![]() |
![]() |
![]() |
|
Od „Ilustrovanih priča“ do prvih stalnih strip-junaka
Savremeni teoretičari imaju
različite poglede na poreklo nastanka stripa. Dok se po jednima njegovi
prapočeci podudaraju sa prapočecima umetnosti i pisma, drugi o stripu govore
kao o isključivom proizvodu moderne civilizacije, rođenom u konkurentskoj borbi
američkih dnevnih listova. I mada se u prvi mah čini da su u pitanju dva
suprotna pola, dva gledišta čiji se pobornici nalaze na zaraćenim stranama,
argumenti i jednih i drugih u osnovi podupiru isti zaključak: sve zavisi od ugla
posmatranja i uloge koja se tom prilikom pripisuje stripu. jer, ukoliko
pojednostavljeno pod stripom podrazumevamo samo priču u slikama, ne polazeći pri
tom od njegove masmedijske dimenzije, tada bez sumnje
koreni njegovog rodoslovnog stabla prodiru sve do samog nastanka ljudske
civilizacije. Međutim, ako strip posmatramo kroz prizmu masovnog sredstva
vizuelne komunikacije, onda se njegov nastanak može tražiti isključivo u okvirima
razvoja štamparstva i pojavi prvih visokotiražnih listova. Za bolje razumevanje same suštine
stripa i njegovog napretka u poslednjim decenijama, upravo ovaj drugi aspekt
nemoguće je zaobići. Činjenica da je strip sredstvo masovne komunikacije i da se
uglavnom širio putem novina i periodičnih izdanja, dovodi nas i do odgovora na
pitanje kada su se na ovim prostorima pojavili prvi prethodnici savremenog
stripa. Mada se sa posebnom tačnošću to više ne može utvrditi, smatra se da
počeci našeg stripa zadiru još u sedamnaesti vek, kada su u tadašnjim listovima
objavljivane prve ilustrovane priče predstavljene u vodoravnom ili vertikalnom
nizu. Pojedine priče su imale i humoristički prizvuk, koji je već tada
nagoveštavao razvoj karikature, nesumnjivo važne karike u kasnijem nastajanju
pravog stripa. Ovome u prilog svakako govori i činjenica da će prvi autori
stripa biti upravo poznati karikaturisti, ali i slikari koji su svoje vrhunsko
crtačko umeće često izražavali i putem ilustracija ili karikatura. Zahvaljujući izumu novog sistema
litografije Alojza Zenefeldera (Alois
Senefelder, 1796) krajem osamnaestog i početkom
devetnaestog veka svet štampe počinje da proizvodi prve publikacije za najširu
čitalačku publiku. Bili su to upadljivo ilustrovani listovi, koji su prikazivali
aktuelne događaje sa posebnom naklonošću prema mitološkim pričama, romantičnim
novelama, velikim zločinima i sličnim prilozima. U Francuskoj su ovi listovi
nosili naziv „Imaž a Epinal“,
a sadržavali su priče ilustrovane sličicama kvadratnog oblika, poteklih iz pera najpoznatijih crtača toga vremena. Po
uzoru na francuske listove, u Nemačkoj su pokrenuti takozvani „Bilderbogen“ (Slikovnice), u kojima su pojedinačne sličice
najčešće bile propraćene tekstom u stihu. Već sredinom devetnaestog veka u
Nemačkoj počinje da izlazi prvi veliki humoristički list pod nazivom „Fligende bleter“ (Leteći
listovi), u kome će svoje prve radove objaviti i poznati satiričar i crtač
Vilhelm Buš, tvorac čuvenog para nestašnih dečaka „Maksa i Morica“ (Pljasa i Pljesa). Nagli procvat humorističkih i
zabavnih listova u Evropi nije mimoišao ni naše krajeve. 1860. godine u Novom
Sadu Jovan Jovanović i Dim. Mihajlović pokreću šaljivi list „Mesečar“, a već
februara 1861. godine Dragutin Keserić izdaje prvi
broj šaljivog ilustrovanog lista „Komarac“. Tokom devetogodišnjeg izlaženja
novosadski „Komarac“ promenio je više urednika; ali je najveću popularnost
stekao u periodu 1861–1863. pod uredništvom Đorđa Rajkovića i Jovana
Jovanovića, za čija će imena u narednim godinama biti vezana i mnoga druga
humoristička izdanja. U pomenutom periodu „Komarac“ objavljuje i najveći broj
ilustrovanih priloga, čime će se posebno odlikovati izdanja Jovana Jovanovića
Zmaja. Gotovo istovremeno, 1867. godine,
u Zagrebu počinje da izlazi Starčevićev „Zvekan“, a u Novom Sadu Rajkovićev „Ren“.
Dve godine kasnije, u Zagrebu se pojavljuje i prvi broj „Vienca“.
Mada se u pomenutim listovima susrećemo sa obiljem karikatura i ilustracija, na
pojavu sledećeg „strip-gega“ nailazimo tek 1872.
godine u humorističkom listu „Jazavac“ Jovana Jovanovića Zmaja. Naredne godine
pojavljuje se u Novom Sadu šaljivi list „Kamila“, u celini pisan rukom, a
uređivali su ga Jovan Jovanović (Zmaj) i Ilija Ognjanović (Abukazem).
U drugom broju lista (1874), na poslednjoj strani objavljena je strip-šala od osam slika sa tekstom u stihovima. Njen autor
je bio Vladislav Titelbah, a crteže je izveo vrlo
grubo, običnim mastilom. 1876. godine, St.
V. Popović pokreće u Novom Sadu zabavni dečji list „Radovan“, za koji će sve
ilustracije raditi Milivoj Mauković. Tri godine
kasnije, talentovani ilustrator iz Šida objaviće strip-šalu
„Malerozni tencer“ u prvom broju humorističko-satiričnog
časopisa „Šaljivi astronom“. Godinu dana pre pojave „Šaljivog
astronoma“ neumorni Zmaj pokreće u Novom Sadu šaljivi list „Starmali“, koji će
bez prekida izlaziti punih 12 godina. Pored karikatura i ilustracija, list je
doneo i nekoliko satiričnih priloga ilustrovanih nizom odgovarajućih sličica
kao i strip-šalu pod nazivom „Skoro neverovatan
događaj pri igranju valcera“. Ipak, sve do pojave „Nevena“ ovi početni oblici
stripa bili su samo povremeni gosti na stranicama humorističkih listova i gotovo
po pravilu u funkciji satiričnog prikazivanja aktuelnih političkih i društvenih
zbivanja. Na kontinuirano objavljivanje „priča u slikama“ nailazimo tek u „Čika
Jovinom listu“, gde one prvi put preuzimaju isključivo zabavno-didaktičnu
ulogu. Naslona strana „Zmaja“ (1871) | |
Istorija jugoslovenskog stripa I // Projekat Rastko / Strip // |