Projekat Rastko Skadar: Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji

Dragoljub S. Petrovi�

Heterogenost stanovni�tva determinanta slo�enosti re�enja politi�kog statusa albanskog prostora

Izvor: "Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji" - Zbornik radova sa me�unarodnog nau�nog skupa odr�anog na Cetinju 21, 22. i 23. juna 1990. godine

Rezultati, iako nepotpuni zbog nedovoljnosti izvora, nau�nih pre svega istorijskih istra�ivanja ukazuju na �injenicu da je Velikom Seobom Naroda Balkansko poluostrvo nastanjeno slovenskim �ivljem koji postaje dominantan u ovom, jugoisto�nom delu Evrope. Izvestan izuzetak �ini�e jug balkanskog prostora gde se o�uvao gr�ki identitet u etni�kom i jezi�kom smislu. Razumljivo da je po razme�tanju slovenskih plemena slavizacija zahvatila slabije i razre�eno zate�eno stanovni�tvo na teritoriji izme�u Alpa i Jadrana na Zapadu do Crnog mora na istoku. Slo�eni asimilatorsko-simbiozni procesi su tekli ka jugu sa prevagom slovenske komponente do Egejskog mora koje Sloveni nazvahu Belim i visokih predela �arsko-Pindskog planinskog sistema. Potonjih vekova prodiranja i doseljavanja Bugara, Ugara i drugih mongolskih uljeza, te drugih narodnosnih grupacija uklju�no sa invazijom Osmanlija i stvaranjem velikih tu�inskih imperija, kao i brojne migracije, kretanja raznih pravaca uz nekoliko krupnih istorijskih seoba, uzrokovalo je promenu etni�ke karte Balkana, ali je u bitnim komponentama ostala etni�ka kompozicija oblikovana jo� u VII veku na�e ere.

Istorijska fakta ukazuju da je mre�a slovenskih plemena pokrivala prostranstvo evropskog jugoistoka do zemlji�nog pojasa izme�u ju�nih jadranskih obala i Solunskog zaliva. Isto�ni deo ove u izvesnom smislu tampon-zone izme�u slovenskog i gr�kog etni�kog podru�ja kroz dobar deo Srednjeg veka naseljavaju Vlasi, Cincari (u Tesaliji, Velikoj Vlahiotskoj ka�u izvori), a zapadni, pro�ireni deo ka Epiru i Drimu i iza njega (na severu) starobalkanski etni�ki supstrat koji �e se tek duboko u Srednjem veku uobli�iti u albanski narod. Na jugu Balkana �e slovenske manjine dugo egzistirati, �ak i na Peloponezu, zemlji okru�enoj morem - Moreji. Na severu �e oaze starobalkanskog �ivlja biti izlo�ene slavizaciji, a deo balkanskih Romana, Vlaha migrirao je preko Dunava ka Erdelju da bi sa da�kim starosedeocima u�ao u sastav pozno pojavljenog rumunskog naroda.

Usled oskudnosti sa�uvanih izvora te�ko je jasnije odrediti podru�je albanskog feudalnog naroda o kome kao i o Rumunima nema poznatih pomena do kraja ranofeudalnog perioda (V-XI vek). Nema sumnje da su ostaci Ilira, kao i Tra�ana te drugih mo�da starijih balkanskih etni�kih elemenata romanizovanih ili neporomanjenih, dakle praalbanaca, slavizirani na �irokom prostoru. Kad je re� o "praalbancima" te�ko je tvrditi o poreklu albanskog naroda, budu�i da je ranija ilirska teorija dovedena u pitanje; ako ne apsolutno onda ima mesta njenoj reviziji. Noviji istra�iva�i ukazuju na tra�ko-ilirsko poreklo etni�ke osnove Albanca iz jednog dela Balkana, a ne �itavog Ilirika �to pogoduje velikoalbanskoj tezi. Jedan broj istra�iva�a smatra da su Dardanci, etni�ka grupa izme�u Tra�ana i Ilira u severnoj Makedoniji i slivu Ju�ne Morave, kao ratnici prodrli na albansko podru�je u dana�njem smislu re�i poslu�iv�i za osnovu formiranja albanskog naroda^[1] Albanska plemena su svakako kasno si�la na jadransko pribre�je dana�nje Albanije iz unutra�njosti.^[2] Verovatno su se praalbanska plemena, na planinama odolela romanizaciji, o�uvala od talasa slavizacije na zapadnim padinama �arsko-pindskih venaca da bi se u ranom srednjem veku spu�tala ka moru, niz Drim, Mat, �kumbu, Semeni, Voju�u.

Da je �itavo podru�je srednjevekovnog ili novovekovnog albanskog naroda bilo preplavljeno slovenskim talasima, slabijim ka jugu, dokazuju neposredno i posredno istorijski izvori i fakta. Toponomastika, onomastika, lingvistika, etnografija nije dovoljno kori��eno u istorijskim analizama. Slovenska toponomastika jugozapadnog dela Balkana je preovla�uju�a, a postala je raznorodna, delom verovatno predarijevske epohe. Deslavizacija albanskog prostora je tekla kroz dugo srednjovekovlje. Na jugu Albanije (dana�nje) vizantijski pisci po doseljavanju Slovena identifikuju pleme ili kompleks plemena - Vajunite.^[3] A ona danas poznata makedonska pesma, vrlo stara, "Biljana platno bele�e na ohridskite izvori..." veli: "Otuda idu vinari Belogra�ani..." Vinari su dolazili na Ohridsko jezero iz Belgrada u ju�noj Albanci jo� u poznom Srednjem veku tako nazivanim, a koji su Albanci u svom jeziku "pojednostavili" u Berat. Do najnovijih vremena albanski gor�taci silaze sa planina u kotline i asimiluju ravni�arsko slovensko stanovni�tvo. Jezi�ki, prisustvo slovenskih elemenata u albanskom jeziku je vidno, ali znatno manje nego sloven�tina u rumunskom jeziku. Tako�e latinskih elemenata je vi�e nego slovenskih u dijalektima Albanaca, Gega na severu i Toska na jugu.

Te�ko se mo�e prihvatiti teza o malom podru�ju, �isto albanskom, negde ju�no od Drima (velikog) odakle su vr�ene brojne migracije ka jugu, severu i istoku. Vi�ak stanovni�tva pretpostavlja razvijeniju materijalnu kulturu �to se za autarhi�nu kategoriju Albanaca ne mo�e tvrditi. Verovatno je �ivotni prostor Albanaca u ranom Srednjem veku bio �iri od dana�njeg s tim �to su postojale oaze vla�kog, a naro�ito slovenskog stanovni�tva i to u re�nim dolinama i kotlinama. One su bile poalban�ene spu�tanjem albanskog �ivlja sa planina i kroz zajedni�ki �ivot u odre�enim vremenskim intervalima. Gra�a u Dubrova�kom arhivu ukazuje da su izvesne grupe Albanaca postojale u Zeti, Humu, dakle na �irem prostoru u dijaspori vremenom asimilovanih od brojnijeg slovenskog �ivlja.^[4]

Dakle, prema plemenu Albana �to ga pominje Ptolomej i kraju ju�no od donjeg Drima oko Kpoje nazvanom Arbanum u latinskoj formi i Raban u slovenskoj - nastao je termin Arbanenses, prihva�en od slovenskih plemena kao Arbanasi, pro�iren na svo stanovni�tvo koje se mo�da tek krajem ranofeudalnog perioda oblikuje u albanski narod.^[5] Razre�eni katuni neromanizovanog starobalkanskog stanovni�tva na kosama Dinarskog i �arsko-Pindskog planinskog sistema �ine jednu etni�ku kategoriju, ali ne i narodnosnu. To va�i i za vla�ke naseobine kao oaze du� Balkana, sve dok se te naseobine nisu grupisale kristali�u�i se u vi�i kvalitet - narod. Vla�ke enklave su slavizirane, te nestale, a prema nema�kom nau�niku Resleru balkanski Romani su poslu�ili kao osnova za formiranje Rumuna. Brojne vla�ke skupine su u vreme oko�tavanja feudalnih stega migrirale u pravcu Karpata. Zbog udaljenosti vla�ke oaze delom grupisane u Tesaliji, Epiru i ju�noj Makedoniji, po�to su tamo potisnute u vreme Velike Seobe, ostaju na jugu Balkana i ne uobli�avaju se u kategoriju naroda. I mada su delom pogr�eni, poalban�eni i slavizirani Vlasi, Cincari ostaju i u na�em, XX veku na nivou etni�ke kategorije. �ivot po katunima, pokretnim naseljima daleko od sredi�ta civilizacije smatramo uzrokom �injenice da se kroz ranofeudalni period u sa�uvanim izvorima ne pominju Albanci, kao ni Rumuni. I pored izrazitih odlika skupina Albanaca,^[6] koji se etnografski dosta razlikuju od evropskih i balkanskih, razume se, naroda formiranje feudalnog albanskog naroda je dosta pozni proces. Bilo je potrebno grupisanje albanskih katuna, naselja na jednom teritorijalnom pojasu u kontinuitetu (uglavnom) pribli�avanje etnografskih obele�ja i elemenata na�ina �ivota, pa i poimanje o pripadnosti doti�noj narodnosnoj skupini.^[7] Kada ka�emo "narodnost" mislimo na - narodno obele�je, pripadnost narodu. Uvo�enje termina "narodnost" u posleratnom razvoju Jugoslavije, verbalno - socijalisti�ke i samoupravne, umesto - "nacionalna manjina" izaziva terminolo�ku zbrku, naravno samo u jugoslovenskoj javnosti jer ostali deo sveta nije dolazio do takvih inovacija, niti ih prihvatao.

Prvi do nas sa�uvani pomeni o Albancima datiraju iz XI veka. Vizantijski pisac Mihajlo Atalijat sedamdesetih godina XI veka pi�e da jednog uzurpatora i protivnika centralne vizantijske vlasti 1043. poma�u vojni�ki i "Arvaniti" u njegovom pohodu na pravcu Dra�-Solun. Kasnije, 1081., prema pisanju u�ene Ane Komnine u Aleksijadi, "Arvaniti" poma�u vizantijskom caru da za�titi Dra� i obalu od Normana ju�ne Italije.^[8] Me�utim, nije mogu�e odrediti kada je u osnovi oblikovan albanski narod, feudalni je utoliko te�e re�i jer on nije imao dugo feudalnu strukturu ve� se svodio na masu nomada sa organizacijom uglavnom svojstvenom plemenskom dru�tvu. U mno�tvu nau�nih hipoteza mo�emo da konstatujemo da je u vreme tzv. razvijenog feudalizma, od po�etka XI veka do otkri�a Amerike 1492., na jugozapadu Balkana ve� postojao i razvijao se albanski narod.

Postojanje jednog naroda �ini jednu komponentu njegovog politi�kog subjektiviteta. Albanci igraju vremenom sve zapa�eniju, mada nikad naro�itu, ulogu na Balkanu do invazije Osmanlija. Taj balkanski jugozapad je ina�e jo� od Veliko Seobe Naroda bio uglavnom u posedu Vizantije. Pod uticajem ove dr�ave, koja �e tokom �itavog ranofeudalnog perioda biti sto�erom svetske civilizacije, tekao je proces raslojavanja i slamanja plemenske organizacije kod Slovena, Albanaca, pa i Vlaha, mada na balkanskom jugozapadu relativno sporije. Vizantijske vlasti su se slabo ose�ale, a glavni oslonac su bili primorski gradovi u ovom delu Balkana pre svega Dra� sa romanskim �ivljem. Ovo podru�je je najve�im delom ulazilo u administrativne granice Dra�ke teme. Vizantijsku vlast su ugro�avali prvo Bugarska koja krajem IX veka sa istoka poseda ove predele, dok �itavo to podru�je sa primorskim gradovima-tvr�avama potpada u okvir dr�ave Samuila da bi se vlast Vizantije obnovila po�etkom XI veka.

Na jugozapadu Balkana razvoj slovenskog stanovni�tva je tekao br�e nego albanskog. Sloveni po �upama i re�nim dolinama postupno formiraju svoje zajednice koje izrastaju u kvazidr�avne organizme, uprkos sna�nom pritisku Vizantije. Zna�ajniju ulogu u ovom delu Balkana odigra�e slovenska Duklja, koja �e se u IX i X veku emancipovati kao dr�ava po uzoru na Vizantiju i u stalnoj borbi protiv nje. U njenom sastavu bili su severni krajevi albanskog prostora sa albanskim �ivljem a sredi�ta oko Skadarskog blata sa donjom Mora�om. Tu smatramo slovenskom jep cy je na doti�noj teritoriji obrazovali Sloveni �ine�i glavne feudalne klase sa vladaju�im krugom. U toj dr�avi, koja se otprilike poklapa sa rimskom provincijom Prevalitana �ivele su etni�ke manjine - Romani u primorskim gradovima, Vlasi na planinama i Albanci u jugoisto�nom delu Duklje. Duklja je jedna od vi�e ju�noslovenskih kvazidr�ava i dr�ava koja uspeva da se u XI veku pro�iri i zahvati susedne slovenske politi�ko-dr�avne zajednice, Travuniju, Konavlje, Hum, pa i srpsku dr�avu Ra�ku. Nacionalna istoriografija Srbije je usmerena na hipotezu da je Duklja nastala i postojala kao srpska dr�ava. Ovo pitanje valja ra��istiti u savremenoj, da ne ka�emo marksisti�koj, istorijskoj nauci. Duklju ne mo�emo smatrati srpskom niti Dukljane Srbima iz jednostavnog razloga �to ne postoji ijedan istorijski izvor koji takvu hipotezu potvr�uje. Postoji drugi kapitalan izvor ranofeudalnog perioda, pored Porfirogenitovog spisa, Letopis popa Dukljanina �iji navod o Crvenoj Hrvatskoj �to zahvata Duklju sa severnom Albanijom ne mo�emo ozbiljno shvatiti jep je protivure�an poznatim izvorima i istorijskoj logici. Duklja je jedna od jugoslovenskih ranofeudalnih dr�ava sa Dukljanima kao ranofeudalnim slovenskim narodom, ili narodom u fazi oblikovanja.^[9]

Tokom XII veka Duklja slabi da bi 1183. potpala pod vlast Ra�ke. Uspe�an razvoj srpske dr�ave Ra�ke, kasnije sve �e��e pa isklju�ivo nazivane Srbijom uzrokovalo je utapanje Zete kako se podru�je stare Duklje nazivalo od XII veka u srpsku dr�avu, a zetsko stanovni�tvo u ve� formirani i feudalno ustrojeni srpski narod. Od XII stole�a, dakle, slovensko stanovni�tvo Zete je deo, smatram integralni, srpskog naroda sve do Novoga veka.

Zahvatanjem Zete i teritorijalnim pro�irenjima ka jugoistoku na ra�un Vizantije pod Srbiju potpadaju krajevi nastanjeni i albanskim �ivljem. Krajem XII veka se prema pisanim dokumentima pojavljuju prvi put pokreti kod albanskog stanovni�tva za osamostaljivanjem od Vizantije pod skoro formiranim feudalnim slojem. Po�etkom XIII veka pod arhontom Dimitrijem Progonom obrazuje se albanska politi�ka matica izme�u Drima i �kumbe sa centrom u Kroji, ali se nije mogla da odr�i pod pritiskom ja�ih feudalnih snaga - epirskog despota i obnovljene Vizantije. Latini su u borbi protiv Vizantije koristili Albance da bi obrazovali feudalnu politi�ku celinu u zale�u Dra�a nazvav�i je "Kraljevinom Albanijom" koja �e �iveti �etvrt veka do pada pod restauriranu Vizantiju 1286. godine.

Od osamdesetih godina XII stole�a Srbija je uz oscilacije u op�toj ekspanziji. Ona je jo� u toj pretposlednjoj deceniji pripojila Duklju i "gr�ke zemlje" Kosovo, Hvosno, Pilot, zemlje do Ju�ne i Zapadne Morave. Pod "gr�kim zemljama" i gradovima koje je Stevan Nemanja osvajao u savremenim dokumentima ("�itijima") se podrazumevalo ono �to je preuzeto od Vizantije. Me�utim, posle kra�eg vremena novo pripojeni krajevi ulaze u sastav srpske zemlje, pa su kao takvi tretirani. Slovensko stanovni�tvo na tlu Vizantije nije moglo biti uobli�eno kao koji slovenski narod, a u okvir gr�ko-vizantijskog naroda moglo je da u�e prihvatanjem kulture i jezika u dr�avi �ije je podanstvo posedovalo. Ta etni�ka slovenska masa veoma jednostavno, smatram, integri�e se u sastav srpskog naroda, ali tek na teritoriji koja je u�la u sastav dr�ave Srbije. Dakle, bez postojanja srpske dr�ave nema srpskog naroda. Preciznije, srpski narod je formiran u ranofeudalnom periodu zahvaljuju�i srpskoj dr�avi. Taj narod je ostao sa kvalitetima naroda i posle pada srpske dr�ave, ali je za njegov nastanak neophodan bio dr�avni fenomen, dakle politi�ka determinanta.

�to se ti�e Dukljana oni su bili na putu da se standardizuju kao feudalni narod, ali je kraj dukljanske nezavisnosti zna�io uklju�enje Dukljana u srpski, u Ra�koj prvobitno obrazovani, narod. To pretapanje Dukljana u Srbe teklo je bezbolno kao �to je slu�aj i sa posrbljivanjem Slovena sa osvojenih teritorija od Vizantije. Me�utim, etni�ki razli�iti supstrati, Vlasi, Albanci, nisu se mogli uklju�iti u jedan slovenski narod bez dugog perioda asimilacije, slavizacije. Dukljani i stanovni�tvo severne Albanije �to se obrelo u okvir Srbije prelazilo je iz zapadne, rimske crkve u isto�nu, pravoslavnu, i to, sude�i prema izvorima kojih ima i kojih nema, bez ve�eg otpora.^[10]

Albanci kao etni�ka grupa postoje u ranofeudalnom periodu, sigurno krajem tog perioda, da bi se potom konsolidovali u narod na delu teritorije balkanskog jugozapada. Kada su Albanci, �iptari - pojednostavljen autenti�an termin u slovenskoj verziji, u�li kao narod u istoriju (mada ne na velika vrata) te�ko je re�i; negde na prelomu ranofeudalnog perioda i razvijenog feudalizma (XI-XII vek). Oni su i na dalje �iveli u susedstvu Slovena koji �e dugo kao zemljoradnici nastanjivati re�ne doline i ravnice. Me�utim, Albanci se eksponiraju kao sve sna�niji narodnosno-politi�ki faktor sa feudalnim slojem koji sledi i opona�a vizantijsko plemstvo kao i susednih slovenskih dr�ava. Od Milutinovih osvajanja 80-ih godina XIII veka ne samo severni ve� i delovi srednje Albanije ulaze u sastav Srbije. Albanski feudalci stupaju u veze sa jednovernim (katoli�kim) velmo�ama ju�ne Italije pa i Papom u cilju emancipovanja na svom tlu, ali je put do formiranja dr�ave bio jako te�ak.^[11] Taj kvalitet Albanci ne posti�u jep su bili relativno malobrojni, nekompaktni, delom jo� ra�trkani i nerazvijeni, te geopoliti�ki dosta izolovani. Me�utim i ova ocena o relativnoj nebrojnosti je relativna, ali mi ne mo�emo odrediti ta�no podru�ja koja su Albanci naseljavali. Svakako da je teritorija izme�u Drima i Voju�e bila nastanjena heterogenim �ivljem sa preovla�uju�om albanskom komponentom, kao �to mo�emo primiti postavku da su na severu od Drima i ju�no od Voju�e �ivela albanska plemena, rodovi, katuni s tim da su ta podru�ja etni�ko-narodnosno bila �arolika. U jako uve�anoj Srbiji jo� po�etkom 30-ih godina XIV veka Du�an Nemanji� bio je kralj"Srba i Arbanasa", da bi postao carem i samodr�cem Srba, Grka, Bugara i Arbanasa. I posle feudalnog mete�a posle smrti Du�anove u Kosturu se njegov polubrat Simeon progla�ava za cara "Grka, Srba i cele Albanije".^[12]

Sredinom XIV veka dolazi do ja�ih albanskih migracija ka Epiru da bi od tih vremena do danas albanski �ivalj bio preovla�uju�i u Epiru uprkos tome �to gr�ka literatura, �urnalistika pa i slu�beni popisi XX veka nastoje da negiraju ili umanje vrednost doti�ne �injenice. Epir nije ni pre ovih imigracija bio etni�ki preovla�uju�e gr�ki. Te�ko je suditi sa ove distance o etni�ko-narodnosnom karakteru Epira koji je u drugoj deceniji na�eg veka podeljen izme�u Gr�ke i Albanije tako �to je najve�im delom pripao prvoj, uklju�no sa Janjinom, a samo malim delom na severu, sa Argirokastrom - Albaniji. Sude�i prema toponomastici i kompariranjem poznatih izvora i istorijskih �injenica u Epiru je slovenski element preovla�ivao do razvijenog feudalizma ili do dolaska Turaka u Joniju. Ovaj ju�ni deo za nas interesantnog prostora balkanskog jugoistoka bio je etni�ki slo�en, a Grka je po tradiciji pa do na�ih godina bilo uglavnom samo po gradovima. Vla�ki element je bio veoma sna�an ali je bio izlo�en stalnoj asimilaciji, slaviziranju, poalban�ivanju u krajevima gde su Albanci bili u ve�ini, kao i greciziranju. Mislim da je na ovom podru�ju najja�e delovao faktor pogr�avanja budu�i da su Grci (Vizantinci, "Romeji") kao najkulturniji posedovali najsna�nije instrumente asimilacije. Jedan od instrumenata je crkva, preko koje je Vizantija �irila pravoslavlje, gr�ku onomastiku, jezik i ostala etnografska odli�ja. U Epiru je pravoslavlje ostalo nerasto�eno kroz vekove i toj konfesiji su pripadali pored Grka, podru�ni Sloveni, Vlasi, kao i Albanci, ergo na jyry svog etni�kog prostora.

U najve�em delu �itavog balkanskog prostora u Srednjem veku do turske invazije najdu�e je funkcionisala vlast Vizantije. U prvim stole�ima srednjovekovlja ta vlast nije bila ugro�avana od politi�kih institucija podlo�nog (podani�kog) stanovni�tva budu�i da ih jo� nije bilo. Me�utim, vizantijska dokumenta o neprikosnovenoj carskoj vlasti na tlu imperije ne treba u punom smislu navoda shvatiti. Po�ev od tvrdnje da je Iraklije svojevoljno dozvolio naseljavanje Slovena u VII veku. Slovenska plemena su se kretala, nastanjivala i organizovala svoj plemenski �ivot dugo ne mare�i za dr�avne vizantijske vlasti. Ovo pogotovu vredi za albanske i vla�ke pokretne naseobine imunije i udaljenije od feudalnih institucija. Slovensko stanovni�tvo stalno nastanjeno, prete�no zemljoradni�ko, pod uticajem sna�ne vizantijske civilizacije prevazilazi plemenske institucionalne okvire organizuju�i se po �upama, "Sklavinijama", te kvazi-dr�avama o kojima nema dovoljno istorijskih izvora. Negde od po�etna IX veka ni�e nekoliko ju�noslovenskih dr�ava od kojih je kako smo konstatovali Duklja zahvatala deo balkanskog jugozapada, koji je za nas ovom prilikom interesantan. U XII veku Duklja nestaje a javlja se Zeta, verovatno prvobitno kao �upa oko reke Zete koja prerasta u dr�avu zahvativ�i uglavnom ili skoro sve posede Duklje da bi u istom, XII veku u�la u sastav Srbije. U okviru Zete, koja je posedovala neku autonomiju ali kao deo Srbije^[13] bili su i krajevi nastanjeni albanskim �ivljem, oko Skadra i Blata, Drima (velikog, od sastava) i Prokletija. Albanski katuni kao i vla�ki bili su pokretljivi, a njihovu teritorijalizaciju Dimitrije Bogdanovi� vidi u XV veku.^[14] Me�utim, za razliku od vla�kog albansko stanovni�tvo se grupisalo ili je grupno �ivelo na odre�enoj teritoriji pa se uobli�ilo u narod, dok su Vlasi, Cincari do danas ostali na nivou etni�ke grupe. Albanci postaju politi�ki narod sa sve izra�enijim elementima dr�avnopravnog legitimiteta do pada pod osmanlijsku vlast. Albanskog �ivlja ima i po gradovima, a me�u feudalnom vlastelom su i albanske velmo�e i plemi�i. Ne samo gr�ki ve� i albanski arhonti u�estvuju u radu feudalnog sabora Srbije.^[15]

Kroz �itav Srednji vek slovenski �ivalj je vrlo brojan na podru�ju balkanskog jugozapada i konkretno albanskom podru�ju uslovno re�eno - na podru�ju gde su oduvek lokalizovani Albanci. Slovenski �ivalj je bio prisutniji nego poslednjih vekova budu�i da je deslaviziran pod uslovima ve�inskog �ivlja Albanaca, potom islamizacije u okviru Turske imperije koja od kraja XIV veka ve� prodire u ovaj region. U vreme raspada srpskog carstva u sredi�noj Albaniji se javlja feudalna albanska kvazidr�ava ili dr�ava koja �ini krupan feud albanske loze Topija. Severni deo albanskog prostora ulazi u okvir Zete pod Bal�i�ima, a ju�ni pod gr�ko-srpskim vladarem Simeunom. Situacija postaje jo� slo�enija posebno zbog stalne ofanzive Turaka Osmanlija, ali i zahvatanja primorskih krajeva od strane Mleta�ke republike. Sa ja�anjem otpora turskom osvaja�u �vr��e se organizuje albanska dr�ava pod Kastriotima sredinom XV veka sa sredi�tem u Kroji. U politi�kom, dr�avnom organizovanju albanski feudalci podra�avali su razumljivo vizantijski feudalni kodeks, a potom i to na severu svog �ivotnog prostora slovenske feudalne institucije, najvi�e srpske. Sa ja�anjem politi�kog organizovanja Albanci su br�e vr�ili asimilaciju slovenskog i vla�kog �ivlja sa kojim su dugo �iveli sme�ano.

Veliki broj izvora po�ev od prvorazrednih - hrisovulja, ukazuje da je slovenski �ivalj, posebno sude�i prema toponomasti�kim i onomasti�kim podacima, bio dominantan ili preovla�uju�i severno od Prokletija, u Metohiji, oko Skadarskog blata na kome �e Skadar dugo biti sredi�te Zete, na Kosovu. Prisustvo me�utim albanskih katuna te�ko se mo�e dokazati kao i opovrgavati na planinskim kosama doti�nih krajeva pre turske invazije kao i prvih decenija i vekova osmanlijske vladavine.

Slovenski �ivalj je dugo bio prisutan pogotovu pre turske vladavine mogu re�i du� �itavog albanskog prostora po kotlinama. Gra�anska istoriografija optere�ena odre�enim postulatima, pre svega nacionalnim, je u svojim nedovoljnim istra�ivanjima identifikovala slovensko stanovni�tvo kroz utvr�ivanje onog �ivlja koje je �inilo delove postoje�ih nacija. Srpska istorijska nauka - srpskog �ivlja. Me�utim, predmet istra�ivanja treba da bude svo slovensko i neslovensko stanovni�tvo koje nije u�lo u sastav naroda odnosno nacija. U sastavu Srbije bili su samo severni delovi ovog za nas interesantnog prostora, a sredi�ni veoma kratko da bi slovenski �ivalj na tom tlu mogao da se inkorporira u okvir srpskog naroda. Dosta brojno je bilo slovensko stanovni�tvo koje je po oazama, �esto krupnim �ivelo ju�no od Drima, a nije u�lo u sastav srpskog naroda �ime se lak�e moglo deslavizirati.

Osvajanje ovih krajeva od strane Turske i organizacija ove orijentalske imperije uzrokovalo je izvestan tempo deslavizacije �itavog prostora u ve�em delu Balkana pa i na njegovom jugozapadu, od Metohije do Arte na jugu. �irenje islama koje je naro�ito zahvatilo albanske mase jeste �inilac koji je pospe�ivao deslavizaciju. Islamizacija je izrazito zahvatala gradove pa je slovenski �ivalj definitivno nestao po gradovima na albanskom podru�ju u turskom periodu. Najve�i deo slovenskog �ivlja na podru�ju dana�nje Albanije poalban�en je sa procesom islamizacije i od potur�enih Albanaca tokom vremena.

Turska vladavina i islamizacija su negativni �inioci bili i u razvoju albanskog dru�tva. Ve�i deo Albanaca prelazi na islam, a manji ostaje u hri��anskoj veri, pravoslavnoj i katoli�koj. Etnografske odlike, na�in �ivota i jezik ostaju kohezione snage jedinstvenog albanskog naroda, ali njegova pripadnost trima konfesijama je rariret u svetskim razmerama. Ta �injenica je ote�avala politi�ko organizovana Albanaca u Novom odn. do XX veka. Pored drugih faktora islamizaciju je olak�avao fakt nedovoljno izra�ene narodne samobitnosti. Pada u o�i da su Grci, narod velike dr�avne i kulturne tradicije te�e zahvatani islamizacijom, dok je taj proces lak�e delovao kod Albanaca i Bosanaca. Bosanci, �ija dr�ava pada tako�e iza sredine XV veka, izme�u isto�ne i zapadne hri��anske crkve, velikim delom u od Evrope proskribovanoj bogumilskoj konfesiji �ak u masi prihvataju muslimansku veru po�ev od plemstva koje prvo daje primer.^[16] Albanci, muslimani prihvativ�i novu veru i dr�avu posta�e njen vi�e-manje zna�ajan oslonac u odnosu na hri��anske i slovenske narode.

Zahvatanjem jugoisto�nog dela Balkana od Turske uslo�njava se ne samo politi�ka ve� i etni�ka slika ovog podru�ja. Pojavljuju se novi etni�ki elementi sa Orijenta Jevreji i Romi,^[17] a elitno mesto zaposedaju Turci. Anadolci ili islamizirani Balkanci, kojih je u Otomanskoj imperiji bilo sve vi�e, predstavljaju�i najvi�i sloj nastanjen po gradovima ali �ine�i i deo feudalno zavisnog stanovni�tva u seoskim i varo�kim naseljima. Mada je prelazak na islam zna�io izjedna�avanje sa muslimanima kao (pravo)vernicima, u vreme kada je merilo bila konfesija a ne etni�ko, narodnosno obele�je, prelazak na turski jezik zna�ilo je definitivno odnaro�avanje i utapanje u turski narod. Taj etni�ki gubitak imali su i Albanci, a ne samo Sloveni. Me�utim, za�ti�eni islamom �to ga je primio ve�i deo Albanaca, oni �ine izvesna demografska pomeranja u turskom periodu koja nisu u punoj meri nau�no obra�ena.

Sloveni su bili veoma pogo�eni novim feudalnim sistemom ostav�i bez svoje plemi�ke klase i nastanjeni po ravnicama i kotlinama koje su bile najvi�e na udaru turskim vlastima, vojsci i islamu. U tom otomanskom periodu, u vremenu od XVI do XIX veka definitivno nestaju slovenske kolonije, naseobine u sredi�noj Albaniji ju�no od Drima i u Epiru.^[18]

Islam je razumljivo bio u ofanzivi od XV veka, a muslimani, pojmovno i stvarno izjedna�eni sa Turcima muslimanima, podanici Otomanske imperije bili su nosioci politi�kog i socijalnog �ivota. Me�utim, ve�inu stanovni�tva u evropskom delu imperije za �itav dugi otomanski period ostali su da �ine hri��ani �ija je narodnost bila u drugom planu. Najve�i neprijatelj Turske posle moha�kog sloma Ugarske bila je Austrija, pa i Mleta�ka republika, koja je imala posede u primorskim krajevima Albanije. Turska nije toliko suzbijala pravoslavlje, koliko katoli�anstvo pa je na tlu Albanije i Zete, koja je opet bila u sastavu srpske dr�ave, despotovine do njenog pada, katoli�anstvo bilo u vidnom uzmicanju. Osmanlijskoj imperiji je odgovaralo da njeni hri��anski podanici budu vezani za crkvenu organizaciju na njenom zemlji�tu. U tom smislu vidimo nameru za formiranjem, ili obnovom, patrijar�ije sa sredi�tem u Pe�i 1557 koja �e postojati do 1766. godine. Patrijarh se do XVIII veka potpisivao kao "ariepiskop pe�ki i svih Slovena-Srba, Bugara i celog Ilirika patrijarh" ili "Arhiepiskop pe�ki, patrijarh svih Srba i Bugara, Pomorja, Dalmacije, Travu nije i Vretnanskih ostrva i celog Ilirika" i sli�no.^[19] Ova crkvena organizacija je imala jyrisdikciju na jugu do Drima, dok je za ju�nije krajeve ostala nadle�na Ohridska arhiepiskopija �iji je vi�i kler bio gr�ki te je forsirao gr�ku narodnosnu komponentu na svom podru�ju. Katoli�ke biskupije su delovale u primorju, albanskom i zetskom, ali je katoli�ki �ivalj bio u uzmicanju pogotovu u vreme ratnih razmirica i netrpeljivosti. Katoli�ko stanovni�tvo je migriralo na zapad tra�e�i za�titu od Austrije i Mletaka, delom uni�tavano, a delom prelazilo u islam i pravoslavlje.^[20]Uz dominaciju islama procesi prozelitizma su na tlu Turske dok je bila u ofanzivi, na�elno do kraja XVII veka, tekli u korist pravoslavne a na ra�un katoli�ke crkve. U potonjim periodima kada su hri��anske sile bile u ofanzivi a Turska u opadanju prozelitizam je vidan u korist katoli�anstva o �emu je, posebno o unija�enju pravoslavnog srpskog �ivlja, sa�uvano vi�e pisanih izvora kori��enih u literaturi. U vreme bu�enja nacionalne svesti slovenski pravoslavni �ivalj polarisa�e se prema srpskoj, a katoli�ki ka hrvatskoj naciji.

U turskom periodu vla�ke oaze su slavizirane, a na albanskom prostoru poalban�ene. �ilavije su se odr�ale na jugu Albanije, kao i u Epiru i ju�noj Makedoniji. Romansko stanovni�tvo koliko ga je bilo u primorju Albanije kao i Zete je i��ezavalo pod uslovima naseljavanja selja�kog elementa iz zale�a. Moglo bi se konstatovati da su od turske invazije stari primorski gradovi kao Kotor, Budva, Bar, Ulcinj, Dra�, Avlona, Kanina, Butrinto stagnirali i nazadovali. U unutra�njosti zemlje se pojavljuju, razvijaju �ar�ijska naselja sa preovla�uju�im kvalitetima orijentalskog na�ina gradskog �ivota, gde je stanovni�tvo bilo uglavnom muslimansko.

Za dru�tveno-politi�ki �ivot albanskog teritorijalnog podru�ja karakteristi�na je sporost razvoja uz nedovoljno izra�en dignitet narodnosnih subjekata. Oaze manjina po oprobanim istorijskim zakonima kre�u se sporim tempom razvoja sa elementima arhai�nog i autarhi�nog �ivota, koji elementi va�e i za ve�inu - albanski narod. Albanci se u na�elu uobli�uju kao narod u kom smislu ih tretiraju okolni �ivalj, susedni narodi. Me�utim, svest o pripadnosti jednom narodu kod Albanaca je vrlo niska i sa tom zaostalo��u oni sti�u �ak do XX veka. Pogotovu je bilo te�ko ustanoviti kohezione veze izme�u islamaca, pravoslavnih i katoli�kih Albanaca. Nikakvo politi�ko ili socijalno-politi�ko zajedni�tvo nije izgra�eno, niti se iz izvora mogu sagledati te�nje za jedinstvom, politi�kim ili kulturnim ujedinjenjem, te autonomijom u okviru Otomanske imperije. "U Albanaca sve do skora" veli J. Radoni�, "jedinstvena nacionalna ideja nije mogla da nadvlada plemensko ose�anje."^[21]Albanci se uobli�avaju etni�ki, dakle spontano, u dve velike grupe Gege na severu i Toske na jugu, a me�a je reka �kumba. Gege su razdirane plemenskim trvenjima sli�no plemenima Crne Gore, dok su Toske zahva�eni jelinizacijom, pa im zbli�avanje sa Albancima druge vere nije bilo blisko. Poznata plemena na severu su Klimenti, Hoti, Grude, Duka�ini, Miriditi i drugi dok se za Ku�e ka�e da su polovina Albanci, a druga polovina Crnogorci, pravoslavni Sloveni.^[22] Zbog relativne zaostalosti Albanci se nisu konstituisali kad i drugi narodi u naciju do poznih vremena. Nije poznat ikakav savez, grupisanje tih plemena ili zborovi glavara �to je ve� prisutno u Crnoj Gori nastaloj na ru�evinama Zete u XVIII veku.

Pitanje prisustva Albanaca u Metohiji, srednjevekovno Hvosno i �upa Patkovo na jugu te kotline, kao i na Kosovu, odnosno vreme, pa i na�in doseljavanja jo� nije razja�njeno u savremenoj nauci. Nije sporno da su brojne migracije tekle i iz ovih krajeva ka severu i zapadu.^[23] Negde od XV veka po�inju migracioni talasi ugro�enog hri��anskog stanovni�tva. "Velika seoba Srba" s kraja XVII veka samo je jedna, mo�da krupna etapa u kontinuitetu mnogih preseljavanja srpskog i drugih balkanskih naroda na tlo hri��anske Austrije. Da su "Veliku seobu Srba" iskonstruisali srpski gra�anski istori�ari svedo�e brojni podaci o sli�nim seobama, kojih je bilo mnogo kako pre tako i posle 1690. godine. U njima nisu u�estvovali samo Srbi ve� i drugi slovenski, pa i neslovenski narodi. Albanska sela se nalaze u Sremu, Dalmaciji kraj Zadra, Bugarskoj �ak kod Trnova itd.

Kotline Kosova i Metohije su svakako bile gusto naseljene slovenskim i to srpskim stanovni�tvom sve do turske epohe. Me�utim, ne mo�e se tvrditi da albanskih katuna, naselja nije bilo na planinskim kosama iznad kotlina, pogotovu ka jugu, kao i oko Plavskog i Skadarskog jezera. Paralelno ili ne sa seobama Srba ka severu pomerao se albanski �ivalj i spu�tao u Metohiju i Kosovo, ka Ju�noj Moravi i niz Ibar. Deo srpskih istori�ara je podatke iz tih vremena, zapise katoli�kih misionara, turske deftere, putopise u kojima se umesto hri��anskog �ivlja posle nekoliko decenija na istim podru�jima nalaze muslimani tuma�io islamiziranjem i poalban�ivanjem srpskog �ivlja, koji je navodno bio i katoli�ke konfesije �to se bar za Kosovo i Metohiju ne mo�e re�i. Radi se o Albancima katolicima, (uz izuzetak ne�to Sasa i Dubrov�ana, te primoraca) koji prelaze na islam. Ne mo�e se uzeti za pouzdano da je Kosovo ispra�njeno velikim delom krajem XVII veka, posle �ega dolaze Albanci najvi�e tobo�e u XVIII veku. Prema putopisu evlije �elebije Albanci u masi �ive na Kosovu sredinom XVII stole�a, dakle pre "Velike seobe Srba".^[24] Albanski �ivalj je svakako manifestovao ekspanzionisti�ku mo� na Kosovu i Metohiji, u gornjem Povardarju i ka Ju�noj Moravi, �to se ne mo�e pouzdano tvrditi kada su u pitanju predeli Zete, potom Crne Gore.

Krajem turske epohe, u XIX i po�etkom XX veka podru�je Kosova i Metohije je prete�no naseljeno albanskim �ivljem, ali gradovi nisu bili albanski.^[25] Po�etkom ovoga veka me�u najve�e gradove na jugoslovenskom prostoru (ve�i od Beograda) bili su Prizren i Bitolj oba sa znatnim procentom albanskog �ivlja. Me�utim ti gradovi, kao i ostale �ar�ije na prostoru Albanija - Kosovo i Metohija imali su turski karakter; u sredi�tu grada Turci koji prete�no dr�e zanatstvo i trgovinu, potom muslimani �to govore slovenskim dijalektima nazivani i Bo�njacima u severnom delu ovog prostora i Novopazarskom sand�aku, a po perifernim mahalama hri��ani i Albanci uz ne�to drugog elementa.

Kroz �itavu epohu turske vladavine albanski prostor sa kosovsko-metohijskim podru�jem kao i Epirom, �to u celini nazivamo balkanskim jugozapadom, nije predstavljao bilo kakvu politi�ku zajednicu ili ikakvo koheziono podru�je.

Osvajanjem ovih krajeva oni ulaze u vilajet (ejalet, beglerbegluk, liva) Rumelijski kome su pripadali svi evropski posedi Turske u XIV i XV veku. Taj jedini beglerbegluk na Balkanu delio se na sand�ake, koji su predstavljali administrativno-teritorijalne jedinice carstva. Balkanski jugoistok ili uslovno re�eno albansko podru�je deljeno je na sand�ake pri �emu nije bilo kriterija za skupnost ovog izdeljenog podru�ja. Na starim geografskim kartama i novim istorijskim atlasima u svetu obele�ava se "Albanija" otprilike od Podrimlja, uklju�no, na severu pa do Epira, ali nema ikakvih znakova kojima bi bilo ome�eno ovo podru�je, redovno u sastavu tu�inske dr�ave, podeljeno na feude ili administrativna podru�ja bez ustaljenih me�a. Turske vlasti su u principu uva�avale granice hri��anskih dr�ava ili feuda koje bi osvojile pa bi uglavnom na osnovu toga obrazovalo sand�ake sa odre�enim granicama. Kasnije su se okviri sand�aka menjali, a njihov broj, kao i ejaleta uve�avao.^[26]

Prema Cviji�u albansko podru�je je imigraciono odakle se iseljavalo u raznim pravcima. Cviji� razlikuje �etiri glavne struje iseljavanja - malisorska, duka�inska, �kumbija i Toska. Prve dve su naseljavale Kosovo i Metohiju te druge pravce, tre�a je i�la ka istoku potiskuju�i makedonske Mijake, a Toske su prodirali preko Epira u gr�ke krajeve na jugu. Tom prilikom su se selile i slovenske oaze iz Albanije trpe�i uticaj islama. Kao ravni�arsko stanovni�tvo ono je bilo na udaru pa je usmereno na iseljavanje, nestav�i kona�no u albanskoj masi. S druge strane Cviji� ukazuje i na posrbljavanje ovih albanskih struja kada su postale slabije, na Pe�teru, u Crnoj Gori itd.^[27] Tvrdi da su Torbe�i pomuslimanjeni Mijaci.^[28] Torbe�i su Sloveni, etni�ka grupa koja je posle Balkanskih ratova i osvajanja Makedonije od strane Srbije tretirana kao islamizirani Srbi, dok su Makedonci dr�ani za Srbe Ju�ne Srbije. Od II svetskog i narodno-oslobodila�kog rata Torbe�i su deo makedonskog naroda, mada kod njih nije postojala svest o pripadnosti kojem slovenskom narodu. Njih ima oko Debra, ali i dalje do Prizrena na severu, te oko gornjeg Vardara, u malim grupama. Govore arhai�nim slovensko-makedonskim dijalektom, a popisima nisu prikazani pa im ne znamo broj, koji je umanjivan u zvani�nim dokumentima Narodne odnosno Socijalisti�ke Republike Makedonije. Da im naziv dolazi od poturica ukazuje albanski termin "Turbe�i".^[29]

U slivu Radike Cviji� identifikuje kategoriju stanovni�tva pravoslavne vere, albanskog jezika, navodno u neprijateljstvu sa okolnim Albancima. Hipoteza poznatog nau�nika je da je u pitanju srpsko-aromunski, dakle slovensko-vla�ki amalgam, �ivalj nastanjen u svega nekoliko sela.^[30] Prema izvesnim izvorima u Metohiji oko Srbice je o�uvana opet malobrojna kategorija poalban�enog stanovni�tva, sme�anih slovensko-albanskih etnografskih odlika, srpskog porekla.^[31]

Da je na albanskom narodnom prostoru bilo krupnih i sitnih oaza Slovena svedo�i o�uvanje identiteta Gorana okru�enog sa svih strana albanskim �ivljem. U �upi Opolje proces albanizacije je izvr�en u XVIII i XIX veku tvrdi Cviji�. Tako�e u op�tini, biv�em srezu, draga�kom je �upa Gora delimi�no poalban�ena.^[32] Gorana ima danas oko 30.000 du�a u 17 sela draga�ke op�tine, 7 sela su s druge strane albanske granice, a dva u Makedoniji. Govore arhai�nim dijalektima sli�nim makedonskim, vere muslimanske, imena su im neslovenska, podvojeni su od albanskih suseda. Za razliku od Torbe�a nisu tretirani delom ve�inskog stanovni�tva ve� se smatraju Muslimanima. Za razliku od drugih Muslimana oni nemaju ose�aj pripadnosti bo�nja�tvu. Radi se o veoma poznom uklju�enju u muslimansku naciju jedne slovenske etni�ke grupe. Bo�njacima se nazivaju pored bosansko-hercegova�kih jo� sand�a�ki i kosovski Muslimani, �to ne va�i za muslimanski �ivalj ju�no od Prizrena. Dakle, islamizirani Sloveni �to su po oazama �iveli u albanskom moru nisu u�li u sastav srednjevekovnih Bosanaca, Bo�njaka, Muslimana kako ih nazivamo poslednjih decenija. Ostav�i na nivou etni�kih grupa bili su lak�e izlo�eni asimilaciji Albanaca koji su se uobli�ili u narod tokom svog vi�evekovnog konstituisanja.

Stvaranje i razvoj Crne Gore i Srbije u Novom veku fakti�ki je ote�alo migracionu ekspanziju albanskog stanovni�tva. Pored toga iz ove dve ju�noslovenske dr�avice se iseljavaju pripadnici naroda muslimanske konfesije. Posle Berlinskog kongresa iz ju�ne Srbije se iseljavaju Albanci koji su ve� bili nastanjeni u gornjem slivu Ju�ne Morave. Crna Gora se �irila na ra�un albanskog prostora oko Blata, deo Albanaca je slaviziran.^[33] Veliki broj ljudi muslimanske konfesije je posle Berlinskog kongresa iz Bosne i Hercegovine, Novopazarskog sand�aka i ju�ne Srbije zvani muhad�irima oti�lo u zemlje pod Otomanskom imperijom do Anadolije, ali je deo nastanjen na Kosovu i Metohiji, te krajevima gde �ive Albanci. �irenje Srbije i Crne Gore odakle su tako�e potiskivani muslimani sa Albancima donekle je su�avao prostor albanskom stanovni�tvu, koje nije imalo svoje politi�ko-dr�avne organizacije.^[34]

Albanski prostor se vrlo te�ko i pozno uobli�avao u politi�ku celinu. Heterogenost etno-konfesionalno-nacionalna mo�e da bude jedan od razloga navedenoj �injenici. Zna�ajnija determinanta je relativna nerazvijenost ovog podru�ja na balkanskom jugozapadu. U sistemu otomanskih administrativnih jedinica, sand�aka, tek pojedini sand�aci ili pa�aluci sa vladaju�im krugom ispoljavaju izvesnu skupnost i te�nju ka separaciji. U tom pravcu vidimo te�nje Bu�atlija u Skadru kao sredi�tu uglavnom severoalbanskog podru�ja i Ali pa�e u Janjini, sredi�tu epirsko-ju�no-albanskog podru�ja po�etkom XIX veka. Razjedinjenost verska, regionalna i plemenska karakteristika je ovog podru�ja do ratnog vremena sedamdesetih godina, a u politi�ko-dr�avnim planovima se malo mesta poklanja albanskom dignitetu i prostoru.

Pokreti balkanskih naroda uglavnom pravoslavne konfesije nejednakog stupnja nacionalne i politi�ke emancipacije polovinom 70-ih godina potresli su ovaj deo Evrope, koja probleme nastoji da re�ava i zaustavlja na kongresima velesila. Srbija dobija pro�irenje na jugu, teritoriju sliva Ju�ne Morave sa slovenskim �ivljem, a Crna Gora se �iri delom na �tetu severoalbanskog prostora. Pokret za emancipacijom, "oslobo�enjem" (ili: oslobo�enjem) Albanaca je veoma pozan, a njegova izrazita odnosno institucionalna forma jeste Prizrenska liga s kraja 70-ih i po�etkom osamdesetih godina pro�log veka. Radi se o autenti�nom albanskom nacional-oslobodila�kom pokretu, kakav mu se karakter, najzad, ne mo�e poricati. Delom je bio potpomagan od velikih i malih susednih dr�ava, a vremenom sve vi�e osporavan posebno od agresivnih malih dr�ava na Balkanu. Pomenuta liga osnovana u tada najve�em albanskom gradu, ipak heterogenog sastava uz dosta turskog, srpskog i drugog elementa, imala je da izrazi jedinstvo muslimanskog albanskog sveta, no uskoro potom se izra�avaju te�nje panalbanskog jedinstva bez obzira na konfesiju. Sve je vidnija te�nja za autonomijom podru�ja naseljenog Albancima u okviru Turske, potom i za suvereno��u van Osmanlijske imperije u �emu prednja�e Albanci hri��ani. Posle Mladoturske revolucije albanski nacionalni pokret je sve izrazitiji pri �emu dolazi u sukob sa srpskim nacionalnim programom, kao i gr�kim. Oru�ani ustanak Albanaca je neposredno prethodio Balkanskim ratovima. Koncepcija Albanije u albanskim krugovima podr�avanim u Be�u i Rimu bila je - albanska vlast na podru�ju od Plava do ju�nog Epira, uklju�no sa zapadnom Makedonijom, Metohijom i Kosovom. Te�ina realizovanja ove dr�avne koncepcije rezultirala je iz vi�e razloga od kojih je zna�ajan bio ukr�tenost interesa vi�e dr�ava na ovom podru�ju specifi�ne etno-socijalne kompozicije. Mislimo na vreme preloma od pro�log ka na�em veku i po�etkom ovog stole�a kada su uslovno re�eno ste�ene osnove za formiranjem albanske dr�ave. Ovome je prethodilo konstituisanje albanske nacije �to se mo�e ve� tvrditi za doti�no vreme. Stoji i �injenica da je transformacija albanskog naroda u naciju odigrana pozno �ak i za balkanske prilike budu�i da su recimo, hrvatska, gr�ka, bugarska, srpska nacija ve� bile u drugoj, ili novoj, fazi razvoja. Bez gradskog �ivlja i bur�oaskog na�ina �ivota i privre�ivanja nema gra�anske nacije, a na albanskom prostoru gradovi su, srazmerno vi�e od seoskog podru�ja bili heterogenog sastava. Nosioci privrednog �ivota u gradskim sredi�tima, �ar�ijama bili su pripadnici prete�no nealbanskog stanovni�tva - Turci, Grci, Sloveni-muslimani, Srbi, Cincari, pa Jevreji, Jermeni, Romi, dok su Albanci �iveli na ni�em stupnju ekonomske i dru�tvene razvijenosti. Ako bi posezali za uzrocima, zbog autarhi�nog vi�evekovnog �ivota u geografski zaba�enijim predelima gde su tokovi progresa sporije dosezali. Albanci su bili prete�no sto�ari, po tradiciji srednjevekovnoj - nomadi, po strani od tokova intenzivne privrede, kao i trgovine i pomorstva. U vreme povoja kapitalisti�ke privrede i daljeg raslojavanja stanovni�tva Albanci su velikim delom pomo�na radna snaga po gradovima u i van albanskog podru�ja. Zbog agrarne prenaseljenosti i niskog standarda Albanci, kao i pripadnici drugih naroda, koji su na balkanskom jugoistoku �iveli sli�nim na�inom �ivota, odlaze radi egzistencije u udaljenije gradove, da bi se selili i preko mora, �ak okeana.

Kada govorimo o "albanskom podru�ju" mislimo na ne�to �iri teritorijalni pojam od dana�nje Albanije nastale kao dr�ave u vreme Balkanskih ratova. Pod novim, izmenjenim uslovima u odnosu politi�kih snaga na Balkanu i svetu albansko podru�je nije moglo dobiti autonomiju ve� je bilo potrebno povla�enje dr�avnih granica. Jo� u prvim fazama I balkanskog rata Otomanska imperija je izgubila posede na Balkanu izuzev isto�ne Trakije. Albansko podru�je je valjalo organizovati sa dr�avnim vlastima, a aspiracije balkanskih dr�avica bile su sve izrazitije. Pokret za oslobo�enjem ili autonomijom Albanaca dobija specifi�na obele�ja. Glavari, plemenske stare�ine se okupljaju i pod uslovom dobijanja autonomije daju podr�ku Turskoj da se odbrani od ratobornih hri��anskih dr�avica, Gr�ke, Srbije, Crne Gore. Na saboru u Skoplju 10. oktobra 1912. upu�uje se apel velikim silama, izuzev Rusije, o potrebi ujedinjenja Albanaca iz tri vilajeta - skopskog, skadarskog i janjinskog.^[35] Pod ofanzivom srpske vojske albanski �elnici se povla�e da bi sazvali skup�tinu u Valoni udaljenoj od vojnih snaga balkanskih saveznika.

Ratne operacije koje su otvorile Crna Gora i Srbija oktobra 1912. imale su za rezultat brzo posedovanje severnog i srednjeg dela albanskog prostora. To je pra�eno administrativnim uklju�enjem tih krajeva u sastav savezni�kih balkanskih dr�ava. Na Kosovu je obrazovan Pri�tinski okrug sa �est podru�nih srezova. Potom, 29. novembra 1912. formiran je Dra�ki okrug u okviru kojeg su srezovi - Dra�, Tirana, Elbasan i Lje�. Problem izlaska na more za Srbiju je bilo vitalno pitanje u tom smislu su ne samo Kosovo i Metohija imali da do�u u okvir Srbije ve� i severna Albanija, sa Dra�om kao glavnom lukom. Crna Gora je te�ila ka pro�irenju oko Blata sa Skadrom, a njen odnos ka jednovernoj i isto nacionalnoj Srbiji bio je vrlo prisan. Da je izlaz na Dra� bio bli�i u velikosrpskoj koncepciji od izlaska na Solun ili koju drugu ta�ku na Jadranu svedo�i neposredno pre I balkanskog rata sklopljen savezni�ki ugovor Srbije i Bugarske odnosno njegov Tajni dodatak.^[36]

Albansko pitanje postaje do te mere aktuelizirano da se oko njega polari�u sve balkanske i velike sile. Balkanski savez (Bugarske, Srbije, Gr�ke i Crne Gore) isklju�ivao je mogu�nost obrazovanja Albanije, a tu koncepciju je podr�avala Rusija. Za nepovredivost albanske teritorije zalagala se Turska, a u vreme Balkanskih ratova veoma energi�no za Albaniju se zauzimaju Austro-Ugarska i Italija. Nema�ka je podra�avala Austro-Ugarsku, Francuska blago Rusiju, a Engleska iako �lanica Antante prihvata koncepciju o etni�kom principu u kom smislu je Albanija bila stvorena. Pod pretnjom iz Be�a srpska vojska se povukla iz Dra�a i severne Albanije. Oko Albanije su se odnosi do te mere izo�trili da je Evropa u nekoliko navrata bila na ivici op�teg rata.

Najzad krajem 1912. godine dolazi do progla�enja nezavisne Albanije. U Valoni 28. novembra je taj �in izvr�en, a Ismail Kemal-bej do�av�i iz Be�a postaje �elnik privremene vlade.^[37] Predvi�ani su kne�evi Albanije, koji se jedan za drugim nisu odr�ali, a status kne�evine osta�e jo� nekoliko godina. Albanija je ustvari bila kvazi-dr�ava, dr�ava u formiranju dok joj nije zajem�en suverenitet dogovorom velikih sila. Albanska delegacija je konferenciji u Londonu u decembru dostavila memorandum u kome se insistira na etni�kim pravima. Ta Velika Albanija bi zahvatala Metohiju, Kosovo, zapadnu Makedoniju sa Skopljem i Bitoljem, na jugu �itav Epir do Arte. Na po�etku Londonske konferencije odlu�eno je da je Albanija autonomna sa svojom upravom i priznavanjem sultana Turske kao vrhovnog sizerena. Po�to je zauzet stav da Srbija ne mo�e da poseduje severnu Albaniju i izlaz na more memorandum koji je uputila Pa�i�eva vlada je umerenijih zahteva. Insistira se na "istorijskim, etnografskim, kulturnim i moralnim pravima" kao i �injenici da su aktuelne teritorije osvojene u "legalnom ratu".

U vreme ovih krupnih zbivanja i ratne kataklizme manifestovana je slo�enost politi�kog re�enja i re�enja ovog za nas aktuelnog podru�ja. Balkanske dr�ave su te�ile optimalnoj varijanti svog velikodr�avnog programa u kome nije bilo mesta za slo�ene dr�avne zajednice, za federacije i autonomije. �vrsta granica izme�u Srbije i Albanije onemogu�avala je takve opcije koje su odgovarale vitalnim interesima srpskog, albanskog i drugih naroda u tom delu Balkana. Srbiji je bio nu�an izlaz na more, a Albanija, stvorena umanjena mirom, dogovorom velesila, u Londonu, nije mogla da objedini sav albanski etni�ki prostor. Izvesna ponu�ena re�enja od strane dr�avnika velikih sila, koje su u na�oj nacionalnoj istoriografiji optu�ivani za sva zla �to su se na Balkanu doga�ala, nisu bila po volji efemernim balkanskim �elnicima, dr�avnim i nacionalnim.^[38] Vladaju�i balkanski krugovi su te�ili osvajanju teritorija i �vrstim granicama pri �emu se nije prezalo od ratnog obra�unavanja. Mo�emo konstatovati da jo� nije bilo objektivnih pretpostavki za obrazovanjem slo�enih dr�avno-politi�nih zajednica u obliku federacija i autonomija kojim putem se mo�e re�avati politi�na konstelacija kompleksnog balkanskog problema.

Nije du�nost istori�ara da govori koji bi tok istorija imala u slu�aju druga�ijeg toka prethodnih doga�aja. No mo�da mu je ipak dozvoljeno da u izvesnim prilikama ka�e ne�to u kondicionalu. Rekli bismo da je udovoljeno srpskim zahtevima, te Srbija dobila izlaz na more preko luke Dra� vrlo je verovatno da ne bi do�lo do II balkanskog rata. Po bugarskoj velikodr�avnoj koncepciji cela Makedonija, makar prvo kao autonomna pokrajina kako se jedno vreme zagovaralo, imala je da do�e u okvir Bugarske. Po tom konceptu zapadna Makedonija odn. krajevi oko velikih makedonskih jezera gornjeg Crnog Drima sa Radikom i gornjeg Vardara nisu nikako mogli da u�u u sastav ikakve albanske politi�ke ili dr�avne jedinice.

U vreme velikog ratnog vihora i definitivnog konstituisanja balkanskih nacionalnih dr�ava koje se prote�e kroz drugu deceniju ovoga veka po strani nije ostala dr�ava na evropskom jugoistoku ali ne i Balkanu - Rumunija. Ona je od po�etka XX veka nastojala da uvu�e u svoj nacionalno-politi�ki program Vlahe u ju�noj Makedoniji i ju�nom delu albanskog prostora. Me�u Kucovlahe kako su nazivani u dokumentima toga vremena �irena je rumunska propaganda do otvaranja �kola i slanja sve�tenika. Prema izve�tajima srpskog poslanika iz Bukure�ta Rumunija je blagonaklono gledala na formiranje albanske dr�ave, ne mare�i na zahteve Srbije kao i Bugarske.^[39] S obzirom na geografsku udaljenost i nerealnost panrumunske koncepcije o Kucovlasima kao ogranku delu rumunske nacije Vlasi su ostali na nivou etni�ke grupe u Egejskoj Makedoniji, oko jezera i u ju�noj Albaniji. Stvaranjem Albanije Vlasi se br�e asimiluju, a politi�ki faktori po�inju da deluju u pravcu poalban�ivanja svog stanovni�tva mlade balkanske dr�ave.

Slo�enost re�avanja nacionalnog problema na Balkanu i odgovaraju�eg politi�kog ustrojstva naro�ito je izra�en na prostoru Albanije i Makedonije. Heterogenost stanovni�tva u etni�kom, nacionalnom, konfesionalnom smislu, razlike i podudarnosti u nivou dru�tveno-ekonomskog razvoja uslovljavale su i koncepte gravitiranja slo�enoj, federativnoj dr�avi na Balkanu. Najemancipovaniji, progresivni krugovi zagovarali su takvu mogu�nost, koja je negovana i u socijaldemokratskom mnjenju.^[40] Koncepcija o Balkanskoj federaciji �e dugo vegetirati tokom XX veka u kom dr�avno-pravnom sistemu bi na�la svoje mesto, adekvatnije nego u ju�noslovenskoj federaciji, albanska teritorijalno-politi�ka jedinica.

Albanija nastala na Londonskoj konferenciji ostala je uglavnom pod istim granicama, koje su utvr�ene tek na Pariskoj mirovnoj konferenciji 1919. po okon�anju I svetskog rata. Me�utim, izvesnih malih izmena je bilo potonjih godina. Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca je 1920. bila u situaciji da se zala�e za o�uvanje teritorijalne celine Albanije ugro�avane od ja�e Italije kojoj je kona�no pripalo ostrvo Saseno na koji na�in je mogla kontrolisati plovidbu kroz Otranski kanal. Te godine vladaju�i krugovi Kraljevine SHS predla�u kao mogu�nost pripajanje dela severne Albanije koji bi u ovoj dr�avi imao autonomni polo�aj. To je prvi slu�aj navo�enja mogu�nosti autonomije za jedan albanski region u okviru jugoslovenske dr�ave.^[41]

Albanija je izme�u dva svetska rata bila centralizovana monarhija, relativne zaostalosti i za balkanske prilike. Jugoslovenska dr�ava je vr�ila uticaj na Albaniju ali bez uspeha. Mo�nija i ekonomski pre svega ja�a Italija sna�no deluje u ovoj zemlji. Jo� 1920. Albanci se di�u na ustanak da bi oterali italijanske trupe, a Liga naroda �titi granice ove mlade dr�ave. Zavo�enju republikanskog ure�enja 1925. sledi intervencija Italije koja slede�e godine Tiranskim paktom �ini Albaniju zavisnom u ekonomskom i politi�kom smislu. Od 1928. Albanija je kraljevina sa na�elno postoje�om suvereno��u sve do prve ratne godine II svetskog rata.

Albanija je smatrana jednonacionalnom zemljom, koja nije imala posebne ugovorne obaveze prema nacionalnim manjinama. Takve obaveze na me�unarodnom planu dobila je Kraljevina SHS optere�ena brojnim nacionalnim manjinama. Me�utim, i pored toga �to je Albanija bila na�elno jednonacionalna zemlja u njoj �e ostati vi�e nacionalnih skupina uprkos procesu asimilacije koji je forsirano tekao izme�u dva svetska rata. Neosporno veliki deo albanskog naroda je ostao van granica Albanije, manji u sastavu Gr�ke koja poseduje najve�i deo Epira, a ve�i u sastavu Jugoslavije, zapadnoj Makedoniji, Metohiji, Kosovu, gornjem Pomoravlju, oko Skadarskog i Plavskog jezera.

Jugoslavija je stvorena i ure�ivana kao jedinstvena centralizovana dr�ava u kojoj su jugoslovenski, ina�e srodni narodi, smatrani jednim, jednom nacijom. Postulat politi�nog ure�enja bio je tako�e - jedinstvena dr�ava. Nacionalne manjine su priznate kao takve sa pravima koja nisu bila jednaka. Ve�a prava imala su pre�anske manjine, posebno Nemci, Ma�ari, Rumuni. Najbrojnija je bila albanska manjina koja nije posedovala ni elemente kulturne autonomije, dakle bez prava na jezik, �kole, organizacije. Krajevi gde su �iveli Albanci bili su najzaostalija jugoslovenska podru�ja. Kada je izvr�ena administrativna podela Kraljevine Jugoslavije na devet banovina, albanski �ivalj je bio podeljen izme�u Vardarske, Zetske i Moravske banovine. Takvo stanje je ostalo sve do sloma gra�anske Jugoslavije 1941. i njene podele od strane fa�isti�kih dr�ava.

Osvajanjem od strane Italije Albanija je pod re�imom sli�nom protektoratu. Italijanski vladaju�i krugovi isti�u koncept Velike Albanije na ra�un Jugoslavije i Gr�ke. Ta Albanija sa svojstvima kvislin�ke dr�ave podre�ena fa�isti�koj Italiji o�ivljava ideju o Velikoj Albaniji zahvativ�i teritorije okupiranih susednih zemalja. Preko ove i ovakve Albanije imao je da se realizuje koncept italijanske imperije.

Kvislin�ka Albanija je odmah posle okupacije Jugoslavije i Gr�ke pro�irena na Epir, i zapadnu Makedoniju, Kosovo i Metohiju. Ispunjenjem zahteva Velike Albanije i italijanske imperije ove dolaze u sukob sa Bugarskom. Bugarska iredenta je gajila tendencije ka jugozapadu za celovitom Makedonijom i gornjim Pomoravljem gde je ve� bilo albanskog stanovni�tva. Zato je izme�u tada�njih saveznika morao da se napravi kompromis. Kosovo je podeljeno tako �to je njegov jugoisto�ni deo pripao Bugarskoj, deo gnjilanskog kraja, Vitina i Ka�anik, a u Makedoniji granica je sekla Polog i izbijala na Ohridsko jezero gde je Ohrid pripao Bugarskoj, a Struga kvislin�koj Albaniji. Njoj nije pripao ni sever Kosova sa Mitrovicom. Nema�ki okupator je bio jako zainteresovan za Trep�u pa je taj kraj formalno uklju�en u kvislin�ku Srbiju pod vladom Milana Nedi�a, u stvari - nema�ku okupacionu zonu s tim �to je mitrova�ki srez bio pod specijalnim nema�kim re�imom. Prema Crnoj Gori nije bilo vidnijeg pomeranja granica shodno koncepciji italijanske iredente. Tu je imala da se obrazuje kvislin�ka crnogorska dr�ava preko koje bi Italija tako�e �irila svoj uticaj na Balkanu gde nije bilo mesta za ikakvu jugoslovensku dr�avu.

Bilo je o�ito da je objektivno te�ko stvoriti takvu dr�avnu celinu, Albaniju na ovom prostoru. Ona nije mogla da opstane ne samo zato �to su fa�isti�ki koncepti bili nepopularni u to vreme kod ve�ine stanovni�tva koje je o�ekivalo kraj rata i oslobo�enje od fa�isti�ke okupacije. Geopoliti�ki faktori nisu bili prikladni da bi ovakva teritorijalna celina bila koherentna. Na ovom geografski dosta razli�itom, razbijenom podru�ju povezano veoma lo�im komunikacijama, preciznije: lo�ih komunikacijskih pravaca uz te�ku prohodnost, obrelo se stanovni�tvo veoma razli�ito u etno-nacionalnom smislu, neujedna�ene i dru�tveno-politi�ke konstelacije. Istorijski ovo podru�je nije �inilo nikakvu posebnu celinu ve� je bilo u sastavu velikih dr�ava ili podeljeno izme�u raznih dr�avno-politi�kih subjekata. Kvislin�ka Albanija iz II svetskog rata bila je tro�na tvorevina i usled spoljnih �inilaca diktiranih razvojem rata. Fa�isti�ke sile dospevaju u defanzivu �ime se dovodi u pitanje opstanak u na�elu svih kvislin�kih tvorevina, razume se i Albanije.

Kvislin�ka Albanija bila je, ipak, ne�to posebno u kvislin�kom svetu. Sve manje dr�ave koje su pri�le Trojnom paktu zadr�ale su u na�elu suverenost uprkos �injenici da je ona bila okrnjena, te su nazivane satelitskim budu�i da su imale da slede politiku mo�nih fa�isti�kih dr�ava. Kvislin�ke dr�ave su nesuverene, uglavnom nastale na ru�evinama fa�isti�kom bloku neprijateljskih dr�ava, kao nove tvorevine. Albanija je bez otpora bila posednuta, u glavnim svojim ta�kama, od italijanskih snaga, a njen suverenitet do te mere biva devalviran da se degradira na nivo kvislin�ke tvorevine. U tako vazalnom odnosu prema Italiji i uz njenu pomo� Albanija se �iri na ra�un Jugoslavije i Gr�ke kako bi dobila svoje etni�ke granice. U vreme kapitulacije Italije Velika Albanija je u fazi ru�enja. Veliki deo njene teritorije dospeva pod nema�ku okupaciju, a velikim delom je zahva�en narodnooslobodila�kim ratom. Narodno-oslobodila�ki pokret Jugoslavije je ru�io sistem okupatora i kvislinga na jugoslovenskom podru�ju, a pokret u Albaniji, naro�ito na jugu zemlje je tako�e uspe�no razarao taj sistem.

U NOP Jugoslavije, na Kosovu, Metohiji, zapadnoj Makedoniji srazmerno malo je u�estvovalo albansko stanovni�tvo. Albanski �ivalj je uzeo �ivog u�e��a u pokretu u srednjoj i ju�noj Albaniji, te Epiru. NOP Albanije sa Komunisti�kom partijom na�elu nije priznavao subjektivitet kvislin�ke Albanije ni njene zahvate jugoslovenske i gr�ke teritorije. Me�utim, te�ilo se u propagandi, proglasima, aktima pokreta mobilisanju albanskih masa u narodnooslobodila�koj borbi kroz koju bi do�lo do nacionalnog ujedinjenja Albanaca.

Dr�avno-pravni koncept komunisti�kih partija bio je bitan za konstituisanje nove Jugoslavije i nove Albanije a koji je proces potrajao tokom narodnooslobodila�kog rata sa glavnim �inovima neposredno po oslobo�enju. Taj koncept je izvirao iz ideologije KPJ i KPA, a koje su, pod geslom komunisti�kog internacionalizma, bile podre�ene Kominterni do njenog raspu�tanja i KP Sovjetskog saveza sa vode�om ulogom u me�unarodnom radni�kom pokretu odre�ene orijentacije. U tom konceptu negde uo�i rata u dokumentima KPJ i organizacionoj strukturi nalazi svoje mesto oblast Kosovo i Metohija. Kako smo konstatovali taj region u istoriji nije dobio ikakve elemente posebnosti. Presudno je bilo za politiku KPJ �injenica da je u ovom regionu, uobli�enom na dve kotline sa gravitiraju�im planinskim kosama i krajem oko Bina�ke (najvi�i tok Ju�ne) Morave, �ivelo prete�no albansko stanovni�tvo.

Postoje�e granice izme�u Srbije odnosno jugoslovenske dr�ave i novoformirane Albanije su povu�ene bez dovoljnog po�tovanja principa prirodnih granica, istorijskih i etni�kih na�ela. Ta linija koja je sekla dva Drima preko Prokletija, Koraba i Jablanice nije u istoriji do tada postojala. Grani�na linija je odmerena u Londonu 1913., a ne�to ispravljena u korist Kraljevine SHS u Bepcajy.^[42] Albanci su u to vreme imali ubedljivu ve�inu na kosovsko-metohijskom podru�ju koje navedenim mirovnim krojenjem granica dobija svoje ome�enje na jugozapadu, ka Albaniji. Prema popisu iz 1921. godine u jugoslovenskoj dr�avi je 440.000 ljudi bilo maternjeg albanskog jezika. Od toga je na podru�ju koje danas nazivamo kosovsko-metohijskom bilo 289.000 Albanaca i 93.000 Srbo-Hrvata kano su nazivani u popisnim materijalima.^[43] Prema popisu iz 1931. na teritoriji Kraljevine Jugoslavije od 247 542 km² �ivelo je 13.934.000 stanovnika. Od toga je na kosovsko-metohijskom podru�ju bilo Albanaca 331.000, a Srba 151.000.^[44] Prisutan je visok natalitet kod svog stanovni�tva na Kosovu i Metohiji, posebno kod albanskog �ivlja. Me�utim, prirast �ivlja srpske nacionalnosti kao �to se vidi izme�u 1921. i 1931. godine bio je ve�i zbog naseljavanja Srba na ovo podru�je, koji su tu dobili zemlju napu�tenu ili oduzetu od pripadnika muslimanske konfesije, delom odseljenih za Tursku.

KPJ je u propagandi naro�ito izlagala kritici podelu zemlje srpskim �asnicima i �andarima koja je �injena na ra�un starosedeoca, prete�no albanskih i turskih begova. �esto se u partijskim dokumentima govori o ugro�enosti Albanaca od strane velikosrpske bur�oazije, ali se u najdu�em delu me�uratnog perioda ne isti�e regionalna individualnost Kosova i Metohije odnosno teritorije nastanjene albanskim �ivljem. Tek krajem tridesetih godina se u strukturi KPJ pored sedam pokrajinskih komiteta pojavljuje i oblasni komitet za Kosovo i Metohijy. On je bio podre�en Pokrajinskom komitetu za Crnu Goru, Boku, Sand�ak i Kosovo i Metohiju. Na V zemaljskoj konferenciji 1940. odlu�uje se da oblasni komitet za Kosovo i Metohiju bude neposredno podre�en Centralnom komitetu KPJ.^[45] U NOP rukovode�u ulogu ima KPJ �iju strukturu sledi struktura organizacionih oblika pokreta. Tako je stvoren Vojni komitet za Kosovo i Metohiju jo� 7. jula 1941. sa ambicijom da se albanske mase privuku u pokret i borbu protiv okupatora i kvislin�kih snaga. Od izvesnog mada ne velikog zna�aja, jer nije bila intenzivna, bila je caradnja pokreta Jugoslavije i Albanije. Tako marta 1942. Oblasni komitet KPJ za Kosovo i Metohiju i CK KP Albanije izdaju zajedni�ki proglas Albancima u ovoj oblasti pozivaju�i ih na zajedni�ku borbu sa srpskim i crnogorskim partizanima.^[46] Relativna sporost razvoja pokreta na Kosovu i Metohiji uslovila je pozno formiranje organa nove vlasti, narodnooslobodila�kih odbora. Faktor sputavanja pokreta bilo je nacionalno i naro�ito konfesionalno podvajanje.^[47] Krajem prole�a 1943. obrazovan je Glavni �tab Narodno-oslobodila�ke vojske i partizanskih odreda za Kosovo i Metohiju. On je po nalogu najvi�ih rukovodstava jugoslovenskog ustanka imao da bude na vezi, svakako privremeno, sa Glavnim �tabom NOV i PO Makedonije.^[48]

Kapitulacijom Italije NOP ne samo u Albaniji ve� i na jugoslovenskim podru�jima sa albanskim �ivljem postaje intenzivniji. Me�utim, nema�ki okupator jo� uvek ja�i od narodno-oslobodila�kih pokreta, okupirao je podru�je kvislin�ke Albanije, a na Kosovu formirao marionetsku vladu Red�epa Mitrovice sebi podre�enu. Kvislin�ka Albanija gubi elementarna obele�ja kvislin�ke dr�ave ostav�i sa svojstvima kvislin�ke tvorevine bez dr�avnih instituta jedva na nivou Nedi�evog administrativno-policijskog aparata u nema�koj okupacionoj zoni.

Za ovo ratno vreme etni�ki sastav stanovni�tva se menjao na Kosovu i Metohiji, jer su Srbi sa Crnogorcima koji su naseljavani izme�u dva rata oterani sa dobijene zemlje. Pored ovih sa podru�ja koja su u�la u okvir Albanije izbeglo je u Srbiju dosta starosedela�kih porodica.^[49] Po okon�anju rata samo se manji deo ovih, na�elno Srba i Crnogoraca, vratio na Kosovo i Metohiju.

Kroz institucije NOP tonom rata Kosovo i Metohija su se regionalno uobli�avali kao jedna oblast. Dugo �e u dokumentima pokreta, �tampi, proglasima ova oblast biti na marginama. Sa ovog regiona nije bilo predstavnika na I, kao i II zasedanju AVNOJ-a na kome je utemeljena federativna Jugoslavija sa svojim osnovnim elementima. Me�utim, pitanje Kosova i Metohije vremenom biva sve prisutnije za re�avanje. Osnovna determinanta konstituisanje ove autonomne oblasti le�i u �iniocu brojne albanske manjine na teritoriji koja nije posedovala ikakvu istorijsko-regionalnu posebnost.

Po kapitulaciji Italije uslovi razvoja pokreta na Kosovu i zapadnoj Makedoniji postaju znatno povoljniji. Po�etnom jeseni Oblasni komitet prerasta u Pokrajinski komitet kome bivaju podre�eni formirani Oblasni komitet za Kosovo i Oblasni komitet za Metohiju.^[50] Otprilike u to vreme na predlog komunista iz Metohije ovaj region menja ime u Duka�in. U potonjim dokumentima u upotrebi je Duka�in a ne Metohija jep se smatralo da je taj termin sinonim, a da odgovara vi�e terminologiji mesnog stanovni�tva.

Metohija nije izraz iz Srednjeg veka kada se doti�no podru�je druga�ije zvalo.^[51] Duka�in je termin kojim Albanci nazivaju pored Metohije deo severne Albanije.^[52] Izvori navode dva Duka�ina �ije podru�je ne mo�emo ta�no utvrditi. Mo�emo re�i da jedan Duka�in zahvata Metohiju, a drugi srednje Podrimlje s obe strane Drima posle sastava Belog i Crnog.

Pokrajinsko savetovanje KPJ za Kosovo i Duka�in je odr�ano od 3 do 5. novembra 1943. kada je doneta Rezolucija sa, tog, VI savetovanja. U njoj se ka�e da se kroz NOB dolazi do "istinske, narodne, demokratske vlasti" i do "slobode, nezavisnosti i prava na samoopredeljenje svih naroda".^[53] U sedmoj ta�ki Politi�kog dela Rezolucije se isti�e da treba "popularisati parolu bratstva balkanskih naroda i Balkanski �tab NOV". U drugom, Organizacionom delu se navodi da su (ve�) formirani Oblasni komiteti za Kosovo i Metohiju, kao i Pokrajinski komitet. U oba dela se isti�e da treba razviti mre�u NOO i formirati NOO za �itavo podru�je Kosova i Duka�ina u koji bi u�li predstavnici "sva tri naroda", dakle Albanaca, Srba i Crnogoraca.^[54]

Podizanje partijskog rukovodstva sa oblasnog na nivo pokrajinskog ukazivalo je na vi�i stepen ovog regionalno-politi�kog subjekta. Sve ostale institucije u ovom regionu u principu slede strukturalnu organizaciju Partije. Partijsko rukovodstvo se do sredine 1944. u dokumentima nazivalo pokrajinskim kada mu se vra�a oblasni karakter. U tom periodu fakti�ki je veoma malo pokrajinski atribut pripisivan oblasnim formama NOP. To pripisivanje pokrajinskog oblicima pokreta na tlu �itave kosovsko-metohijske oblasti smatramo neodgovaraju�im do anahronosti budu�i da nije bilo zasnovano na objektivnim elementima. Najvi�a, jugoslovenska rukovodstva nisu, �to je ina�e bio princip, odlu�ila u smislu priznavanja kosovsko-metohijskog regiona kao pokrajine.

Na I konferenciji Komunisti�ke partije Albanije aprila 1943. u dokumentima nema govora o Kosovu i Duka�inu.^[55] Me�utim, kasnije se to pitanje navodilo kao perspektiva u NOB-i. Ono je razmatrano i u rukovode�im krugovima KPJ, ali se nije ikada neposredno postavljalo. Postojala je koncepcija Balkanske federacije �iji bi �lan bila Albanija pro�irena krajevima gde �ive Albanci u ve�ini.^[56] Kako se rat uspe�no privodio kraju jugoslovenska rukovodstva su sve tvr�a u stavovima da Jugoslavija kao �lan pobedni�ke antifa�isti�ke koalicije mo�e teritorijalno samo da se pro�iri a nikako da gubi deo svoje teritorije. Jo� krajem 1943. CK KPJ javlja CK-u KP Albanije da je deplasirana ideja pripajanja Kosova i Duka�ina Albaniji u vreme kada je potrebno mobilisati sve narode u zajedni�koj borbi protiv fa�isti�kog okupatora.^[57]

Ugro�eni od okupatora i kvislinga PK KPJ za Kosovo i Duka�in i Glavni �tab sa �are prelaze u �akovi�ku Malesiju. Na albanskoj teritoriji, iza granice, u selu Bunjaj (Bujan) zakazana je konferencija uglednih predstavnika naroda Duka�ina i Kosova za 31. decembara 1943. Prva konferencija narodnooslobodila�kog odbora za Kosovo i Duka�in kako je taj skup nazvan trajala je do 2. januara 1944. Od 61 pozvanog delegata prispelo je i u�estvovalo u radu Konferencije 49, dok deo predstavnika sa Kosova nije moglo da se probije na ovaj oslobo�eni teren iza granice.^[58]

U Rezoluciji donetoj na kraju Konferencije se daje ocena, dodu�e ve� poznata u komunisti�kim krugovima, predratne Jugoslavije. U njoj je albanski narod bio ugnjeten, �ak izlo�en fizi�kom istrebljenju. Predratna agrarna reforma je imala za cilj potiskivanje Albanaca do tog stepena kako bi bili prinu�eni da se iseljavaju.^[59]

Ne samo versajski sistem politi�kih deoba, ne priznaje se ni fa�isti�ki koncept dr�avno-pravnog re�enja. Okupator je "zavadio Albance, Srbe i Crnogorce, muslimane i katolike", a fa�izam je neprijatelj svih naroda pa i albanskog. Apeluje se na spre�avanje iseljavanja Srba i Crnogoraca sa Kosova i Metohije �to je deo fa�isti�ke politike.

Zavr�ni deo Rezolucije je od posebnog interesa: "Kosovo i Duka�in je kraj koji je naseljen najve�im delom albanskim narodom, a koji kao uvek, tako i danas - �eli da se ujedini sa Albanijom... Jedini put da se Albanci Kosova i Duka�ina ujedine sa Albanijom jeste zajedni�ka borba sa ostalim narodima Jugoslavije protiv okupatora i njegovih slugu. Jep to je jedini put da se izvojuje sloboda, kada �e svi narodi pa i Albanci biti u mogu�nosti da se izjasne o svoj sudbini sa pravom na samoopredeljenje do otcepljenja.^[60] Me�utim, Bunjajska konferencija nije odlu�ila o pripajanju Kosova sa Metohijom Albaniji ve� je aktima na njoj vo�ena propaganda privla�enja albanskih masa u NOB sa predo�avanjem prava na samoopredeljenje i mogu�nost prisajedinjenja zemlji�ta naseljenog Albancima - Albaniji u budu�em vremenu.

U potonjim direktivnim instrukcijama CK KPJ ukazuje se organizaciji na Kosovu i Metohiji na zna�aj II zasedanja AVNOJ-a �ije su konstitutivne odluke bitne za izgradnju nove Jugoslavije kao federativne dr�ave. Nalo�eno je da PK ostane na nivou Oblasnog komiteta za Kosovo i Metohiju, ne Duka�ina. Podvu�ena je aktuelnost protiv okupatorske borbe dok sva ostala pitanja, kao razgrani�enja i samoopredeljenja ostaju aktuelna tek u oslobo�enoj zemlji. Nepravilno je, nala�e se, popularisati Balkanski �tab, koji nije ikada oformljen, ve� treba ja�ati autoritet jugoslovenskog vojnog rukovodstva Vrhovnog �taba HOBJ. Relativiziran je zna�aj NOO za Kosovo i Duka�in (Metohiju) jep je on, ka�e se, formiran samoinicijativno.^[61]

Sve do leta 1944. Kosovo sa Metohijom izgra�ivano kao oblast sa rukovodstvima podre�enim neposredno vrhovnim, jugoslovenskim, nije bilo u uslovljenom odnosu prema rukovode�im telima i organima ratne pokrajine Srbije. Tek krajem leta 1944. izvesna rukovodstva Oblasti se orijenti�u i vezuju za rukovodstva Srbije. Naredbom Vrhovnog �taba NOV i POJ 2. septembra Glavni �tab za Kosovo i Metohiju je preimenovan u Operativni �tab koji od 14. septembra biva podre�en Glavnom �tabu NOV i PO za Srbiju.^[62]

Tokom narodnooslobodila�kog rata po�ev od leta 1941. izgra�ivala se dr�avnost nove Jugoslavije kao federativne dr�ave na �itavoj njenoj teritoriji. Naro�ito zna�ajan �in u procesu konstituisanja federativne Jugoslavije jeste II zasedanje AVNOJ-a sa njegovim odlukama krajem novembra 1943. Paralelno sa izgradnjom federativne Jugoslavije izgra�ivalo se �est njenih federalnih �lanica - Slovenija, Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Crna Gora, Makedonija i Srbija. Federalna Srbija je svoju utemeljiva�ku skup�tinu dobila tek novembra 1944. Ratna pokrajina Vojvodina i ratna oblast Kosovo i Metohija su se posebno izgra�ivale da bi tek krajem rata odnosno po njegovom okon�anju u�le u sastav federalne Srbije.

Kvislin�ke snage na podru�jima sa albanskim �ivljem se reorganizuju i suprotstavljaju antifa�isti�ki orijentisanim pokretima (jugoslovenskom, albanskom, gr�kom), a sve uz podr�ku nema�ke fa�isti�ke sile. Na Kosovu i Metohiji se ogla�ava Druga prizrenska liga sa proklamovanim ciljem okupljanja albanskih krajeva. Na jednoj od svojih skup�tina juna 1944. proklamuje se ujedinjenje Albanaca sa Kosova, izuzev mitrova�kog okruga, Metohije, dela zapadne Makedonije (str�ko-debarski pojas), i pograni�nog pojasa Crne Gore (Ulcinj, Plav) �to se sve po koncepciji Lige pripaja Albaniji. Posle kapitulacije Bugarske septembra 1944. cela zapadna Makedonija i mali deo Srbije u gornjem Pomoravlju (Pre�evo) "priklju�uje se" ovoj Albaniji. Liga je imala Centralni komitet sa sredi�tem u Prizrenu i vojne snage, vulnetari, ko jesu se borile protiv snaga NOP. Vo�ena je antislovenska propaganda, a budu�nost Albanaca se sagledavala van ikakvih politi�kih zajednica sa slovenskim narodima.^[63] Delovanje razli�itih politi�kih garnitura i vojnih formacija karakteristi�no je za ovo podru�je raznog etno-nacionalnog, verskog i socijalnog sastava, ali i velike socijalne zaostalosti, �to je sve ote�avalo definitivna politi�ka re�enja u novom vremenu.

Pod datim uslovima i u cilju likvidiranja otpora na osetljivom podru�ju Kosova i Metohije Vrhovni komandant HOBJ 8. februara 1945. je naredbom zaveo Vojnu upravu, koja �e trajati do juna iste godine. Pod uslovima ovakvog vojnog re�ima razvijan je sistem organa nove vlasti �irom Kosova i Metohije.^[64] Razvijan je sistem dru�tveno-politi�kih organizacija u okviru novog politi�kog socijalisti�kog sistema uz brojne te�ko�e. Zbog socijalnog konzervativizma i versko-nacionalnog antagonizma raspirivanog za vreme rata KPJ kao kreator sveukupnog dru�tveno-politi�kog �ivota na oslobo�enoj zemlji pribegava formiranju albanskih dru�tveno-politi�kih organizacija. Tako je u okviru jedinstvenog narodno-oslobodila�kog fronta formiran �iptarski nacionalni komitet, a u okviru antifa�isti�ke omladinske organizacije �iptarska antifa�isti�ka organizacija Kosova i Metohije.^[65] U te�nji da se Albanci politi�ki i kulturno �to vi�e afirmi�u i izjedna�e sa jugoslovenskim narodima KPJ je pribegavala ovakvom kursu politike karakteristi�nom za posleratne godine.

Konstituisanje federalne Makedonije, pete po redu �lanice Demokratske Federativne Jugoslavije utemeljene 2. avgusta u manastiru Prohoru P�injskom, teklo je u skladu sa konceptom jedinstvene Makedonije. U okviru ove federalne dr�ave makedonskog naroda nije bilo ikakve predispozicije za obrazovanjem izvesne teritorijalno-politi�ke zajednice sa obele�jima autonomije i pored �injenice da je u zapadnom delu najju�nije jugoslovenske �lanice ve�inu �ivlja �inio albanski etno-nacionalni elemenat. Crna Gora kao najmanja federalna �lanica dugo �e u svom sastavu uklju�ivati prisustvo Boke, a kasnije �e ju�ni deo Sand�aka integralno da se inkorporira u ovu federalnu dr�avu, sa ne�to albanskog �ivlja u tankom prigrani�nom pojasu prema Albaniji.

Posle konstitutivno Velike antifa�isti�ke skup�tine narodnog oslobo�enja novembra 1944. Srbija �e se dogra�ivati kao slo�ena federalna dr�ava u okviru DFJ. Na Antifa�isti�koj skup�tini Srbije aprila 1945. dva predstavnika Kosovsko-metohijske oblasti su izrazili stav navodno celokupnog stanovni�tva Oblasti, koja bi u�la u sastav Srbije sa svojom oblasnom autonomijom. Ka�emo navodno budu�i da su sva politi�ka re�enja poticala od rukovodstava KPJ dok nikakvi izbori ili referendumi, te sli�ni na�ini izra�avanja narodne volje nisu u�injeni.

Sre�ivanjem prilika u Oblasti stvoreni su uslovi za kona�nim re�avanjem njenog politi�kog statusa. U Prizrenu, prvom sredi�tu Oblasti, odr�ano je zasedanje Oblasnog NOO, koje je imalo obele�ja narodne skup�tine, 8-10. jula 1945. Poslednjeg dana doneta je Rezolucija u kojoj formi je odlu�eno o pristupanju Kosova i Metohije sa oblasnom autonomijom federalnoj Srbiji. Izra�eno je uverenje da �e ova zaostala oblast u sastavu Srbije i DFJ najoptimalnije do�iveti svoj razvoj i progres. Potom su izabrani poslanici za Narodnu skup�tinu Srbije, kao i za AVNO Jugoslavije, �to ukazuje da Kosovsko-metohijska oblast i pored ulaska u politi�ki okvir Srbije �ini konstitutivni element federativne Jugoslavije. Ona, dakle, ne izra�ava sve svoje politi�ke funkcije u sklopu Srbije a preko nje u okviru Jugoslavije, ve� ima u okviru federacije izvesna neposredna prava shodno svom stepenu oblasne autonomije.

Na III zasedanju AVNOJ-a 7-10. avgusta okon�ana je izgradnja federativne Jugoslavije kada je pored drugog prihva�ena odluka sa prizrenske skup�tine o ulasku Kosovsko-metohijske oblasti uDFJ. Konstituisana je Jugoslavija kao federativna dr�ava sa �est federalnih �lanica. U sastavu najve�e i najmnogoljudnije, Srbije na�le su se dve autonomne jedinice �to je prirodna posledica specifi�nog istorijskog razvoja uz druge relevantne okolnosti. U slu�aju Kosovsko-metohijske oblasti prvi me�u faktorima postanka i opstanka ove autonomne �lanice jeste njen slo�en nacionalni sklop, me�avina pre svega slovenskog i albanskog etno-nacionalnog elementa. Determinanta uklapanja Oblasti u federalni sklop najve�e �lanice DFJ proizilazi iz velike tradicije srpske dr�avnosti u Srednjem i Novom veku. Istorijska prava na ovom prostoru su na strani srpskog teritorijalno-politi�nog bi�a.

Razumljivo da Jugoslavija sa svojim NOP-om impozantne snage sti�e me�unarodnu reputaciju u zadnjim godinama II svetskog rata. Ona postaje jedan od utemeljiva�a Organizacije ujedinjenih nacija. Njene granice nisu ostale nepromenjene budu�i da je dobila pro�irenja na ra�un Italije, �ime su ne�to uve�ani teritorijalni okviri federalne Slovenije i Hrvatske. Promena granica nije mogla biti na u�trb Jugoslavije u ratu u kome je ona bila u taboru pobednika.

U Albaniji se prili�no uspe�no razvijao oslobodila�ki pokret, prete�no na jugu zemlje. KP Albanije je bila na �elu tog pokreta do uspe�nog kraja rata, a u ovoj zemlji se tako�e zavodi socijalisti�ki sistem. U susednoj Gr�koj se tokom rata razvijao sna�an oslobodila�ki pokret rukovo�en od Komunisti�ke partije te zemlje. Ona nije postala socijalisti�ka zato �to su snage Velike Britanije intervenisale i posle du�eg ratovanja slomile otpor NOP-a. Gr�ka je tako�e u�ivala ugled �lanice antifa�isti�ke koalicije tako da se posle rata moglo postaviti samo pitanje teritorijalnih dobitaka a ne gubitaka. Tako je granica prema Albaniji u Epiru ostala nepromenjena, te u Gr�koj ostala brojna albanska manjina. Albanija je samo dobila, na ra�un Italije, va�no ostrvo Sazan (Saseno) u Otrantskom kanalu. Veliki deo albanskog stanovni�tva ostao je na tlu susedne dve zemlje pogotovu u Jugoslaviji u kojoj je u skladu sa principima socijalisti�kog internacionalizma obrazovana prvi put u istoriji jedna teritorijalno-politi�ka jedinica znatnog stepena autonomije.

Albanija je ostala centralizovana zemlja budu�i da je njeno stanovni�tvo na�elno homogeno, albansko. Me�utim i posle drugog svetskog rata ostalo je ne�to nacionalnih manjina na tlu ove dr�ave. Te manjine mogle su objektivno dobiti samo elemente kulturne autonomije.

U vrtlogu Balkanskih ratova kada se raspadala Turska imperija stvorena je Albanija kao posebna nezavisna dr�ava. Ona je stvorena kompromisom razli�itih koncepcijskih re�enja. Kompromis je izra�en tako �to je stvorena Albanija, ali dosta tesnog teritorijalnog okvira te su van njenih granica ostale znatne albanske mase. Ta �injenica je uslo�avala dr�avnopravno re�enje prostora balkanskog jugozapada. Prisustvo Albanaca je zahtevalo izra�avanje njihovog statusa, politi�nog i na planu kulture. S druge strane postojanje male Albanije na putu ostvarenja velikodr�avnih planova nekoliko politi�kih subjekata �inilo je tonom ovoga veka situaciju na evropskom jugoistoku kompleksnijom.

Posebno je od interesa pitanje geopoliti�kog polo�aja srpsko-albanskog prostora odnosno odnosa. Nacionalna dr�ava Srba ima najbli�i izlaz na Jadransko more preko Kosova, Metohije i severne Albanije. Prirodna komunikacija u ovom delu Balkana i njegovo kopneno povezivanje sa Evropom i svetom te�i pravcem iz rusko-sibirskih ravnica, preko Ukrajine, te Besarabije na Vla�ku (Munteniju) preko Dunava uz Timok na Ni�, uz Toplicu na Kosovo, pa Metohiju niz Drim do Medovskog zaliva. Politi�ke granice su �inile prepreku da se ova komunikacija sagradi, kao i luka kod u��a Drima. Prirodan izlaz na more, �to zna�i ka svetu, srpskog prostora ide preko albanskog ina�e manjeg ali zna�ajnog, uz more, Jadransko pa kroz Otrantska vrata u Jonsko, te u Mediteran i ka okeanima. To zahteva odgovaraju�i, mo�da komplementaran politi�ki sklop, zadovoljenje nacionalno-politi�kih te�nji srpskog, ali i albanskog naroda odnosno njihovih politi�ko-dr�avnih subjekata. Barijere u tom pravcu su ogromne a isklju�ivost u ostvarivanju velikodr�avnih ciljeva su sputavali svako zajedni�ko zadovoljavaju�e re�enje. Heterogenost stanovni�tva je poseban fenomen, koji mo�e da deluje kao ote�avaju�i faktor, ali u realnijim politi�kim prilikama, sazrevanjem ideje zajedni�kog su�ivota u politi�koj konstelaciji vi�eg civilizacijskog nivoa taj faktor mo�e da spaja i �ini realnijim op�te prihvatljivija dr�avno-politi�ka re�enja.

Albani jaje formirana na teritoriji od svega 28.745 km². Ona je 1923. imala 804.000 stanovnika, a uo�i II svetskog rata, 1938. 1.040.000 �itelja.^[66] Mali postotak gradskog stanovni�tva ukazuje na nerazvijenost albanskog dru�tva u XX veku. Taj procenat varo�kog �ivlja se posle rata znatno popravljao. Prema albanskim slu�benim statisti�kim podacima Albanija odmah po oslobo�enju, 1945. imala je 1.122.000 stanovnika od �ega po gradovima 250.000, zatim 1955. 1.391.000 ukupno, a gradskih stanovnika 383.000, a 1960. godine bilo je ukupno 1.626.000 albanskih dr�avljana od kojih su u gradskim naseljima �iveli 502.000. Sa uve�anjem broja stanovni�tva, demografskim kretanjima pogotovu naseljavanjem u gradove, pod uslovima novog �ivota u gra�anskom, pa socijalisti�kom dru�tvu posle drugog svetskog rata, uticajem �kole, administracije, javnog �ivota uop�te, nacionalne propagande, �tampe, bioskopa, radija itd, albanizacija je zahvatila �itavo stanovni�tvo u ovoj maloj dr�avi uklju�no sa asimilacijom nealbanskog �ivlja, kojeg je iz godine u godinu bivalo sve manje.^[67]

Mo�e se konstatovati da je staro slovensko stanovni�tvo bilo uglavnom poalban�eno kona�no pod uticajem albanskog dr�avnog faktora. Statistike i popisi izvr�eni u Albaniji ne daju potpunu sliku nacionalne pripadnosti pa je nau�no te�ko istra�ivati i dokazivati etno-nacionalnu sliku stanovni�tva u toj zemlji. To stanovni�tvo je prema izvesnim starijim podacima po tradiciji versko-kulturnoj najve�im delom islamske konfesije, oko 72%, zatim pravoslavne hri��anske oko 17%, a katoli�ke 10%. Poznato je da su Albanci pripadnici ove tri konfesije najve�im delom muslimani, dok je pravoslavnih prete�no na jugu uz ne�to Vlaha i Grka. Konfesionalno Albanci na Kosovu i Metohiji pa i pograni�nim teritorijama Crne Gore i Makedonije su u ogromnoj ve�ini islamske veroispovesti sa malo katolika u Metohiji, pa i crnogorskoj Krajini. Po�to je proces islamizacije tekao do kraja turske vladavine Balkanom, dakle do po�etka XX veka izvesni procesi nisu bili okon�ani. Poznata je kategorija muslimana, koji su ku�i i dalje tajno vr�ili katoli�ke hri��anske obrede, a nazivani ljaramanima.

U dr�avi Albaniji posle prvog pa i II svetskog rata najbrojniji manjinci su, smatram, pripadnici etni�ke grupe Vlaha - Cincara. Grka, uglavnom nekada pogr�enih, Cincara, je samo po gradovima ju�ne i primorske Albanije sa trgovinom kao osnovnim zanimanjem.

Albanci kao narod su rezultat simbioze starih balkanskih plemena. Mo�emo ih smatrati tipi�nim balkanskim narodom, �to se zadruge narode na Balkanu ne mo�e u tolikoj meri re�i. Za njihovu osnovu poslu�ila su izvesna ilirska, te ilirsko-tra�ka, ili drugo odn. jo� starije balkansko stanovni�tvo uobli�eno krajem ranofeudalnog perioda kao feudalni narod. U formiranju albanskog naroda do savremene nacije pored navedene osnove u�estvovalo je jo� nekoliko komponenata od kojih je najja�a slovenska. Od doseljavanja Slovena do XX veka Albanci su najvi�e op�tili sa slovenskim narodima �to �ini trajnu karakteristiku ovog naroda uprkos njegovim osobenostima. On naime �ini posebnu granu arijevske rase bez izrazitijih sli�nosti sa drugim narodima.

Slovensko stanovni�tvo, ono autohtono, izlo�eno poalban�ivanju poslednjih decenija je skoro i��ezlo. Od njega je ako sudimo prema izvesnim nepotvr�enim izvorima prete�no zapisanim u �urnalistici ostalo ne�to ogranaka ili oaza. Dobar deo slovenskih manjina predstavlja doseljeni�ko stanovni�tvo budu�i da je izvesnih kretanja bilo i u najnovijem periodu. To su pripadnici ve� formiranih jugoslovenskih nacija koji su potonjih decenija dospeli na albansko tlo.

Albanski �ivalj se dosta me�ao sa makedonskim plemenom Mijaka, a asimilacija je shodno svim biolo�kim i sociolo�kim procesima tekla u oba pravca zavisno od odnosa snaga i delovanja aktivnih faktora. Granica povu�ena 1913. je povu�ena uglavnom na �tetu albanskog prostora. Me�utim, zapadno od linije tako�e je prisutna etni�ka neujedna�enost, �to je razumljivo i prirodno, s tim da je albanski etni�ki element izrazito dominantan. No prisustvo slovenskog �ivlja uglavnom u etni�kim ostrvima je nesumnjivo. Oko jezera, u slivu Crnog Drima, na jugu oko Kor�e ima ostataka starosedela�kog slovenskog �ivlja, koje nije asimilovano. Zapadnije tog �ivlja uglavnom vi�e nema s izuzetkom doseljenih u Tirani i Elbasanu. Od relikata slovenskih oaza uo�ava se �ivalj pravoslavne vere �to govori arhai�nim slovenskim dijalektom sli�nim makedonskom govoru. Tog �ivlja izme�u Pi�kopeje i Kor�e ima nekoliko desetina hiljada ali je pitanje mo�emo li ih smatrati delom makedonske nacije ili samo slovenskom etni�kom grupom.^[67] Iza granice prema Crnom Drimu ima malo muslimanskog etni�kog elementa podobnih makedonskim Torbe�ima, a u zabitom goranskom kraju ne�to Gorana. Ove etni�ke grupe su delom poalban�ene a opstanak im je te�i budu�i da nemaju svojih mati�nih nacija.

O slovenskim manjinama mo�e se odre�enije govoriti kada su u pitanju pripadnici savremenih jugoslovenskih nacija. Oni su obi�no doseljenici po�to je demografskog pomeranja stanovni�tva bilo do poslednjih decenija. Ne�to je starija kolonija Crnogoraca u Skadru navodno oko 17.000 du�a, dok Srba ima u vi�e gradova severne i srednje Albanije, te Tirani do 25.000 ljudi.^[69] Posle aneksije Bosne i Hercegovine u Albaniju je pre�lo oko 5000 bosanskih Muslimana, te sand�a�kih i crnogorskih. Tu su pristizali Muslimani srpskohrvatskog jezika iz krajeva koji su pripajani Crnoj Gori i Srbiji u drugoj polovini XIX i po�etkom XX veka. Prema jugoslovenskoj �tampi zvani�na Albanija posle zadnjeg popisa, krajem 80-ih godina priznaje prisustvo makedonske manjine, oko 6 000 stanovnika te oko 100 Crnogoraca, Srba i Hrvata.^[70]

Na jugu u Epiru nema vi�e slovenskog elementa, mada ti relikti treba da budu predmet nauke kako bi se do�lo do istine koja nije potpuna. Poznato je da je slovenskog elementa do skoro bilo oko Kostura, gde se makedonska zemlja odvaja od Epira, a koji su poslednjih decenija izlo�eni smi�ljenoj i represivnoj grecizaciji.

U samoj Albaniji najbrojnija manjina su pripadnici vla�ke etni�ke grupe na jugu zemlje, izlo�eni albanizaciji. Pored toga u njoj ima Roma, Turaka, a po gradovima uz Grke ne�to pripadnika drugih naroda, razli�itog porekla. Mo�emo ovo tvrditi i pored toga �to u dr�avnim popisima ti manjinci uglavnom ne postoje.

Jedna, makar sumarna analiza stanovni�tva unutar granica Albanije ukazuje na izvesnu �arolikost, razli�itost. Dakle u zemlji koja se na�elno smatra jednonacionalnom, skoro etni�ki �istom. U stvari ovakva razmatranja mogu da potvrde tezu da u svetu gotovo nema dr�ava sa homogenim jednonacionalnim stanovni�tvom. Manjinsko pitanje je uvek prisutno u svakoj zemlji da po�emo od najcivilizovanijeg kontinenta Evrope. Ono redovno uklju�uje potrebu i zahteve za izvesnom autonomijom u sferi kulture, zatim i na politi�kom planu.

Napomene

1. Jedan od nau�nika koji ovu tezu isti�e je Fanula Papazoglu bar u svojim poznim godinama. Sli�no su izrazili jo� nekoliko nau�nika u ciklusu predavanje o genezi Albanaca u Srpskoj akademiji nauka u Beogradu februara 1988.

2. Prema istra�ivanjima poznatog ruskog nau�nika Albanci nisu poznavali termine za moreplovstvo i ribolov koje su pozajmili od Romana, Grka, Slovena. Al. Seli��ev: Slav�nskoe naselenie v Albanii, Sofi�, 1931, str. 48-9.

3. Mo�da je Voju�a �iji su sliv dr�ali Vajuniti po ovima dobila ime?

4. Prema Konstantinu Jire�eku, Istorija Srba, I, 1952., Beograd, str. 85-6; prema istra�ivanjima Bogumila Hrabaka koji je konsultovao brojna dokumenta u Dubrova�kom arhivu, ali o ovom istorijskom detalju nije pisao; zapa�anja saop�tio autoru u Vojnoistorijskom arhivu, marta 1967.

5. Prema K. Jire�eku, navedeno delo, str. 85. Zatim Jire�ek procenjuje: "U srednjem veku bila su njihova glavna sedi�ta u �etvorokutu izme�u Skadra, Prizrena, Ohrida i Valone, sa ograncima daleko na sever." Isto. Ova procena o ograncima "daleko na sever" je preterana.

6. Uslovno re�eno: Albanaca budu�i da ovi nemaju tog termina u svom re�niku, a sebe nazivaju ��ipetarima, �iptarima. Svet je prihvatio rimljanski, latinski izraz bez o�itog opravdanja. No, slu�ajnost je mnogo puta odlu�ivala u istoriji, makar da su u pitanju terminolo�ki pojmovi. Ti isti Rimljani su Helene nazivali Grcima, koji termin nadvladava onaj-izvorni; do Novog veka balkanski Sloveni su Grke nazivali Jelinima.

7. To saznanje o narodnosnoj pripadnosti je u nauci otvoreno kada je u pitanju srednjovekovni narod. Ali ta svest o pripadnosti odre�enom narodu iako blaga, neizra�ena u odnosu na nacionalnu pripadnost u novom veku, ipak je, smatram, postojala pogotovu kod elitnog, vode�eg sloja jednog naroda - glavara, �elnika rodova, bratstva, plemena �to je slu�aj i kod Albanaca, koji su sebe nazivali - ��ipetari.

8. Prema Dimitriju Bogdanovi�u, Knjiga o Kosovu, 1985., Bgd, str. 23.

9. Do sredine XI veka Duklja postaje kraljevina, svi njeni vladari su dukljanski, kralj Bodin dolazi i do �asti carske, bugarske, ali u svim titulama dukljanskih vladara nema atributa srpskoga. Prestoli dukljanskih vladara su na obodu Skadarskog blata, a crkva sa mitropolitskim rangom postaje nezavisna za Bodinove vlade.

10. Dakle, nisu poznati izvori koji ukazuju na ozbiljan otpor zbog promene vere, bolje re�i orijentacije na isto�nu ili zapadnu (rimsku) crkvu. Ina�e prozelitizam je vekovima tekao u oba pravca shodno odnosu politi�kih snaga.

11. Kad je papa Jovan XXII 1319. pokrenuo albanske feudalce da zbace vlast "�izmati�kog kralja" Srbije u pismima ih je titulisao vrlo visoko. Verovatni gospodar Kpoje sa okolinom bio je "knez Albanije" Radoslav, a Vladislav Gonoma "knez Duklje i primorske Albanije". Istorija srpskog naroda, 1,1981, Bgd, (teist Sime �irkovi�a), str. 474. Re� je o ve� krupnim feudalcima Albancima sa tendencijom za stvaranje albanskih dr�avica.

12. Prema K. Jire�eku, Istorija Srba, I, str. 238.

13. Mladi kralj Nemanji�, jednom brat - Vukan umesto Stevana Prvoven�anog, dobija Zetu da njom vlada.

14. D. B., Knjiga o Kosovu, 1985, Bgd, str. 30.

15. U dono�enju Zakonika srpskog cara u Skoplju 1349. u�estvuju i albanski feudalci, Nikola Radoj�i�, Srpski dr�avni sabori u srednjem veku, Bgd, 1940., str. 202 i 210.

16. Ovu hipotezu, kojoj ima mesta u nauci, ne treba striktno shvatiti, jep je fenomen islamizacije uslovljavalo vi�e faktora. Tom procesu kao uostalom svakom prozelitizmu ne mo�e odoleti nijedan narod u celini ili delovima shodno pre svega �injenici koliko dugo i sna�no je izlo�en promeni verskog i narodnosnog identiteta. Nacionalne istorije, delom nacionalisti�ki obojene, XIX i XX veka ispoljavaju ve�i interes za odnaro�ivanjem sopstvenog naroda a ne i za asimilacijom tu�inskih etnokonfesionalnih elemenata. Ina�e na�a marksisti�ka istoriografija tako�e je bila optere�ena odre�enim postulatima. U izvesnim delima marksisti�kog pristupa zaklju�uje se da je albanski narod pru�ao otpor ve�i turskom feudalizmu nego plemi�ke balkanske dr�ave, te da je po osvajanju i ovog dela Balkana Turska preduzela specijalnu fiskalnu i socijalno-diskriminatorsku politiku prema Albancima tako da oni bivaju pomuslimanjeni. Iz istorije Albanaca, zbirka �lanaka, Bgd, 1969, �lanak Bogumila Hrabaka, Albanija od kona�nog pada pod tursku vlast do sredine XVIII veka, str. 53, 59 itd.

17. Ovog elementa je bilo jo� pre turske invazije da bi pod Turskom znatno bio oja�an.

18. Oko Kostura izme�u Epira i Makedonije je dugo zadr�an slovenski �ivalj dok nije pogr�en, potur�en i poalban�en.

19. Navedeno prema delu Srpska pravoslavna crkva 1219-1969, Beograd, 1969, izdanje Srpske pravoslavne crkve, str. 156.

20. Jovan Radonji� u delu Rimska nurija i ju�noslovenske zemlje, od XVI do XVIII veka, Beograd, 1950, daje brojne podatke u navedenom smislu. Uprkos tendenciji da istakne srpsku komponentu. Npr. "lingua illyrica" ne prevodi sa "slovenski jezik" nego "srpski", str. 289. Kako su osvajali gradove Turci su katedrale pretvarali u d�amije, npr. u Skadru pa Ulcinju, Baru; isto. Na po�etku Kandijskog rata oko Bara je od 5 000 katolika ostalo 2 000. Tri misionara je nabijeno na kolac, mnogi katolici pobegli, a mnogi pre�li na islam ili pravoslavlje, str. 290.

21.J. Radoni�, nav. delo, str. 285.

22. Klimenti su se selili ka severu, u Sremu su nastanili dva sela, Nikince i Hrtkovce. Po�to su etni�ki odnosno jezi�ki poslovenjeni, a katolici jo� iz zavi�aja, polarisali su se prema Hrvatima u vreme nacionalnog preporoda. Prema kazivanju Marka Lo�a iz Hrtkovaca, profesora istorije, (septembra 1974.) ded mu je u detinjstvu govorio: "Ti si Kliment!" Nikad mu nije spomenuo albansko poreklo.

Klimenti su bili istaknuto pleme, ali ne toliko da bi svoje ime nametnuli srodnim albanskim. Albanci jo� nisu stigli do tog puta razvoja, zbijanja plemena �to �ini determinantu novog kvaliteta - evropskog naroda, nacije sve do najnovijih vremena.

23. Vidi rezultate Cviji�evih istra�ivanja, Jovan Cviji�, Balkansko poluostrvo i ju�noslovenske zemlje, Beograd, 1966, X, XI i XII glava - Metanastazi�na kretanja, str. 128-132.

24. �elebija ka�e da se u Vu�itrnu govori albanski dok se Srbi ne pominju, kao ni Bugari koje ovaj Anadolac �esto razme�ta po balkanskim naseljima! Dakle, ako je verovati �elebiji u srcu, vi�e severnom delu Kosova, �ive Albanci (Arnauti - turski naziv) jo� sredinom XVII veka. "Stanovni�tvo toga �ehera je rumelijski narod" veli �elebi, "Oni ne znaju da govore bo�nja�ki nego govore arbanski i turski". Putopis, odlomci o jugoslovenskim zemljama, priredio Hazim �abanovi�, Sarajevo, 1973, str. 276.

25. Prema Atanasiju Uro�evi�u, Etni�ki procesi na Kosovu tonom turske vladavine, Beograd, 1987, etno-nacionalni procesi na Kosovu su odigravali do najnovijih vremena. Pri �emu su zna�ajnu ulogu imali fisovi iz severne Albanije �iji su pripadnici naseljavani �irom Kosova te susednim krajevima. Fis, ne�to kao albansko bratstvo ili pleme nije krvna zajednica, ve� su u nj ulazili i poalban�eni elementi, Sloveni. Nav. delo, str. 74-7. Kod A. Uro�evi�a je tako�e prisutna tendencija isticanja poalban�ivanja Srba. Tako�e je potcenjen muslimanski slovenski element, nacionalno neizdiferenciran. "�kije" je albanski naziv za Slovene uklju�no i Srbe.

26. Sve do sedamnaestog stole�a balkanski jugozapad ostao je u Rumelijskom ejaletu, mada su bili formirani novi na severu - Bosna, Budimski, Temi�varski, Kanji�ki. To podru�je bilo je podeljeno na sand�ake - Duka�in, Janjinski, Bitoljski, Prizrenski, Vu�itrnski i Skadarski.

U XIX veku su preko tog podru�ja i�le grani�no linije Janjinskog, Skadarskog, Bitoljskog i Skopskog ejaleta, koji su se delili na sand�ake.

27. J. Cviji�, Balkansko poluostrvo, str. 139-140, 196-199.

28. Isto, str. 198.

29. U Carigradu sam tako�e �uo taj naziv u opticaju kod jugoslovenskih muslimana iseljenih 50-ih godina u Tursku (maj 1982.).

30. Isto, 198-199.

31. Ismail Bajra visoki pokrajinski funkcioner maja 1972. je govorio autoru da su pripadnici ove skupine albanske ekstremne nacionalne svesti.

32. Cviji�, nav. delo, str. 199.

33. "Isto je tako", veli Cviji�, "u toku poslednja dva veka posrbljeno dosta Arbanasa u jugoisto�noj Crnoj Gori (Crmnica i Ku�i), kao i jugoisto�no od Boke Kotorske." Isto.

34. Prema zvani�nim popisima u Kraljevini Srbiji u �ijem je sastavu bila ju�na Srbija do Ristovca na jugu, Albanaca je krajem XIX veka ostalo vrlo malo. U toj Srbiji �ije se granice nisu menjale od Berlinskog kongresa do Balkanskih ratova 1890. bilo je samo 1800 podanika koji su govorili jezikom Arnauta (Popis stanovni�tva u Kraljevini Srbiji 31. decembra 1890., Beograd, 1893, str. XVII), a deset godina kasnije 2 150, Popis stanovni�tva u Kraljevini Srbiji 31. decembra 1900. godine, II deo, Beograd, 1905, str. CIX.

35. Do XX veka na albanskom prostoru nije bilo izrazitijih gradskih sredi�ta. Ve�i gradovi su bili na obodu tog prostora sa jako izme�anim stanovni�tvom konstantno kroz vekove. To je va�ilo za drevni Dra�, kao i sredi�ta navedenih ejaleta. Nekoliko dana posle skopskog sabora organizuju se skupovi u Debru, te Pri�tini sa jednakim zahtevima Dimitrije �or�evi�, Izlazak Srbije na Jadransko more i konferencija ambasadora u Londonu 1912, Beograd, 1956, str. 80.

36. Bugarska (zauzvrat) priznaje prava na krajeve severno i zapadno od �ar-planine Tajni dodatak Ugovoru o prijateljstvu i savezu izme�u Kraljevine Bugarske i Kraljevine Srbije, �l. 2, Kes�kov: Prinos k�m diplomati�eskata istori� na Balgari� 1878-1925 Zbornik dokumenata, Sofija, 1925.

37. Istorija srpskog naroda, II, 2, str. 190.

38. Predstavnici velikih sila su u Londonu predlagali da se kroz severnu Albaniju izgradi �eleznica do jedne luke koju bi Srbija koristila. Izve�taj Novakovi�a, poslanika Srbije iz Londona srpskoj vladi 15 V 1913. Diplomatski arhiv Sekretarijata inostranih poslova (DA SIP) - Po - 7 - PI/6 - 2163. O tome se govori i u deklaraciji ambasadora konferencije kao i Memorandumu od 1. jula 1913. DA SIP - Po - 7 - PI/6 4769.

39. Mihajlo Risti� Nikoli Pa�i�u 18. II 1913. Govori se i o Kucovla�koj ligi i potrebi re�enja njihovog politi�nog statusa uz re�enje polo�aja albanske dr�ave. SIP - P. B. 81 - dosije V - F-II U/1 -V itd. Po inostranim kabinetima predstavnici Srbije su ube�ivali evropske ministre i diplomate da su Albanci primitivni da bi imali svoju dr�avu, isto.

40. U Skup�tini Srbije maja 1913. �uo se glas delegata Socijaldemokratske partije Srbije: Nasuprot vratolomnim i za balkanske narode katastrofalnim te�njama dinastija, kapitalisti�kih klasa, militarizma kapitalisti�ke birokratije, koja otmicom oko teritorija vode porobljavanju nacija, me�usobnim ratovima i nedoglednim nesre�ama, Socijal-demokratska partija u Srbiji, zajedno sa s-d. partijama u Bugarskoj, Rumuniji, Turskoj, Gr�koj, Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj i Slavoniji i Slovena�koj i sa socijal-demokratima i naprednijim narodnim masama u Crnoj Gori i Albaniji zahteva: Ujedinjenje svih balkanskih zemalja, punu ekonomsku, kulturnu i politi�ku zajednicu svih balkanskih naroda." Istorijski arhiv KPJ, Beograd, 1950, tom III, str. 269.

41 Prema D. Bogdanovi�, Knjiga o Kosovu, str. 180-181, koji koristi Elaborat Ive Andri�a o Albaniji iz 1939. godine.

42. Gora je priklju�ena Kraljevini SHS.

43. Definitivni rezultati polisa stanovni�tva od 31. januara 1921. god., Sarajevo, 1932, str. 2-5, 95-113. Do navedenih cifara se dolazi izra�unavanjem po srezovima. Pe�at vremena je uvek prisutan i kad su popisi u pitanju. Ovde je pogodio svakako Cigane (Rome) kojih je na�eno samo 7 000 i muslimane, nacionalno nekonstituisane, svega 17 000. U cifru od 93.000 du�a bilo je ne�to Hrvata (Janjevo, Letnica) kao i Crnogoraca koji se po meni jo� nisu emancipovali iz srpske nacije.

44. Definitivni rezultati popisa stanovni�tva od 31. marta 1931. godine, knj. II, Beograd, 1938, str. 4-11.

45. Izvori za istoriju SKJ, Peta zemaljska konferencija KPJ, I, knj. 10, Beograd. 1980, str. 230.

46. Arhiv Srbije (AS) - Fond Oblasni komitet Kosovo i Metohija (Ob. KK) - bez broja (bb.).

47. Ceni se da je do kraja 1942. u Oblasti formiran 81 NOO sa 337 odbornika. Izve�taj Oblasnog komiteta CK-u K� 27. VI 1948. Arhiv CK CKJ - Srbija II/202.

48. Pisma Tempa od 2. VI i 25. VII 1943, AS - Ob. KK - bb.

49. Prema istra�ivanjima Slobodana Milo�evi�a, Izbeglice i preseljenici na teritoriji okupirane Jugoslavije 1941-1945. Beograd, 1980, na Kosovu je izme�u dva svetska rata naseljeno preko 60 000 ljudi, uglavnom Srba sa Crnogorcima. Za vreme okupacije iseljeno je odnosno prebeglo vi�e od navedene cifre. Nav. delo, str. 46-47.

50. A CK CKJ - Srbije II/202.

51. U Srednjem veku se Metohija ili njen ve�i deo zvao Hvosno, a ju�nije je bila locirana, tako�e, smatram slovenska, �upa - Patkovo.

52. Poreklo termina Duka�in je neutvr�eno. Mogu�e albansko, te vla�ko-romansko, ili gr�ko. Poznata je feudalna loza, familija gr�no-vizantijska Duka. Sufins, pak, "in" upu�uje na slovensku, zavr�nu formu toponima. Sand�ak Duka�in u turskom periodu zahvatao je srednju Albaniju ju�no od Drima.

53. AS - Ob. KK - bb.

54. Isto. U ovo vreme, te nekoliko godina posle rata u dokumentima nove Jugoslavije govori se o nacionalnom trojstvu u Oblasti - Albanci, Srbi, Crnogorci. Potcenjivalo se prisustvo Turaka, kao i Muslimana i Cigana koji nisu jo� bili "legalizovani" kao nacionalne kategorije. Albanci, kao me�unarodni naziv ove nacije, zamenjen je autenti�nim albanskim terminom - �iptari, prisutnim u svoj dokumentaciji i zvani�nom op�tenju u NOP odnosno u novoj kroz rat stvorenoj Jugoslaviji.

55. U pismu Miladina Popovi�a CK-u KPJ 19. IV 1943. navodi se i predlog Rezolucije sa konferencije KPA, A CK CKJ - CK KPJ - 1943/174.

56. Dakle, federalnoj Albaniji bi bili pridodati krajevi Jugoslavije sa albanskim �ivljem, ali ne i potpuno suverenoj Albaniji, kako tvrdi �ilas po�etkom 1990. u intervju na III kanalu TV Beograd.

57. Pismo 2. decembra 1943, A CK CKJ - CK KPJ - 1943/378.

58. Dok je u oblicima NOP na Kosovu i Metohiji srazmerno malo bilo Albanaca na ovoj Konferenciji su �inili veliku ve�inu. Tre�inu su �inili albanski dr�avljani. U NOO za Kosovo i Duka�in izabrano je 42 �lana od kojih je Srba i Crnogoraca bilo 5, a jedan sude�i po imenu Musliman, no dr�an za Albanca. U tom NOO bilo je 36 Albanaca od kojih 15 iz albanskog Duka�ina, a jedan �lan iz Plava �to bi zna�ilo da u okvir ove teritorijalno-politi�ke jedinice ulazi i deo Crne Gore. Prema istra�ivan�ima Dragoljuba Petrovi�a, Konstituisanje federalne Srbije, Beograd, 1988, str. 75-77. Petrovi� je koristio osnovna dokumenta sa Bunjajske skup�tine (konferencije) Rezoluciju i Proglas u AS - IX zbirka Narodna vlast - bb. Ova dokumenta su objavljena u publikaciji Narodni odbor Autonomne Kosovsko-metohijske oblasti (AKMO) 1943-1953, osnovni materijali sa zasedanja, Pri�tina, 1955, str. 7-8.

59. Isto.

60. Isto.

61. Oblasnom komitetu KPJ za Kosovo i Duka�in 28. III 1944, za CK KPJ potpisao �ilas, AS - Ob. KK - 66.

62. D. Petrovi�, nav. delo, str. 80-81.

63. Isto, str. 124.

64. Koliko je slo�eno pitanje politi�kog organizovanja ovih krajeva ukazuje primer formiranja NOO po mestima sa me�ovitim �ivljem. Veoma �esto su obrazovana dva odbora, u jednom su pripadnici naroda hri��anske versko-kulturne tradicije (Srbi, Crnogorci) u drugom islamske (Albanci, Muslimani, Turci). A CK CKJ - Srbija II/202.

65. Naro�ite su te�ko�e bile u organizovanju albanskih �ena u koju, dru�tveno-politi�ku organizaciju zbog njihove versko-kulturne zaostalosti. Isto.

66 Od toga je gradskog stanovni�tva bilo svega 1923. g. - 128.000, a 1938. 160.000 Ujetari statistikor, I R. P SH. Tirana, 1965, str. 63. Anvari statistikor. Tirana, 1958, str. 22-23.

67. Isto.

68. Prema izvesnim �urnalisti�kim napisima u Albaniji �ivi 100 000 Makedonaca, Lopu�ina, Orlovi nisko lete, Intervju, 16. III 1990.

69. Isto.

70. Postojanje Hrvata oko Dra�a, oko 2000 du�a, navodi na pretpostavku da je stari slovenski element na ovom tlu bli�e moru bio katoli�ke vere.

Autori | Jezik | Folklor | Istorija | Umetnost | Prevodi | O Albaniji | Bibliografija | Linkovi
Naslovna | Promena pisma | Novosti | Mapa | Kontakt