi na srpskohrvatskom jeziku, Novak
Kilibarda u radu Karakter tragične krivice u Fortisovoj
"Hasanaginici" najavljuje promišljanje poetski
osmišljenih psiholoških problema u jednoj tragički
uobličenoj radnji. Pažnju je autor ponajviše usmerio na
glavni muški lik - Hasanagu. Pitanje Hasanagine
tragičnosti postavila je Kamila Lucerna još početkom veka,
ali je odbacivanjem njenog odgovora zaboravljeno i samo
pitanje[5]. Kilibarda ispituje sud Hatidže Krnjević iz
knjige Usmene balade Bosne i Hercegovine (1973), da se aga u
svojim sagrešenjima nije rukovodio svesnom zlom namerom[6].
Kilibarda zapaža kako pesnik gradi agin lik umanjujući mu
vrednost. Teranje Hasanaginice iz doma, zato što ranjenog
muža nije posetila, i on tumači plahovitom naravi Hasanage,
prepuštanjem stihiji elementarnih osećanja, elementarnoj
eruptivnosti, s jedne, ali uvodi i element socijalnih
hijerarhija i vrednosti. Kilibarda razvija tezu o
inferiornosti vojnika Hasanage prema imotskom kadiji, kao
i inferiornosti ratnika prema plemićkoj kući Pintorovića
iz koje potiče njegova žena. Plaho i ratnički nestrpljivo
izlazi na pendžer i priznaje pred svatovima i Hasanaginicom
svoj poraz, piše Kilibarda i o drugom postupku age
ističući da on ne zove Hasanaginicu kao pokajnik.
Zanimljiva je i pretpostavka iz fusnote da je Hasanaginica
mogla uticati na nastanak Geteove Ifigenije.
Prikaz knjige Đenane Buturović Morići (1983) hvali
rezultate u ispitivanju istoričnosti balada o stradanju
braće Morića u Sarajevu sredinom 18. veka, ali zamera
autorki nedovoljno obraćanje pažnje na umetničko uobličenje
istorijskih realija u poetskoj tvorevini, u kojoj
objektivne činjenice poprimaju nove vidove i naglaske.
Kilibarda je uveren da u centru pesničkog interesovanja
balade nisu sinovi koji stradaju, već majka koja pati (apoteoza
majke-martira). Kritičar ne odobrava zamerke Đenane
Buturović Andriću povodom prikaza Morića u pripoveci Put
Alije Đerzeleza pokazujući da Andrić nije izneverio
narodnu tradiciju, kao i da se držao istorijski
verodostojnog Bašeskijinog Ljetopisa.
Istraživanjima balada pripada i značajan Kilibardin
tekst sa teorijskim premisama i rezultatima. Poređenje
srpske pesme Zidanje Skadra sa jednom albanskom baladom
o žrtvi pri građenju čini osnov studije Internacionalno i
nacionalno u narodnoj poeziji koja već svojim naslovom
nagoveštava okvire problema. Podsetimo se da u istoriji
svetske folkloristike teorije o zajedničkoj baštini
motiva i sižea u različitim nacionalnim kulturama vode s
jedne strane tipološkim i arhetipskim analizama, a s druge
ispitivanjima njihovih veza i međusobnih uticaja u
nacionalnim tradicijama. Studije o pojedinim motivima
najsistematičnije ispituju varijante motiva u srodnim
pesmama u različitim nacionalnim tradicijama. Slavna
pesma iz Vukove zbirke Srpske narodne pjesme bila je
predmet i ovakvih proučavanja Mihaila Arnaudova i
Svetislava Stefanovića[7]. Kilibardu, međutim, nije
pre svega interesovalo pitanje uticaja, kao ni poređenje
etnografskih detalja u dvema pesmama. On u studiji razmatra
funkcije aktiviranih motiva, prirodu povezanosti
upotrebljenih motiva sa motivima i akterima van konkretnog
teksta u okvirima nacionalne tradicije. I dalje, autor piše
da ga ne zanimaju kreativne mogućnosti pevača, već propozicije
koje su pojedinom pjesniku-pjevaču pružili
internacionalni motivi i nacionalno-istorijske strukture
u koje se uključuju religijski, etno-psihološki i etičko-ideološki
postulati. Nizom konkretnih detalja obrazlaže se kako je
albanska varijanta zarobljena didaktičnošću koja uzdiže
poštovanje bese, dok srpska personalizovanošću likova i
predstavljanjem njihovih osećanja i mučnih dilema o poštovanju
zakletve i žrtve nevinog bića, otvara prostor za složena
psihološka nijansiranja. Izbor likova bez imena u albanskoj
pesmi, pokazuje Kilibarda, poetski je suv i neplodotvoran u
odnosu na vezivanje gradnje Skadra za kraljevsku kuću
Vukašina Mrnjavčevića, poznatog u narodnom pamćenju po
nasilju i beščašću. Pored sjajnih zapažanja i tumačenja
stihova balade o stradanju mlade Gojkovice koje bi trebalo
da ima u vidu svaki njen budući tumač, Kilibarda nudi i
zaključke teorijske prirode. Književna obrada
internacionalnih motiva u narodnoj poeziji zavisila je
mnogo od etnopsiholoških, etičko-ideoloških i religijskih
postulata nacionalno-istorijske teme koja se vezala za
dati motiv. Srećno izabrana tema imala je sve uslove da
eliminiše ranije književne obrade istoga motiva koje su
bile spojene sa inferiornom nacionalnom tematikom.
U studiji o Višnjiću Kilibarda razložno i ubedljivo
osporava mišljenje da je guslar pevao pesme o ustaničkim
bojevima neposredno iza njihovog okončanja. U atmosferi
nesloge i surevnjivosti vođa sklonih proširivanju svoje
moći i bogatstva, bedni i slepi guslar nije mogao da se
pesmom zamera bilo kome. Tekst Svjetlost i tama Filipa
Višnjića tezi Milana Surepa o realizmu Višnjićevog pevanja
kao odlike realizma, pre vidi pesničke vizije dahija nad
tepsijom, nebeskih prilika koje sažimaju osnovne pravce
poimanja ustaničke sadašnjosti i istorije onako kako su je
sagledavali u ustaničko doba. U studiji o Petru Mrkaiću iz
Banjana, Kilibarda nakon bavljenja Vukovim pevačima piše o
najplodnijem pevaču Sime Milutinovića, Karadžićevog "suparnika"
u sakupljanju narodnih pesama u Crnoj Gori. Autor ukazuje na
podatke koje je dao sam Milutinović, ali ih ukršta sa
plemenskim predanjem i istorijskim podacima zaokružujući
biografiju guslara-kamenoresca, pustolova i oficira u
ruskoj vojsci. Količina zapisanih i objavljenih stihova
stavlja Mrkaića u red najplodnijih, mada ne i najboljih
pevača svoga doba. Određuju se tematske i stilske
osobenosti Mrkaićevih pesama i zastupa stav da bi mu se u
njegovom rodnom kraju valjalo odužiti. Legendom o postanku
grada Nikšića na mestu gde su se sudarila dva zla - trn i
zmija počinje tekst Nikšić u narodnoj pesmi o etnopsihološkim
karakteristikama muslimanskog življa u Nikšiću. Borbeni
i častoljubiv krajišnici stalno su se iz grada na granici
borili protiv Crnogoraca. Analitička promišljanja iz ove i
nekih drugih studija našle su docnije odraza i u romanu Crnogorska
hronika.
Tekst Jedna anonimna crnogorska pjesnikinja posvećen
je jednoj jedinoj pesmi, tužbalici sestre Popa Samardžića
nad bratom. Kilibarda u detaljnoj analizi strukture, motiva,
poetskih slika pokazuje kako pesma premašuje žanrovska
pravila tužbalice i zakoračuje u prostore visoke poezije.
U razgovoru koji je objavljen u ovoj knjizi Novak Kilibarda
govori i o svojim sećanjima na rane doživljaje tuženja i
tužbenog načina oplakivanja, kao i o činjenici da je njegova
majka bili tužilica. Analitička razmatranja o tužbalicama
obuhvataju probleme žanra, odnos teksta i izvođenja,
društvene aspekte tužbenog oplakivanja. Načela isticanja
vrlina umrlog, njihov običajno ustaljen redosled, analiziran
je u radu Socijalni elementi narodnih tužbalica. Pored
tužbalica sa javnim funkcijama postoje i tužbalice koje
iznose intimna tuženja. Značajni su Kilibardini uvidi o
promenama koje su se desile u tekstu tužbalica nakon rata u
kome su neprijatelji mogli da budu iz istog sela ili
bratstva, i u socijalističko-ateističkom dobu, kada su vera
u boga i zagrobni život prestali da budu vladajuća
ideologija. Promena socijalnih vrednosti, potresi u sferi
vlasništva, eksproprijacije i preraspodele zemljišta našli
su odraza u tužbalicama, što je, kaže Kilibarda, dovelo do
novih oblika izražavanja - eufemizma, ironije, sarkazma.
Poseban rad posvećen je humoru u tužbalicama. Smešno nije
dozvoljeno u tekstu tuženja, ali se javlja iz nepriličnosti
tužbenih pohvala i stvarnih odlika osobe nad kojom se tuži
(hvala školovanosti nad odrom nepismenog starca,
domaćinskog ugleda pokojnika koji je u svemu slušao ženu),
iz nesklada tuženja koje nije iskreno i stvarnog odnosa i dr.
U razmatranju o tužbalici kao najintimnijoj pesmi, ističe
se kako su najcenjenije tužbalice do uzbuđujućeg izraza
došle preko svog ličnog bola koji su prenele u javnu
tužbalicu.
Rad o poslovicama ukazuje na transformacije poslovica u
obimnijim tekstovima - Njegoševom Gorskom vijencu,
prozne i stihovane verzije i njihovu funkciju u pesmama. Tim
povodom razmatra se važan odnos ograničenosti/opštosti
poruke kao element koji predodređuje mogućnost da se
poslovica sačuva u kolektivnom pamćenju i onda kada se
zaborave okolnosti u kojima je ona nastala. Razmatrajući
problem klasifikacije ove govorne vrste Kilibarda hvali
Vukov azbučni raspored i odriče mogućnost tematske podele.
Kako bi osnažio ovo uverenje, on navodi primere poslovica
koje, zavisno od prilike u kojoj su upotrebljene, imaju
različito značenje[8]. Kilibarda zapaža da je u
savremeno doba upotreba poslovica proređena.
Narodna usmena kazivanja u formiranju Kilibardine
stvaralačke ličnosti ima neobično važnu ulogu. Doba Ivana
Crnojevića, poslednjeg zaštitnika pravoslavnog življa od
katolika u primorju opisano je kao doba legendarnog
kazivača Vuka Dojčevića (Karakter istoričnosti legende o
Vuku Dojčeviću). Komentarišu se književne obrade
pričanja o Vuku Dojčeviću obrada Sime Milutinovića u Diki
crnogorskoj i dr. Ideje iz ove studije dale su podsticaja
tekstu o Ljubišinoj prozi.
U tekstu izloženom na skupu slavista u Vukove dane,
Kilibarda se založio da se pojam kratka priča ne
upotrebljava, jer obim priče niti uskraćuje, niti
obezbeđuje kvalitet teksta. U analizi šaljive priče Ero s
onog svijeta Kilibarda je pokazao vrline tananog tumača
detalja otkrivajući kako umeće pripovedača, tako i duboke
psihološke sadržaje u jednoj naizgled prozirnoj šaljivoj
pričici iz Vukove zbirke Srpske narodne pripovijetke.
Jedan od najzanimljivijih, mada i najmanje tipičnih među
studijama o savremenom folkloru jeste dug Kilibardin rad o
stanju narodne i narodske književnosti u Crnoj Gori u
današnje dane. Društvene promene i navala gradske i tobože
gradske civilizacije, slikaju se sa sociološki precizno,
ali uz ironične opise bezosećajnosti za staru pesmu i
priču. Ovaj tekst svoju posebnu živost crpe iz
konkretnosti situacija i pojedinosti o akterima koji
izvode (ili pokušavaju izvesti) narodne priče, pesme ili dr.,
što doprinosi uvidu u složenost života narodnog
umotvorenja. Usmerenost na lično prelamanje grupnih
vrednosti u kulturi koja se menja predstavlja uzorni model
koji je u punoj saglasnosti sa savremenim
psihosociološkim i folklorističkim pristupima. Kilibarda
uočava nove navike, nove potrebe koje u dodiru sa starim
vrednostima nemilosrdno potiskuju staro blago. On nema
iluzija da takav proces može da se zaustavi, ali se u
njegovim redovima probija izvestan žal za vrednostima
usmene narodne kulture.
Studije Novaka Kilibarde o usmenoj baštini značajni su
doprinosi poznavanju narodne književnosti svojim
višestranim vrednostima. Neki od ovih tekstova polemički
osporavaju stara, a nude nova tumačenja i pretpostavke, neki
osnažuju stara sagledavanja i daju im nove potvrde.
Napisani privlačnim stilom i posebno podsticajni za
dointuiranje estetskih slutnji u čitanju usmenih tekstova,
oni se nude i kao razmatranja pisca izniklog iz kulture
narodnog pevanja i kazivanja. Ako se, izuzetno, i obratio
istraživanju narodne priče, Kilibarda je iskazao svoje
divljenje umeću svojih prethodnika.
Knjiga "Usmena književnost pred čitaocem" (1998) sadrži i
dug razgovor sa Novakom Kilibardom u kome se, katkada, sa
puno detalja razvijaju utisci, uspomene, viđenja, tumačenja i
lične preokupacije i doživljaji, kao i misli o književnosti,
folkloru i ljudima. I daljim proučavanjima Kilibardinog
folklorističkog i književnog dela ovaj će zapis imati
nezaobilazno mesto. Raspričan i slikovit u detaljima, on
oživljava prošlost ne odstupajući od činjenica na način
njegovih fikcionalnih kazivača iz proza. Priča je
razlomljena nagoveštajima o onome što će docnije biti
kazano (čak uz neka neostvarena "obećanja"), napušta se
njen tok da bi mu kazivač ponovo vratio, uz ponavljanje motiva
i utisaka koji daju osnovni ton celom razgovoru. Ovo
kazivanje nije samo svedočanstvo o naučnim i stvaralačkim
traganjima Novaka Kilibarde, već i šire - ono je beleg o
jednom vremenu u kome se na čudan način prepliću ideološke
pretnje i sloboda, trag o ljudima koji su mu dali svoj pečat,
vremenu u kome napetosti između naroda bivše Jugoslavije
još uvek nisu slutile raspad zajedničke države.
Napomene
[1] Vladan Nedić, Bugarštice, O usmenom pesništvu, Beograd, 1976, str. 11-15 (prvi put
objavljeno 1969); Miroslav Pantić, Narodne pesme u zapisima HV-HVIII
veka, Beograd, 1964; Novak Kilibarda, Bugarštice
nepravedno zapostavljene, Prosvjetni rad, 20, 1970, 13 (1.9.);
isto u: Poezija i istorija u narodnoj književnosti, 1972,
str. 25-31; Nenad Ljubinković, Narodne pesme dugoga stiha, Književna
istorija, 1972, 16, str. 573-601; 1972, 17, str. 18-41; 1973, 19, str. 453-479;
Maja Bošković Stulli, Baladni oblici bugarštica i epske
pjesme, Forum, 27, 1988, 55, br. 5-6, str. 501-511 (preštampano u
knjizi Pjesme, priče, fantastike, Zagreb, 1991, str. 227-247.
[2] Valtazar Bogišić u zborniku Narodne pesme iz
starijih najviše primorskih zapisa izdvaja dve pesme
među kojima i baladu Majka Margarita kao lirske
bugarštice - relativno mnogo ljepše i poetičnije u svojoj
vrsti nego li su epske u svojoj (Beograd, 1878, str. 62).
[3] Analize glasovne strukture stiha u pisanoj
srpskoj poeziji izveo je Milosav Čarkić u knjizi Fonostilistika
stiha, Beograd, 1995.
[4] Rad je poslednji put preštampan u knjizi Epska
mjera istorije, Podgorica, 1998, str. 49-63.
[5] Camilla Lucerna, Die südslavishce Ballade von Asan Agas Gattin und ihre Nachblidung
durch Goethe, Berlin, 1905; Camilla Lucerna, Zur Asanaginica, Studienblaetter zur kroatischen und
serbishcen Literatur, Zagreb, 1909.
[6] Hatidža Krnjević, Usmene balade Bosne i
Hercegovine, Sarajevo, 1973; Vidi i Hatidža Dizdarević-Krnjević,
"Žalosna pjesanca" o plemenitoj Hasanaginici, Književna
istorija, 28, 1996, 100, str. 375-397.
[7] Mihail Arnaudov, Vúgradena nevesta, Sbornik za
narodni umotvoreni˙, 34, 1920, str. 247-512; Svetislav
Stefanović, Legenda o zidanju Skadra, Studije o narodnoj
poeziji, Beograd, 1933, str. 245-314; Nada Milošević-Đorđević,
Zidanje Skadra, Zajednička tematsko-sižejna osnova
srpskohrvatskih neistorijskih epskih pesama i prozne
tradicije, Beograd, 1971, str. 331-375. Sa etnografskog
stanovišta, docnije, Dobrila Bratić ističe razliku u
sagledavanju ugrađivanja žrtve u književnoj i neknjiževnoj
građi (Analiza ljudske žrtve pri građenju, Glasnik
Etnografskog instituta, 35, 1988, str. 21-32).
[8] Valja ipak dodati, da tradicije drugih slovenskih
paremiologija (npr. klasifikacija zbirke ruskih poslovica
Vladimira Dalja i slovačka zbirka Zatureckog), kao i radovi
novijih paremiologa, Permjakova i dr., ipak daju osnova
ozbiljnom zasnivanju klasifikacije poslovica.
// Projekat Rastko / Književnost / Nauka o književnosti //
[ Promena pisma | Pretraga | Mapa projekta | Kontakt | Pomoć ]
|