Projekat Rastko Skadar: Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji

Ivan Kustudija

Prisustvo pripadnika naroda iz Crne Gore na tlu Albanije i problemi dvovlasni�kih imanja 1945-1948. godine

Izvor: "Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji" - Zbornik radova sa me�unarodnog nau�nog skupa odr�anog na Cetinju 21, 22. i 23. juna 1990. godine

Pitanje nacionalnih manjina, veoma je slo�eno i osjetljivo u odnosima SFRJ sa svim susjednim zemljama. Zanimanja i briga za polo�aj i razvoj djelova jugoslovenskih naroda, koji kao nacionalne manjine �ive u susjednim zemljama, predstavlja bitan faktor u borbi za njihov nacionalni opstanak, priznanje i o�ivotvorenje prava na polo�aj ravnopravnosti i svestrani razvitak. Iskustva nam nedvosmisleno govore da je pitanje priznavanja nacionalnih manjina i pobolj�anje njihovog polo�aja osetljiv, slo�en i dugoro�an proces, pa je u tom pravcu neophodno kontinuirano djelovati i koristiti sve realne mogu�nosti. Sve se �e��e koriste prilike i povodi za pokretanje ovih pitanja, posebno od kada se nacionalne manjine tretiraju u �irem kontekstu humanitarne dimenzije saradnje i ostvarivanja ljudskih i gra�anskih prava. Sasvim je jasno i apsolutno prihvatljivo, da polaze�i od opredjeljenja, da priznavanje prava nacionalnim manjinama na sopstveni kulturni identitet, razvoj i o�uvanje svog nacionalnog bi�a, odre�uje civilizacijski, demokratski i kulturni domet nekog dru�tva.^[1]

U cilju �to realnijeg prikazivanja polo�aja na�ih nacionalnih manjina u Albaniji, potrebno je, da se na nau�no zasnovan na�in osvijetli prisustvo pripadnika naroda Jugoslavije na tlu NSR Albanije, njihov dru�tveno-politi�ki status, odnos sa albanskim stanovni�tvom, i njihov prosvjetni i kulturni polo�aj u pojedinim vremenskim razdobljima.

Prema procjenama koje su pravljene u na�oj zemlji, a koje su saop�tene i u Ujedinjenim nacijama, u NSR Albaniji danas �ivi oko 100.000 pripadnika na�ih naroda, od �ega 60-80.000 Makedonaca, oko 20.000 Srba, izme�u 15-70.000 Crnogoraca, te 2-3 hiljade iz Bosne i Hercegovine - stanovni�tva slovenskog porijekla, muslimanske vjere.^[2] Iako su podaci oskudni, na osnovu njih se mo�e zaklju�iti da u NSR Albaniji, prete�no u Skadarskoj, Dra�koj i Tiranskoj oblasti �ivi znatan broj pripadnika na�ih naroda koji vode porijeklo iz Crne Gore, najvi�e Crnogoraca i Muslimana. Prema nekim izvorima, dodu�e do kraja neistra�enim, pretpostavlja se da na podru�ju Skadra, Vrake, Dra�a i Tirane, �ivi oko 2.650 porodica ili blizu 17 hiljada lica koja vode porijeklo iz Crne Gore.^[3] Ovaj broj porodica, odnosno lica prete�no sa�injavaju Crnogorci - pravoslavne vjeroispovijesti i muslimani rodom iz podru�ja Titograda, Bara i Ulcinja, koje u NSR Albaniji nazivaju "Bo�njacima", a lica muslimanske vjeroispovijesti uglavnom sa podru�ja Ro�aja i Plava koje nazivaju "Kosovarima". Na tlu NSR Albanije �ivi i manji broj katolika sa podru�ja Bara.^[4]

Podaci sa kojima se raspola�e, govore da je u toku 19. i na po�etnu 20. vijeka na stotine porodica iz Crne Gore odlazilo u Albaniju. Motivi iseljavanja bili su ekonomski - nema�tina, glad i �elja da ne�to zarade, a krvna osveta bila je primarni uzrok za emigraciju i stalno naseljavanje. Naseljavanja su vr�ena prete�no u Skadru i njegovoj okolini. Tamo su doseljenici po odobrenju skadarskog pa�e, obra�ivali zemlju, a bavili su se i drugim poslovima a naro�ito trgovinom. Jedan broj doseljenika ostao je trajno da �ivi na ovim prostorima. Vraka, oko 6 km sjeveroisto�no od Skadra je najve�e, etni�ki naj�istije, homogeno i teritorijalno povezano naselje Crnogoraca u Albaniji.^[5] U periodu 1878-1882. godine iselilo se u Albaniju, prete�no u Skadar i okolinu, nekoliko stotina muslimanskih porodica iz novooslobo�enih krajeva Crne Gore. To iseljavanje muslimana, vr�eno je kako etapno tako i u gotovo neprekidnom procesu. Najkompletnija naseobina muslimana iz tog perioda je oblast �toja, sa nekoliko seoskih naselja, u blizini Vrake - Skadarska oblast.^[6] U sklopu Turske, sve do stvaranja i me�unarodnog priznanja albanske dr�ave, Crnogorci u Albaniji su imali dr�avno-pravni status. Ta za�tita je bila li�na i imovinska bez obzira na privremeno ili stalno prebivali�te. Ovo je ostvarivano posredovanjem ruskog konzula u Skadru i ruskog ambasadora u Carigradu, do osnivanja Crnogorskog konzulata u Skadru, odnosno otvaranja Crnogorskog poslanstva u Carigradu, kada su to oni radili u ime crnogorske dr�ave i vlade.^[7]

Dakle, me�unarodno pravo obezbje�ivalo je slobodu i op�tu za�titu etni�kih i nacionalnih manjina. Turska, u �ijem je sastavu bila Albanija do 1913. godine uva�avala je osnove me�unarodnog ugovora, posebno odredbe Berlinskog kongresa 1878. godine. U Skadarskoj kotlini, koju je prosijecala jugoslovensko-albanska granica �ivjele su tri osnovne populacije: Crnogorci, Albanci i Muslimani. Bez obzira na teritorijalne pretenzije dveju susjednih dr�ava i konflikata koji su iz njih proizilazili, te�ilo se da se na�u zajedni�ki interesi, i da se radi toga uva�ava sloboda tamo�njih etni�kih, nacionalnih, vjerskih i drugih grupacija. Manjinska prava Crnogoraca u Albaniji izra�avana su u slobodnoj upotrebi jezika, slobodi obrazovanja i kulturnog �ivljenja, slobodi vjere i vjeroispovijesti uz druge atribute koji su proizilazili iz op�teg sistema Turske dr�ave.^[8]

Od dobijanja nezavisnosti Albanije, Londonskim mirom 1913. godine pa do Austrijske okupacije, manjinska prava u Albaniji su ostvarivana pod okriljem me�unarodnih organa.^[9] Kada je Albanija 1920. godine me�unarodno priznata, obavezala se da �e po�tovati odredbe Dru�tva naroda o za�titi nacionalnih manjina, �to je ujedno i bio jedan od uslova njenog prijema u Dru�tvo 1921. godine. Od me�unarodnog priznanja njene nezavisnosti i od njenog prijema u Dru�tvo naroda, nastupa nova era u manjinskom pitanju u ovoj dr�avi. Kao �to je ranije re�eno, za prijem u Dru�tvo bila je neminovna obaveza po�tovanja prava manjina. Ona se na to posebnom izjavom obavezala.

U Vraki je na po�etku ovoga vijeka otvorena osnovna �kola u kojoj je nastava izvo�ena na srpskohrvatskom jeziku, a u�itelji su bili prete�no Crnogorci. U njima je primjenjivan crnogorski osnovno-�kolski program nastave. �kole su bile ne samo zna�ajne obrazovne ustanove ve� i najja�e sredstvo protiv otu�enja Crnogoraca. One su bile u isto vrijeme �uvar i vaspita� crnogorskih tradicija, jezika, obi�aja i kulture. Bile su podre�ene Ministarstvu prosvete Jugoslavije, a jugoslovenski konzulatu Skadru vr�io je nadzor nad njima. Izdr�avanje �kola padalo je na teret jugoslovenske vlade.^[10] Od 1929. godine �ine se poku�aji albanizacije ovih �kola, da bi se 1933. godine kao takve ukinule. Nastava je tada zavedena na albanskom jeziku �ime je prakti�no nestao i posljednji atribut manjinskih prava za Crnogorce u Albaniji. To je ubrzalo procese nacionalnog otu�enja i nasilne asimilacije i albanizacije na�eg �ivlja. Prema nekim podacima, zbog takvog stanja, preko 150 crnogorskih porodica napustilo je 1934. godine Vraku i vratilo se u Jugoslaviju. Poslije ovog prinudnog raseljavanja, sa crnogorskim nacionalnim obele�jem, ostala su nena sela kao �to su: Omar, Grilj, Stari Bori�, Kotrobudan i Kamenica.^[11]

Albanija je postojanje crnogorske nacionalne manjine na svojoj teritoriji javno i slu�beno negirala, iako je znano da je ova manjina do 1933. godine imala svoje �kole na maternjem jeziku, svoja dru�tva i druge oblike nacionalnog �ivljenja. Tako�e je do tada pravoslavna crkva bila nezamenjivo upori�te u borbi za o�uvanje nacionalnog identiteta i tradicije na�ih gra�ana u Albaniji.^[12] Proces obespravljivanja na�e manjine u Albaniji otpo�eo je naro�ito od vremena kralja Ahmeta Zogua.

Poslije rata 1945. godine, veliki broj Crnogoraca je napustio Vraku i Skadar i vratili su se u Crnu Goru. U Albaniji je ostalo negdje oko 17 hiljada Crnogoraca i to u dijelu koji se zove Vraka i ju�nije: Barabalu�a, Du�at, Brdica. Do posebno velikih te�ko�a za na�u manjinu do�lo je nakon raskida jugoslovensko-albanskih odnosa 1948. godine. Na�i gra�ani na tlu Albanije tada i od tada, posebno bivaju izlo�eni teroru, deportovanju u logore, raseljavanju iz pograni�nik pojaseva u unutra�njosti i sli�no. Jednostavno su progla�avani nepouzdanim i neprijateljskim elementima iz �ega su slijedile represalije. U �irokoj trajnoj i dobro pripremljenoj akciji, pra�enoj mjerama represije i prinude, progona, deportacija i politi�kih pritisaka, bilo im je zabranjivano isticanje bilo kakvih obilje�ja i bilo kakvih simbola i obi�aja koji bi ih podsje�ali na svoje nacionalno porijeklo.

Poslije drugog svjetskog rata karakter odnosa izme�u Jugoslavije i Albanije bio je determinisao i odnose prema pitanju na�ih manjina. U prvim godinama poslije rata bilateralni odnosi izme�u ove dvije zemlje bili su veoma razvijeni i raznovrsni. U tim sveukupnim odnosima, privatni interesi na�ih gra�ana bili su skoro zapostavljeni i podre�eni. Nije im se pru�ala potrebna za�tita li�ne slobode, fizi�kog integriteta i li�ne imovine. Prosvjetne i kulturne prilike za crnogorske dr�avljane bile su posve nepovoljne. Oni nijesu imali status nacionalne manjine. Pravo svih nacionalnih manjina u Albaniji regulisano je Albanskim ustavom iz 1946. godine. U II glavi �lan 42. tog ustava stoji: "nacionalnim manjinama zagarantovana je za�tita i razvoj njihove kulture, njihovih narodnih tradicija, upotreba maternjeg jezika i svoja nastava u �kolama, jednakost u razvoju svih oblasti dru�tvenog �ivota. Privilegije i nacionalna jednakost i svaka aktivnost koja gazi prava nacionalnih manjina, neustavne su i ka�njive prema zakonu."^[13]

Popis stanovni�tva u Albaniji odmah poslije rata nigdje ne evidentiraju i ni u kakve formulare ne unose druge nacionalne pripadnosti, osim albanske i gr�ke. Priznavali su postojanje manjem broju. Crnogorsku i ne pominju, iako prema raspolo�ivim podacima, kao �to je ranije re�eno, u Albaniji �ivi izme�u 15-17 hiljada Crnogoraca i Muslimana koji vode porijeklo iz Crne Gore.^[14] Ovaj narod iz Crne Gore, koji je kao nacionalna manjina �iveo u Albaniji nije u�ivao ni najminimalnija prava u pogledu ostvarivanja nacionalnog, kulturnog, vjerskog i jezi�kog identiteta, �ak ni minimum onih prava koja su bila formulisana u albanskom ustavu. Umjesto da su ostvarivali svoja prava koja im je pru�ao ustav oni su u du�em vremenskom periodu bili izlo�eni politici nasilja asimilacije i denacionalizacije. Denacionalizacija na�ih manjina vr�ena je na razne na�ine a pored ostalog i po sistemu geografske lociranosti, odnosno sistemu rezervata. Ako se predstavnik na�e manjine iseljavao iz mjesta gdje geografski �ivi manjina �iji je on pripadnik, on automatski gubi njeno odre�enje. U tome je le�ao osnovni smisao raseljavanja na�ih manjina. Nasilnu asimilaciju Albanci nijesu ostvarivali samo direktnom zabranom jezika i nacionalne kulture i sli�nim politi�kim pritiscima, nego i nametanjem ekonomskog, socijalnog, i politi�kog polo�aja manjine koji pojedinom pripadniku te manjine logikom li�nog interesa i osiguranja golog �ivota i egzistencije, natura potrebu odricanja od svoje nacionalne pripadnosti. Iako je slobodno ispoljavanje svog nacionalnog bi�a civilizacijska tekovina i neotu�ivo pravo naroda na�e manjine u Albaniji nijesu mogle i ne mogu tu tekovinu da u�ivaju. Potrebno je i neophodno da se u me�udr�avnim odnosima insistira na reciprocitetu u odnosu na prava koja u�ivaju pripadnici albanske nacionalnosti u SFRJ.

Na decembarskim izborima 1945. godine za albanske vlasti glasale su i manjine koje su tada tamo �ivjele. Vlasti su, naro�ito u Skadru i Tirani, "pozivali jugoslovenske dr�avljane da potpi�u izjavu o svom u�e��u na izborima, 2. decembra 1945."^[15] Ovo glasanje je slu�ilo albanskim vlastima kao dokaz da se glasanjem manjina u isto vrijeme izjasnila za prijem albanskog dr�avljanstva.^[16] Albanska vlada svojom notom od 8. oktobra 1948. godine, brani takvu tezu, navode�i "�injenicu" da su sva ta lica koja tra�e vizu za povratak u Jugoslaviju izjasnili u predizbornoj kampanji 1945. godine, za albanske vlasti kao albanski dr�avljani i da su sami tra�ili da se uvedu u bira�ke spiskove "kao albanski dr�avljani", te da su "na ovaj na�in izrazili svoju slobodnu volju da prihvate albansko dr�avljanstvo".^[17] Mnoga dokumenta - note i izjave jugoslovenskih dr�avljana ukazuju na ovakve i sli�ne represije nad na�om manjinom od strane albanske vlasti. Jedan od najte�ih vidova jeste pritisak i razne mjere koje preduzimaju da na�i gra�ani pod pritiskom prime albansko dr�avljanstvo. Na�a vlada zbog svega toga svojim notama izra�avala je protest i osporavala postupak i tuma�enje albanske vlade u vezi sa ovim pitanjem. Glasanjem 1945. godine za albanske vlasti, ova lica nijesu izgubila jugoslovensko dr�avljanstvo. Zakon o dr�avljanstvu u Albaniji od 16. decembra 1946. godine predvi�ao je, pored ostalog, polaganje zakletve pri prelasku stranaca na albansko dr�avljanstvo.^[18] Izbori su dakle sprovedeni 1945. godine a Zakon je donijet 1946, poslije izbora i kao takav nije mogao imati retroaktivno dejstvo.

Jugoslavija je u odnosima sa Albanijom u prvim poslijeratnim godinama ostvarila saradnju, ali ve�inom na svoju �tetu, odri�u�i se i osnovnih principa reciprociteta, ustaljenog u me�unarodnim odnosima. Interesantno je kriti�ki preispitati ove prve poslijeratne godine, naro�ito period od raskida sa Albanijom 1948. godine. Na prvi pogled to je period koji se mo�e ocijeniti kao period u kome su odnosi bili jednostrani. Na�a pomo� i podr�ka Albaniji u prvim poslijeratnim godinama bila je velika. U prve tri godine isporu�eno joj je preko 80.000 tona �itarica, od �ega je jedna �etvrtina poklonjena. 1946. godine Jugoslavija joj je dala 52 miliona dinara pomo�i u novcu a 1947. godine dala joj je 5 milijardi dinara kredita bez kamate, a zatim su uslijedili i neki dolarski krediti pod vrlo povoljnim uslovima. U toku prve tri poslijeratne godine data im je velika pomo� u hiljadama artikala. U tom periodu Jugoslavija joj je dala zna�ajnu vojnu pomo� u oru�ju, municiji, obuci kadrova, tehnici i drugo. Od 1945. do 1948. Albanskoj armiji je isporu�eno 243 automobila, 21 tenk, 116 topova, 55 haubica, 102 minobaca�a, 8 hiljada pu�aka, 80 hiljada mina, 62 �amca, 97 radio-stanica i raznih drugih sredstava.^[19]

Jednostrano prekinuti bilateralni odnosi 1948. godine, zatvorenost prema spoljnom svijetu, usporedni civilizacijski i demokratski procesi, denacionalizacija i asimilacija manjina u cilju stvaranja integralne albanske nacije, povremene i slabe veze manjine sa mati�nim narodom, uslovili su da nedopustivo malo znamo o polo�aju djelova na�ih naroda u NSR Albaniji.

Po svom istorijskom nastanku dvovlasni�ka imanja na�ih gra�ana na tlu Albanije mogu se podijeliti u 3 grupe. U prvu grupu spadaju dvovlasni�ka imanja nastala migracijom brojnih sto�ara prema ravnicama koje su zaposijedali, a pri tome pravili ku�e u brdima. Tako su nastali npr. dvovlasni�ki posjedi u selima �toju, Braticu, Ambuli i Fraskanjelu. Ovdje ima prili�an broj porodica koje imaju zemlju, a mnogi i svoje ku�e daleko u planinskim predjelima Albanije. Ove porodice odr�avaju stalnu vezu sa rodnim krajem. U drugu grupu spadaju dvovlasni�ka imanja nastala davanjem miraza udava�ama, kao i preseljavanjem pojedinih djelova porodice na jednu i drugu stranu granice i u tre�u imanja nastala kupovinom, naslje�ivanjem, kao i pomjeranjem granica tokom istorije. Dakle, moglo bi se uop�teno re�i, da su dvovlasni�ka imanja nastala ranije, povla�enjem jugoslovensko-albanske granice ili jo� prije "preseljavanjem i bjekstvom sa jedne teritorije na drugu, a manji broj za vrijeme II svjetskog rata".^[20]

Pitanje dvovlasni�kih imanja na�ih gra�ana na tlu Albanije i njihovih na na�oj teritoriji, postalo je aktuelno jo� od 1945. godine. Od tada se insistiralo, ali ne naro�ito energi�no i dosljedno, i ulagali napori da se i ova pitanja rje�avaju tako�e na principu reciprociteta. Zalaganje i ulo�eni napori do�ivjeli su svoj "procvat" 1948. godine, kada se potvrdilo da je Jugoslavija u odnosu na Albaniju ostvarivala "saradnju" uglavnom u korist svoje �tete, odri�u�i se osnovnih me�unarodnih utvr�enih odnosa, i osnovnih principa reciprociteta. Pitanje dvovlasni�kih imanja postalo je naro�ito aktuelno od sprovo�enja zakona o agrarnoj reformi 1945. i 1946. Ovim zakonom nijesu predvi�ene specijalne odredbe za zemlju stranih dr�avljana, pa je ona, velikim dijelom, do�la pod udar reforme. Crnogorskim dvovlasnicima kojih je bilo najvi�e sa teritorije Bara i Ulcinja^[21], Albanske vlasti su oduzele zemlju koja se nalazila u Skadarskom podru�ju. Ovo oduzimanje zemlje od strane albanske vlasti, nije imalo nikakvu zakonsku osnovu i vr�eno je mimo me�udr�avnih razgovora i dogovora kao i konsultacija sa dvovlasnicima. Albanski dvovlasnici na teritoriji Crne Gore zadr�ali su pravo nad dvovlasni�kim imanjem ali im nije dozvoljeno da prelaze na svoju zemlju i da je obra�uju. Agrarne vlasti Albanije nudile su jugoslovenskim podanicima zemlju u Albaniji pod uslovom da prime albansko dr�avljanstvo, a u suprotnom oduzimali su im je govore�i: "idite neka vam tamo daju zemlju".^[22]

1947. godine napravljeni su spiskovi dvovlasnika i povr�ina njihovih imanja. Utvr�eno je dakle brojno stanje dvovlasnika i povr�ina dvovlasni�kih posjeda. Sa teritorije Crne Gore, utvr�eno je tada, bila su 243 dvovlasnika sa posjedima u Albaniji i 132 albanska dvovlasnika sa imanjima u Crnoj Gori. U ovaj broj nijesu ura�unata 123 dvovlasnika sa teritorije Crne Gore �ija su imanja oduzeta na osnovu Zakona o agrarnoj reformi u NSR Albaniji. Dvovlasnici na podru�ju Crne Gore su: Albanci, Crnogorci i Muslimani.^[23] Najvi�e dvovlasnika na podru�ju Albanije su sa teritorije Bara i Ulcinja.^[24] Sa teritorije onda�njeg Barskog sreza (krajem 1947. i po�etnom 1948) bilo je 230 seljaka koji su imali zemlju u NSR Albaniji. Njihova dvovlasni�ka imanja iznosila su oko 150 hektara oranice, 70 hektara livade i 52 hektara pa�njaka i �ume. Oko 60 porodica, od pomenutih, polagalo je pravo ispa�e na planinskim pa�njacima u Albaniji. Na teritoriji onda�njeg barskog sreza bilo je 86 dvovlasnika dr�avljana NSR Albanije, sa posjedom od oko 62 hektara oranice, 29 hektara livade i 67 hektara pa�njaka i �uma.^[25] Raspored ovih dvovlasni�ara i veli�ina njihovih posjeda nije srazmjerna izme�u pojedinih naspravnih pograni�nih sela a po kvalitetu je razlika, pa je to �inilo nemogu�nost vr�enja zamjene zemlje dvovlasni�ara sa jedne i druge strane granice.

Na osnovu prikupljenih podataka za grani�ni sektor, posebno za srezove Bar, Skadar i Koplik mo�e se dati op�ta slika dvovlasni�kih problema na ovom i �irem sektoru. Nacionalni sastav ovih dvovlasnika, iz obje zemlje "u cjelini je �iptarski",^[26] i da su u velikom broju vezani bliskim ili daljim rodbinskim vezama. �esti su slu�aji da su se djelovi jedne iste u�e porodice nalazili kao stalni stanovnici obeju dr�ava, a ima, i to ne rijetkih slu�ajeva, da su na teritoriji jedne zemlje nastanjeni i stalno ili povremeno �ive dr�avljani druge zemlje. Ovako stanje odnosno op�ta situacija i op�te pitanje grani�nog saobra�aja stalno je interesovalo stanovni�tvo s obje strane dijela granice.

Sprovo�enje agrarne reforme u obje zemlje 1945/46: godine nastali su krupni sporovi na dvovlasni�kim imanjima. Sprovo�enjem ove reforme na teritoriji Albanije i srezovima Skadar i Koplik kao i u drugim oblastima nijesu primjenjivani jedinstveni kriterijumi prema jugoslovenskim dr�avljanima, pa je tako do�lo do razli�itog polo�aja dvovlasnika. Ova karakteristika je izra�ena u odnosu na na�e dr�avljane dvovlasnike u srezovima Skadar i Koplik. Primjenom zakona o agrarnoj reformi a bez primjene jedinstvenih kriterijuma seljaci iz tada�njeg mjesnog NO Ostrosa u cjelini su ekspropirisani^[27], a seljacima iz onda�njeg mjesnog HO �toja eksproprisana je zemlja u selima Re�u, Velipolju i ostalim u blizini, dok je ostavljen njihov posjed u selu Vrmosu, koji je vezan sa izgonom stoke na planinu. Od ove ensproprijacije izuzeta su imanja na�ih dvovlasnika koja su kao miraz postala njihovo vlasni�tvo. Za oduzimanje ove zemlje nije bila predvi�ena naknada. Seljacima iz onda�njeg mjesnog NO Bratica koji su imali zemlju u �krelju, nije oduzeta, dok seljacima iz mjesnog NO Vladimir i Ostros, koji su imali zemlju u selu Muri�ani i okolini, gdje je vr�ena arondacija zemlje, zemlja je uzeta i predvi�eno je davanje zemlje na drugo mjesto. Pojedini slu�ajevi eksproprijacije posjeda na�ih dr�avljana nijesu bili u duhu propisa i Zakona o agrarnoj reformi u Albaniji. Oni kao takvi, po svojim osobinama nijesu predstavljali subjekat agrarne reforme i nijesu mogli biti podvrgnuti eksproprisanju. Ovakve i sli�ne nepravilnosti su se pro�irile i na mnoge slu�ajeve za koje je bila predvi�ena naknada. Arondacija koja je tada vr�ena u pojedinim selima a koja je obuhvatila sve seljake tih sela za na�e dr�avljane uglavnom je bila prihvatljiva. Bilo je slu�ajeva gdje seljaci naknadom u zemlji prilikom arondacije nijesu bili zadovoljni; primjer tog nezadovoljstva su seljaci iz mjesnog NO Vladimira i Ostrosa. Bilo je nezadovoljstva i zbog povrede prava li�ne svojine ili �to im je dodijeljena zemlja udaljena od njihovih ku�a ili njihovih ro�aka koji su im pomagali, a bilo je nezadovoljstva kada je y pitanju kvalitet dobijene zemlje kao zamjena.^[28] Me�u nosiocima navedenih i drugih sli�nih gre�aka nalaze se i neki mjesni organi agrarne reforme i sa jedne i sa druge strane i samovolja je bila prisutna.

Jugoslovenske vlasti nijesu vr�ile eksproprijaciju albanskih dr�avljana, iako je bila na zakonu zasnovana. Mjesni NO Vladimir na svom podru�ju izvr�io je privremenu dodjelu jednog dijela zemlji�ta albanskim dr�avljanima. Ovo je ura�eno radi obrade zemlje i radi obe�te�enja najsiroma�nijih seljaka �ija su imanja na albanskoj teritoriji oduzeta. Na osnovu dokumenata i izjava vlasnika dvovlasni�kih posjeda, da se zaklju�iti, da se ekspropirisana zemlja i sa jedne i sa druge strane nije obra�ivala od II polovine 1946. godine. Razlozi za to bili su brojni. Najja�i su u gre�kama koje su napravljene od strane organa agrarne reforme, pomanjkanja me�udr�avne saradnje, a posebno saradnje izme�u organa vlasti sreza barskog, skadarskog i kopli�kog. Izrazito je bio izra�en problem u obustavljanju izdavanja dvovlasni�kih uvjerenja o imovini na osnovu kojih su se izdavalo dvovlasni�ke dozvole. Ovo je usporavalo grani�ni saobra�aj i negativno se odrazilo na br�e i pravilnije shvatanje eksproprijacije i arondacije od strane dvovlasni�ara. Ovako otvoreno stanje na dvovlasni�kim imanjima nije zadovoljilo dvovlasnike ni sa jedne ni sa druge strane. Skoro su svi izra�avali �elju da se vrate na svoje dvovlasni�ko imanje, mada me�u njima je bilo i takvih koji po nekoliko godina nijesu sami obra�ivali svoju zemlju ve� su je davali u napolicu ili zakup.

Zanimljive su izjave albanskih dr�avljana u na�oj zemlji i na�ih gra�ana dvovlasnika u Albaniji u vezi nastanka i sudbine dvovlasni�kih posjeda. I jedni i drugi dvovlasnici su saglasni da su pitanja dvovlasni�kih posjeda neregulisana u imovinskom pravnom smislu. I jedni i drugi znaju porijeklo posjeda - ko im ga je dao odnosno od koga ga je kupio, dobio, naslijedio. Izjavljuju da im zemlju dr�e sestre, ujaci, ro�aci, bra�a, zetovi itd. Izjavljuju da je veliki nered nastao sprovo�enjem agrarne reforme, a mnogi smatraju da se o posedima poslije 1948. godine ni�ta ne zna. Iz izjava se dakle mo�e donijeti jedinstven zaklju�ak da je agrarna reforma sprovedena 1945 i 1946. unijela nered u pogledu imovinsko pravnih odnosa. Mnogi izjavljuju da je glavni uzrok zapostavljanje posjeda udaljenost i nemogu�nost da se ono obra�uje.

Dakle, kao �to je ranije re�eno mnogi sporovi na dvovlasni�kim imanjima nastali su sprovo�enjem agrarne reforme u obje zemlje. Mnogi nastali sporovi tra�ili su rje�enja. Februara mjeseca 1948. godine formirana je mje�ovita albansko-jugoslovenska komisija koja je dobila zadatak i ovla��enja da rije�i sporove nastale nad dvovlasni�kim imanjima u periodu sprovo�enja agrarne reforme u obje zemlje. Njen zadatak bio je dakle, da na "... bazi postoje�ih bratskih odnosa izme�u dvije zemlje", izvr�i zadatak pri �emu treba da se rukovodi "... da dvovlasni�ka imanja treba da predstavljaju jo� jednu sponu u ja�anju bratstva i jedinstva obje zemlje i njihove saradnje na socijalisti�koj izgradnji.^[29] Za rje�avanje ovih problema Komisija je uzela za pravni osnov Zakon o agrarnoj reformi one zemlje u kojoj se dvovlasni�ka imanja nalaze. Uzimani su u obzir, u kona�nom dono�enju rje�enja i drugi elementi kao �to su: politi�ki, ekonomski, istorijski, zdravstveni i drugi. Na osnovu poznate situacije i dobijenih ovla��enja Komisija je rije�ila:

1 - da se svim albanskim dr�avljanima koji imaju zemlju na teritoriji sreskog NO Bara, a koja nije bila eksproprisana na osnovu Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji FNR Jugoslavije ista odmah preda u vlasni�tvo i na dalju obradu. Od povra�aja se izuzimaju povr�ine onih pa�njaka i �uma koje su u�le u sastav op�tenarodne imovine.^[30]

2 - Da se svim seljacima mjesnog NO Ostrosa, dr�avljanima FNRJ, koji imaju zemlju na teritoriji sreskih NO Skadar i Koplih (u selima: Tophan, Kirosu, Obotu, Sircu, Kaldrunu, Obliku, Vraki, Omaru, Bradici, Bahcalapu i svim ostalim selima), ista vrati u vlasni�tvo i preda odmah na obradu. Od ovoga se izuzimaju povr�ine onih pa�njaka i �uma koje su u�le u sastav op�tedru�tvene imovine. Seljaci mjesnog NO Ostrosa najsiroma�niji su dio stanovni�tva ovih krajeva. U svom naselju poseduju vrlo malo obradive zemlje, vrlo je slabog kvaliteta, na kr�evitom je terenu, te je glavni izvor njihove egzistencije zemlja na albanskoj teritoriji. U njihovoj blizini, na teritoriji FNRJ ne postoji zemlji�ni fond kojim bi se zadovoljila njihova potreba i obezbijedila neka bolja egzistencija. Polo�aj seljaka na albanskoj teritoriji neuporedivo je bolji od polo�aja seljana mjesnog NO Ostrosa koji tamo imaju zemlju.^[31]

3 - Da se svim seljacima iz mjesnog NO �toja, koji imaju zemlju u selima Velepolju, Re�u, Pentaru, Belaju i Sanvistu i u blizinu ovih sela odmah vrati vlasni�tvo, sem povr�ina pa�njaka i �uma koje su u�le u sastav op�tenarodne imovine. I ovdje je izvr�ena eksproprijacija kao i u ostalim navedenim selima, sa izuzetkom zemlje koja je dobijena kao miraz i koju su obra�ivali ro�aci dvovlasnika. U Velepolju i drugim selima ekonomska situacija bila je ne�to bolja od situacije u Ostrosu, pa se tu i nijesu osje�ali ve�i problemi. Ovdje je jako izra�ena rodbinska veza izme�u seljaka, a ima i veliki broj porodica koje �ive s obje strane granice te kidanjem tih veza i likvidacijom dvovlasni�kih imanja �inila bi se velika nepravda i bila bi veza prekinuta vje�ta�ki.^[32]

4 - Da se seljacima iz mjesnog NO Vladimir koji imaju zemlju u selima Muri�ani, �tufu, Vilgaru, Brdici i Samari�tu, vrati u vlasni�tvo i na obradu sem onih povr�ina pa�njaka i �uma koje su u�le u sastav op�tenarodne imovine. Pri vra�anju zemlje treba voditi ra�una da se izdvoje parcele jugoslovenskim dr�avljanima u starim granicama ali u isto vrijeme da se po�tuje i cjelina novih vlasnika. Da bi se izbjeglo cijepanje novonastalih parcela zemlja je davana na kraju tih parcela ili nekog drugog mjesta - blizu mjesta �ivljenja i to tako da novodobijena zemlja po kvalitetu odgovara njegovoj ranijoj zemlji.^[33]

5 - Da se seljacima iz sela mjesnih NO Bratica, �toj i Vladimir kao i drugim seljacima koji imaju zemlju u selima: Dedaju, Vrmo�i, Ibzetu i �krelju, a koja nije bila oduzeta ista je ostala u vlasni�tvo. Kori��enje ove zemlje bilo je vezano sa izgonom stoke od strane jugoslovenskih dr�avljana dvovlasnika na planinskim pa�njacima u okolini ovih sela. Kod jugoslovenskih dr�avljana postojala je stalna te�nja i �elja da izgone stoku i da pomenutu zemlju zadr�e.^[34]

6 - Da se vrati zemlja svim seljacima jugoslovenskim dr�avljanima koji �ive na teritoriji Albanije koji su bili eksproprisani i to ne zato �to je njihova zemlja - posedi padali pod udar zakona o agrarnoj reformi u Albaniji. Nijesu bili rijetki slu�ajevi da lokalne albanske vlasti (mjesni organi naro�ito) vr�e eksproprijaciju s motivacijom �to je jugoslovenski dr�avljanin.^[35]

7 - Da se svim albanskim dr�avljanima koji imaju zemlju na teritoriji barskog sreza, kao i svim jugoslovenskim dr�avljanima iz ovog sreza koji imaju zemlju u Albaniji, oduzme iako ti posjedi nijesu uklju�eni u op�te dru�tvenu imovinu. Ovdje se misli na male posjede koji se nijesu nikada obra�ivali. Ove povr�ine dakle, nijesu imale nikakav ekonomski zna�aj, a mogle su da poslu�e u �pekulativne svrhe pri prelasku granice i kao takve mogle su da budu smetnja u normalnom i pravilnom pograni�nom saobra�aju.^[36]

8 - Ukoliko je zemlji�te koje se vra�a dvovlasnicima bilo obuhva�eno jedinstvenim zemlji�nim kompleksima - selja�ke radne zadruge ili dr�avna poljoprivredna dobra i ekonomija, dvovlasnicima se u zamjenu za njihovu zemlju davala zemlja na kraju tih imanja ili iz raspolo�ivog fonda pri �emu se vodilo ra�una o obe�te�enju tj. da po daljini ne bude dalje od ranije zemlje a po vrednosti da odgovara arondiranoj parceli.^[37]

9 - Da se od dana dono�enja ovoga rje�enja (20. februar 1948. do 31. oktobra 1948. godine) ne donose nikakve odluke od strane agrarnih vlasti ni jedne od narodnih republika kojima bi se oduzimala zemlja dvovlasnika �ak i u slu�ajevima kada za to ima zakonskog osnova. Ovo je dakle potrebno jep je bilo dosta neobra�enih imanja koja su bila pod udar Zakona o agrarnoj reformi zato je bilo i potrebno u ovom roku stati sa dono�enjem odluka. Ovdje je bilo te�ko utvrditi koja su imanja bila napu�tena i neobra�ena. Trebalo je uva�avati objektivne smetnje dvovlasnika koje je imao i prije rata, u tonu rata i poslije rata naro�ito od II polovine 1946. godine. Trebalo je dakle dvovlasniku dati mogu�nost i vremena da odredi svoj stav prema zemlji.^[38]

Sve je ovo bilo potrebno radi davanja uvjerenja o posjedovanju dvovlasni�kog imanja koje je slu�ilo za dobijanje dozvole za prelazak granice i sa jedne i sa druge strane.

Ovo pitanje spada u red najosjetljivijih pitanja u me�udr�avnim odnosima izme�u SFRJ i NSR Albanije u sklopu odre�ivanja jasnih i konkretnih odnosa neophodno je potrebno da se vlasti determini�u i po ovom pitanju koje nije samo socijalne ve� i ukupne politi�ke prirode.

Jugoslovenski Dr�avljani

Albanski Dr�avljani

Napomena: Veli�ine i vrednosti u ovom tabelaru uzete su iz dokumenata^[39] 1947/48. god. (Iz zapisnika me�udr�avne Albansko-jugoslovenske komisije) i izra�unate po onda�njim vrednostima. Podr�ku i pomo� u skupljanju gra�e pru�ila mi je Vjera Vu�kovi�-Marki�, op�tinski javni pravobranilac Ulcinja.

Ivan Kustudija

Napomene

1. Informacija o polo�aju naroda iz SR Crne Gore koji kao nacionalne manjine �ive u Albaniji, Titograd, 22. 2. 1990, pov. broj 04/01 -29/2, Arhiva Skup�tine SR Crne Gore.

2. Podaci SSIP-a i RSUP-a Crne Gore - njihove arhive.

3. Prema zadnjem popisu u Albaniji, Crnogoraca, Muslimana i Hrvata ima svega 100 - po prvi put se makar i u ovako malom broju pominju pripadnici ovih naroda da �ive u Albaniji.

4. Podaci SSIP-a i RSUP-a Crne Gore - njihovi arhivi.

5. Isto.

6. Izvje�taj o radu Sekretarijata za odnose sa inostranstvom, Titograd, 22. 3. 1990, pov. broj 01/01-53 i 23. 4. 1990. pov. broj 01/01-53/2 - arhiva Skup�tine Crne Gore.

7. Izvje�taj Crnogorskog konzula u Skadru Ministarstvu inostranih djela Crne Gore - sadr�i podatke o uspje�nim koracima kod turske vlade. Dr�avni arhiv Cetinje, 1910-1915.

8. Isto.

9. Isto.

10. Izve�taj o radu Republi�kog sekretarijata za odnose sa inostranstvom, Titograd, 22. 3. 1990., pov. broj 01/01-53 i 23. 4. 1990. pov. broj 01/01.53/2. Arhiv Skup�tine SR Crne Gore.

11. Podaci SSIP-a i RSUP-a Crne Gore - njihovi arhivi.

12. Mi�ljenje Izvr�nog vije�a Skup�tine SR Crne Gore o "Informaciji o polo�aju naroda iz Crne Gore koji kao nacionalne manjine �ive u Albaniji", Titograd, 2. 3. 1990, pov. broj 02/106 - Arhiv Skup�tine SR Crne Gore.

13. Ustav Albanije iz 1946, II glava �lan 42, Arhiva Skup�tine SR Crne Gore.

14. Informacija o polo�aju naroda iz SR Crne Gore koji kao nacionalna manjina �ive u Albaniji, Titograd, 22. 2. 1990, pov. br. 04/01-29/2. Arhiv Skup�tine SR Crne Gore.

15. Izvje�taj o radu Republi�kog zavoda za me�unarodnu nau�nu, prosvjetno-kulturnu i tehni�ku saradnju u 1989. godini, Titograd, marta 1990. sa mi�ljenjem Izvr�nog vije�a Skup�tine SR Crne Gore, pov. broj 02/106 Arhiv Skup�tine SR Crne Gore.

16. Informacija o polo�aju naroda iz SR Crne Gore koji kao nacionalne manjine �ive u Albaniji, Titograd, 22. 2. 1990. pov. broj. 04/01-29/2 i Izvje�taj Komisije svih vije�a Skup�tine Crne Gore za spoljnu politiku i me�unarodne odnose, Titograd, 7. marta 1990. broj pov. 99-14 - Arhiv skup�tine Crne Gore.

17. Isto.

18. Podaci SSIP-a i RSUP-a Crne Gore - njihovi arhivi.

19. Privredni pregled, maj 1989, 37.

20. Podaci SSIP-a i RSUP-a Crne Gore - njihovi arhivi.

21. Spisak dvovlasnika sa podru�ja Bara i Ulcinja.

22. Informacija o polo�aju naroda iz Crne Gore koji kao nacionalne manjine �ive u Albaniji, Titograd, 22. 2. 1990. pov. broj 04/01 - 29/2, Arhiv Skup�tine Crne Gore.

23. Podaci SSIP i RSUP-a Crne Gore - njihovi arhivi.

24. Spisak dvovlasnika na�ih i albanskih dr�avljana.

25. Rje�enje mje�ovite albansko-jugoslovenske komisije za rje�avanje sporova na dvovlasni�kim imanjima nastalih sprovo�enjem agrarne reforme u obje zemlje - Arhiv Skup�tine op�tine Ulcinj, predmet broj 3333, od 25. februara 1948.

26. Isto.

27. Eksproprijacija je prisilno oduzimanje imovine od privatnih lica, u op�tem interesu, naro�ito zemlji�ta, fabrika i drugih sredstava za proizvodnju, (Leksikon stranih re�i i izraza - M. Vujaklija, Beograd 1954).

28. Zemlji�ne knjige 7/13 Arhiva biv�eg sreza Bar u Baru.

29. Zemlji�ne knjige 23/04 Arhiv barskog sreza, Skup�tina op�tine Ulcinj.

30. Re�enje mje�ovite albansko-jugoslovenske komisije za re�avanje sporova na dvovlasni�kim imanjima nastalih sprovo�enjem agrarne reforme u obje zemlje P Skup�tine op�tine Ulcinj, broj 3303 od 25. februara 1948.

31. Isto.

32. Isto.

33. Isto.

34. Isto.

35. Isto.

36. Isto.

37. Isto.

38. Isto.

39. Spiskovi dvovlasnika jugoslovenskih dr�avljana koji imaju zemlju na teritoriji NSR Albanije i spiskovi dvovlasnika albanskih dr�avljana koji imaju imanje na na�oj teritoriji. Spiskovi su evidentirani po brojevima od 1 do 18. Veliku pomo� u sakupljanju podataka i pravljenju spiskova pru�ila je uva�ena Vera Marki� sudija iz Ulcinja.

Autori | Jezik | Folklor | Istorija | Umetnost | Prevodi | O Albaniji | Bibliografija | Linkovi
Naslovna | Promena pisma | Novosti | Mapa | Kontakt