Projekat Rastko / Projekti Rastko - Skadar / Shkoder

Projekat Rastko Skadar: Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji

Jovan R. Bojovi�

O stanovni�tvu slovenskog porijekla u Albaniji

Teze

Izvor: "Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji" - Zbornik radova sa me�unarodnog nau�nog skupa odr�anog na Cetinju 21, 22. i 23. juna 1990. godine

Nauka je ustanovila da je balkanski prostor od davnina bio naseljen. Tako�e je poznato da su na njemu naizmjeni�no ili zajedno �ivjeli razni narodi: Grci, Iliri, Tra�ani, Kelti, Rimljani, Sloveni i drugi. Prije naseljavanja Slovena balkanski prostor je bio u sastavu Rimskog carstva koje je kasnije podijeljeno (395) na Isto�no (nazvano Vizantija) i Zapadno. U borbi protiv Vizantije Sloveni su u VII vijeku definitivno naselili Balkansko poluostrvo.

Narodi koji su �ivjeli na Balkanu manje ili vi�e su ostavili i svoje tragove. Do doseljavanja Slovena najpoznatije su pro�lost i kultura Grka i anti�kih gr�kih dr�ava (polisa), �iji je nasljednik savremena Gr�ka, a isti�u se i ostaci rimske kulture.

Albanci kao etni�ka grupa javljaju se u istorijskim izvorima od sredine XI vijeka. Tako�e je poznato da albanska teritorija od XIII do XV vijeka nije zna�ila odre�eni etni�ki i istorijski pojam. U tom periodu Albanija se javlja samo kao geografski pojam. Sredi�te toga prostora bio je grad Kroja, raniji vizantijski Arzavov a srpski Rabn. U XIV vijeku prostor Albanije nalazio se u �etvorouglu koji su �inili gradovi: Valona � Ohrid � Prizren � Skadar. Najva�niji gradovi na prostoru srednjovjekovne Albanije bili su: Skadar, Drivast, Lje�, Dra�, Berat, srednjovjekovni Belgrad, Valona i Kanina. Njih su do XIII vijeka naseljavali ostaci starog romanskog stanovni�tva, a u primorju Grci. Od XIV vijeka ve�inu stanovni�tva u ovim gradovima �inili su Sloveni, a kasnije Albanci.

U politi�koj istoriji XIII vijeka Albanija nije imala samostalnu ulogu. Poslije 4. krsta�kog rata ona se dijelom na�la pod vla��u Epirske Despotovine, a dijelom u sastavu srpske dr�ave. Tada je Mleta�ka Republika dr�ala Dra�. U tom periodu se javlja prva zna�ajnija li�nost albanske istorije, kao samostalni vladar u Kroji i okolini, Progonov sin Dimitrije, ali je njegova samostalnost bila kratkotrajna. Jedno vrijeme epirski uticaj u Albaniji zamijenjen je bugarskim, a ovaj ponovo epirskim.

Sredinom XIII vijeka Nikejsko Carstvo se �irilo na ra�un Epirske Despotovine, u �iji sastav su u�li i gradovi Kroja (1252) i Dra� (1256). Po�etkom druge polovine XIII vijeka u Albaniji se ponovo obnavlja sicilijanska normanska vlast. Pod nju padaju i gradovi Dra� i Valona, ali ona nije bila duga vijeka. Poslije 1268. godine Kraljevina obiju Sicilija potpala je pod vlast An�ujaca. Epirska Despotovina se raspala na dva dijela, na Epir i Tesaliju. Tokom 1272. godine i srednja i ju�na Albanija potpale su pod vlast An�ujaca (Karla I). Uskoro je obnovljena Vizantija, pod carevima Mihailom VIII Paleologom II (1281-1328), povratila teritorije u Albaniji, me�u kojima i gradove Belegrad, Butrint, Dra�, Valonu, Kroju i Kaninu. Tako se 1282. godine Albanija ponovo na�la pod vla��u vizantijskog cara Andronika II i srpskog kralja Milutina.

Kralj Milutin je Dra� zauzeo najvjerovatnije 1296. godine, pa je u svojoj kraljevskoj tituli po�eo da navodi i Albaniju. Taj grad je u sastavu srpske dr�ave ostalo do 1304. godine, kada je ponovo potpao pod vlast An�ujaca.

Tokom XIV vijeka sve je vi�e ja�ao i u�vr��ivao se srpski uticaj u Albaniji. U tom periodu se izdvajaju i pojedini albanski feudalci, koji su priznavali vrhovnu vlast Vizantinaca, Srba ili An�ujaca, zavisno od njihove mo�i.

U periodu vladavine srpskog kralja a zatim cara Stefana Du�ana (1331-1355) �itava Albanija osim Dra�a bila je sastavni dio srpske dr�ave. Srpska arhiepiskopija uzdignuta je na rang patrijar�ije, a nakon toga je, na saboru, Du�an progla�en za cara (1346) a srpska dr�ava za carevinu. Bio je to vrhunac uspona srednjovjekovne srpske dr�ave.

Du�an je vezivao za sebe Albance iz planinskih krajeva i albanske feudalce uzimaju�i ih u vojsku i anga�uju�i ih u osvajanju vizantijskih teritorija Epira i Tesalije. On je albanskoj vlasteli u novoosvojenim krajevima dodjeljivao posjede i razne po�asti. Tako albanska vlastela, u Du�anovo vrijeme prvi put postaje zna�ajniji politi�ki faktor u tom dijelu srpske dr�ave. Poznato je, ina�e da su se Albanci prete�no bavili sto�arstvom, pa se time i obja�njavaju njihovi onda�nji pokreti u pravcu Tesalije, Epira, Makedonije, Srbije, Zete i Hercegovine. Car Du�an im je posve�ivao zna�ajnu pa�nju (kao sto�ari pravno su bili izjedna�eni sa vlasima), pa se o njima govori i u Du�anovom Zakoniku.

Proces slabljenja Srpskog carstva i osamostaljivanja krupnih feudalaca zahvatio je i Albaniju. Tako je Jovan Komnen u Valoni stao uz Du�anova polubrata Simeuna, koji se proglasio za cara. Nekada�nji epirski despot Ni�ifor zavladao je Epirom i Tesalijom. (On je bezuspje�no poku�ao /1356-1358/ da povrati doseljene Albance i da njihova imanja vrati Grcima.) Poslije 1371. godine kao gospodar Ohrida istakao se Andrija Gropa. U sjevernom dijelu Albanije, izme�u rijeka Drima i Bojane, osamostalio se srpski feudalac �arko. Od 1361. godine u Zeti se izdvajaju bra�a Bal�i�i (Stracimir, �ura� i Bal�a II), koji su svoju vlast pro�irili i na sjevernu Albaniju. Tada je u sastav njihove dr�ave, pored ostalog, u�ao i Danj. U svom �irenju prema jugu Bal�i�i su se sukobili s albanskim feudalcem Karlom Topijom, koji je prvo vladao okolinom Dra�a a kasnije i samim Dra�om. Poslije 1372. godine Bal�a II je �enidbenim vezama pro�irio vlast u Albaniji nad Valonom, Belegradom i Himarom. Tokom 1385. godine Bal�a II je u svoj posjed uveo i Dra� ali ga je iste godine i izgubio (nakon pogibije u borbi s Turcima). Dra�om je ponovo zavladao Karlo Topija (umro je 1387. godine i sahranjen u crkvi Sin �in, kod Elbasana, koju je sam obnovio i o tome ostavio tri natpisa � na srpskom, latinskom i gr�kom jeziku).

Krajem XIV vijeka nad Albaniju se nadvila smrtna opasnost od Turaka, koji su sve �e��e napadali i pusto�ili osvojena mjesta. Nesloga i razjedinjenost feudalaca u srpskoj dr�avi omogu�avala im je sve dublji prodor. Poslije kosovske bitke (1389) put u Albaniju bio im je otvoren. Mleta�ka Republika je strah od turske najezde koristila za ja�anje svog uticaja i u Zeti i u Albaniji. Posljednji feudalac Topija, sin Karlov �or�e, predao je Dra� Mle�anima 1392. godine, kada je i umro. Njegov posjed naslijedile su sestre Jelena i Vojislava, ali je on uskoro potpao pod tursku vlast.

Krajem XIV vijeka tursku vlast su priznali i feudalci Leka i Pavle Duka�ini, koji su upravljali Lje�om i Zadrimljem.

Sve dublji turski prodori, pusto�enja osvojenih mjesta i pokolji stanovni�tva uvjerili su i albanske feudalce da je svaki oslonac na Turke beskoristan, pa je na prostoru od Skadra do Valone 1433. godine pod vodstvom Arijanita Spate otpo�eo ustanak protiv Turaka. Ovu akciju su pomagale istaknute albanske porodice Topija, Musakija i druge, ali su, i pored toga, Turci 1436. godine savladali ustanike. Me�utim, uskoro je ponovo do�lo do ustanka, a podigao ga je potur�eni sin Ivana Kastriota, �ur�e Skenderbeg, koji je do�ao u Kroju i oslobodio je od Turaka 1443. godine. �enidbenim vezama uspostavio je veze s Arijanitom. Sa nekim albanskim feudalcima sklopio je savez protiv Turaka. Odmah po dizanju ustanka Skenderbeg je do�ao u sukob sa Mle�anima, ali je kasnije sklopio primirje sa njima. Skenderbeg se hrabro borio, ali je poslije njegove smrti (1468. godine) �itava Albanija pala pod tursku vlast. Tako �e ostati sve do balkanskih ratova, kada je na sastanku albanskih begova i plemenskih glavara, uz punu podr�ku Austro-Ugarske i Italije, u Valoni krajem 1912. godine progla�ena nezavisnost Albanije.

U nauci je poznato da je ranofeudalna srpska dr�ava Duklja, odnosno Zeta, obuhvatala djelove dana�nje teritorije Crne Gore i sjeverne Albanije. Od 1043. godine Skadar je bio prijestonica srpskih vladara iz Zete. Krajem druge decenije XII vijeka on je ponovo potpao pod vlast Vizantije, a povratio ga je Stevan Nemanja (1185) i tako �e Skadar u sastavu srpske dr�ave sa kra�im prekidima ostati sve do 1479. godine, kada su ga definitivno osvojili Turci.

U najstarijem dijelu Skadra bila je saborna crkva (svetoga Stefana, kasnije pretvorena u d�amiju) i jo� nekoliko pravoslavnih i katoli�kih crkava. U Skadru su sahranjeni zetski vladari iz dinastije Vojislavljevi�a, i to u Crkvi sv. Sr�a i Vakha �Mihailo (1050-1082), Bodin (1082-1101), Vladimir, Gradinja.

U periodu dinastije Nemanji�a Zeta je sa Skadrom pripadala srpskim prestolonasljednicima. Oni su u Skadru imali svoj dvor. Skadar je, kao i ostali srpski gradovi u primorju (Ulcinj, Bar, Budva i Kotor), imao povlastice. Bio je zna�ajan trgova�ki centar i u njemu je kovan bakarni i srebrni novac. Skadarski trgovci dr�ali su trgove u Danju, Drivastu i Lje�u.

U vrijeme dinastija Vojislavljevi�a i Nemanji�a, a zatim Bal�i�a (1360-1421) i Crnojevi�a (1426-1499), Skadar je u ve�ini bio naseljen slovenskim stanovni�tvom pravoslavne i katoli�ke vjeroispovijesti. Romanizovano zate�eno i doseljeno trgova�ko i zanatlijsko stanovni�tvo bilo je malobrojno, a kasnije se tu javljaju i Albanci.

Kao �to je poznato, druga polovina XIV i �itav XV vijek na Balkanskom prostoru protekli su u znaku turskog osvajanja i odbrane balkanskih dr�ava: Gr�ke, Bugarske, Srbije, Zete, Bosne i Mleta�ke Republike. U tom periodu turskih osvajanja, Skadar je po�eo da gubi ulogu jednog od ekonomskih, trgova�kih, administrativnih i kulturnih centara srpske dr�ave. Sve vi�e je bio izlo�en opasnosti od Turaka. Zbog njegove bogate srpske tradicije branili su ga poslije raspada Srpskog carstva zetski vladari Bal�i�i i Crnojevi�i. Za njega se borila i Mleta�ka Republika, pa se u njenom sastavu i nalazio jedno vrijeme.

Skadar je pod tursku vlast definitivno potpao 1479, i tako �e ostati sve do 1913. godine, kada se poslije opsade predao crnogorskoj vojsci. U vrijeme turske imperije (1479-1913) bio je vojni, administrativni, ekonomski i kulturni centar Skadarskog sand�akata. Nakon gubitka nezavisnosti i pada pod tursku vlast, u sastavu tog sand�akata jedno vrijeme se nalazila i Crna Gora, �to je moglo samo doprinijeti jo� dubljem ukorjenjivanju �ive tradicije o Skadru kao ekonomskom, trgova�kom, kulturnom i administrativnom srpskom gradu i vi�evjekovnoj prijestonici zetskih vladara Vojislavljevi�a, Bal�i�a i Crnojevi�a. Na toj tradiciji se utemeljilo kod crnogorskog naroda osje�anje da on pola�e istorijsko pravo na ovaj grad, pa je crnogorska vrhovna komanda u balkanskom ratu odlu�ila da ga oslobodi ispod turske vlasti i pripoji ga Crnoj Gori. Me�utim, iz li�nih interesa i uz punu podr�ku Njema�ke, austrougarska diplomatija je od evropske Konferencije ambasadora u Londonu 1913. godine ultimativno zatra�ila da se Skadar dodijeli Albaniji, kako bi na taj na�in ostvarila svoj uticaj u ovoj zemlji. Ambasadorska konferencija je tako i odlu�ila: Skadar sa okolinom oduzela je Crnoj Gori i pripojila ga Albaniji.

Da bi obezbijedila dotur savezni�ke pomo�i (�ivotnih namirnica i ratnog materijala) u borbi protiv Austro-Ugarske i Njema�ke, krajem juna 1915. godine crnogorska vojska je u�la u Skadar. On je ostao u sastavu Crne Gore do januara 1916. godine, kada je i njega i Crnu Goru okupirala austrougarska vojska. Pod austrougarskom okupacijom ostao je do kraja oktobra 1918. godine, kada ga je oslobodila jedna jugoslovenska dobrovolja�ka jedinica iz sastava srpske vojske sa Solunskog fronta. Versajskim mirom 1919. godine ostao je u sastavu Albanije.

Tako je izgledala srednjovjekovna istorijska pro�lost srpskih i albanskih zemalja. Skadar sa sjevernim dijelom dana�nje Albanije od XI vijeka pa do pada pod tursku vlast (1479) bio je u sastavu srpske srednjovjekovne dr�ave.

�to se pak ti�e ostalih savremenih balkanskih dr�ava � Gr�ke, Bugarske i Rumunije � i one su, manje ili vi�e, imale burnu srednjovjekovnu pro�lost. Kao �to je poznato sve su balkanske zemlje krajem XIV i tokom XV vijeka potpale pod tursku vlast. Slovenija i Hrvatska �ine u ovom pogledu izuzetak, ali su i one jo� ranije potpale pod tu�insku vlast, pod kojom �e ostati sve do formiranja jugoslovenske dr�ave 1918. godine. Svi balkanski narodi, neki kra�e a neki du�e, ostali su, dakle, po nekoliko vjekova pod tu�inskom vla��u. Svima je zajedni�ko vi�evjekovno mukotrpno i te�ko ropstvo.

Prekid dr�avnog kontinuiteta, migraciona kretanja slovenskog, gr�kog, albanskog i drugih naroda ispred turskog osvajanja, islamizacija a kasnije (u manjem broju) i katolizacija pravoslavnog �ivlja, nasilno protjerivanje sa starih ognji�ta, etni�ke i vjerske istovjetnosti ili sli�nosti, etni�ka i vjerska izmije�anost, vi�evjekovno ropstvo, oslobodila�ka borba i postepeno oslobo�enje ispod tu�inske vlasti pojedinih balkanskih naroda i stvaranje svojih dr�ava tokom �itavog XIX i po�etkom XX vijeka � ostavili su duboke korijene i od uticaja su i na savremene me�udr�avne odnose na balkanskom prostoru, posebno u odnosu na nacionalne manjine.

U oslobodila�koj borbi protiv turske vlasti tokom XVIII, XIX i prve dvije decenije XX vijeka balkanski narodi su formirali svoje samostalne dr�ave: Crnu Goru, Srbiju, Gr�ku, Rumuniju, Bugarsku i Albaniju. Neke od njih nijesu bile zadovoljne svojim statusom, pa su poku�avale da izmijene me�udr�avne granice. Tih je poku�aja bilo u Drugom balkanskom, Prvom i Drugom svjetskom ratu, ali su svi propali. Na �alost, uz velike ljudske �rtve i materijalna razaranja. Kada je krajem Prvog svjetskog rata ujedinjenjem do tada samostalnih dr�ava Crne Gore i Srbije i novooslobo�enih jugoslovenskih krajeva (dijela crnogorskog primorja, Bosne i Hercegovine, Hrvatske, Slovenije i Vojvodine) koji su do tada bili pod vla��u Austro-Ugarske monarhije do�lo do formiranja zajedni�ke jugoslovenske dr�ave � Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (1918, a od 1929. godine nazvane Kraljevina Jugoslavija), ostale su neizmijenjene (ili sa malim korekcijama) ranije uspostavljane dr�avne granice Srbije i Crne Gore prema Bugarskoj, Gr�koj i Albaniji.

Nau�no izu�avanje pro�losti balkanskih naroda i dr�ava potvr�uje da su njihovi me�usobni odnosi i njihova kultura veoma povezani. Uza sve razlike i posebnosti, zajedni�tvo i sli�nosti njihove pro�losti, kao i savremene nacionalne manjine u njima, �vrsti su mostovi prijateljstva i dobrosusjedstva.

Pro�lost nas upozorava a savremenost u�i da bi svaki poku�aj promjena me�udr�avnih granica na Balkanu bio bezumlje i zlo�in, u prvom redu prema sopstvenom narodu a zatim i prema svim balkanskim i evropskim narodima i dr�avama.

Pou�ena pro�lo��u i okrenuta razumu i budu�nosti, savremena svjetska politika opredijelila se za nepromjenljivost me�udr�avnih granica u Evropi, pa i na Balkanu. Tu politiku u potpunosti podr�avaju svi nau�nici i stvaraoci u Jugoslaviji, a uvjereni smo da su takvog mi�ljenja i svi nau�nici i stvaraoci svijeta. Dosta je bilo trvenja, sukoba i ratova. Potrebni su nam mir, sloga i saradnja. Za dobro svih, bez obzira na vjersku i nacionalnu pripadnost.

Kretanje granica srpske srednjovjekovne dr�ave pratili su i odgovaraju�i dru�tveni procesi. I pored vi�evjekovnog prekida u dr�avnom kontinuitetu i pored te�kog ropstva, propadanja i uni�tavanja pisanih i materijalnih izvora ostali su duboki istorijski tragovi srpskoga �ivljenja i njegove kulture na prostoru dana�nje Albanije, o �emu govore i brojni radovi sa nau�nog skupa �Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji"

Pad Skadra (1479), a zatim i Zete, odnosno Crne Gore, kao posljednjeg dijela srpske srednjovjekovne dr�ave pod tursku vlast (1499), ozna�ava zavr�etak prvog perioda slovenskog �ivljenja na prostoru dana�nje Albanije. Kao �to je poznato, u periodu turskog osvajanja mnogi gradovi i naselja razru�eni su, a njihovo stanovni�tvo masakrirano ili odvedeno u ropstvo. Tako je bilo i u Albaniji. Stanovni�tvo je bje�alo iz ravni�arskih u planinske krajeve ili na teritoriju koju je dr�ala Mleta�ka Republika. Masovno je bje�alo i u Italiju, naro�ito u ju�nu. Dio stanovni�tva je primio islam i time sebi omogu�io miran �ivot.

Tokom osvajanja, a i kasnije, mnogi istorijski izvori i spomenici materijalne kulture su propali ili su uni�teni. No, ipak je sa�uvano pone�to �to nam govori o slovenskom �ivljenju na prostoru Albanije u srednjem vijeku. Pored ostalog, to su istorijski, lingvisti�ki, toponomasti�ki, etnografski, izvori materijalne kulture i drugi.

U nauci je poznato da se Albanija od kraja XV vijeka pa do kraja 1912. godine kada je stvorena albanska dr�ava nalazila u sastavu turske osmanske imperije. U pogledu polo�aja, strukture, etni�ke i vjerske pripadnosti stanovni�tva toga perioda razlikuju se u osnovi dva perioda. Prvi obuhvata vrijeme od po�etka XVI pa do kraja XVIII vijeka, a drugi od po�etka XIX vijeka pa do progla�enja Albanije za nezavisnu dr�avu.

�to se ti�e slovenskog stanovni�tva u Albaniji u prva tri vijeka turske vladavine (XVI-XVIII vijek) potrebno je ustanoviti: u kom broju se ono iseljavalo sa tog prostora, u kom broju se islamiziralo i albaniziralo i u kom broju je pre�ivjelo taj period. O svemu tome u literaturi postoje samo nepotpuni podaci. Da bi se ovo pitanje izu�ilo, potrebna su istra�ivanja u arhivima Turske, Vatikana, Italije, Jugoslavije i drugih zemalja. U novije vrijeme sve je vi�e radova zasnovanih na turskim i vatikanskim izvorima, u kojima ima podataka i o ovom pitanju.

O slovenskom stanovni�tvu (bilo ono iz Makedonije, Srbije, Bosne i Hercegovine, Crne Gore, Hrvatske) ili stanovni�tvu slovenskog porijekla (kada se radi o muslimanima) na prostoru Albanije XIX vijeka u literaturi su podaci potpuniji. O tome su u XIX po�etkom XX vijeka pisali i jugoslovenski i inostrani nau�nici i putopisci. Na �alost, o tome je najmanje pisano poslije Drugog svjetskog rata.

Za izu�avanje pitanja slovenskog �ivlja u Albaniji veoma su va�ni dokumenti koji se �uvaju u arhivima u Turskoj, Vatikanu, Italiji, Francuskoj, Austriji, Sovjetskom Savezu, Jugoslaviji, Gr�koj i Albaniji.

Kada se govori o slovenskom stanovni�tvu u Albaniji u XIX vijeku potrebno je razlikovati tri njegove kategorije. Prvu kategoriju �ini ono stanovni�tvo koje je imalo tursko dr�avljanstvo bez obzira na vjersku pripadnost. Takvog stanovni�tva najvi�e je bilo u sjevernoj Albaniji. Od naselja najpoznatija su mjesta Skadar, Vraka i �toj. O tom stanovni�tvu, posebno ovom u Vraki, postoji obimnija literatura (doma�a i inostrana). Vraku i �ivot Vra�ana najvi�e je izu�avao i izu�ava Blagoje V. Markovi� rodom iz Vrake. O stanovni�tvu slovenskog porijekla u Skadru i Vraki postoji obimna arhivska gra�a u Arhivu u Cetinju, a takve gra�e vjerovatno ima i u arhivima u Turskoj i Albaniji.

Drugu kategoriju slovenskog stanovni�tva u Albaniji �ini ono stanovni�tvo koje se tokom XIX i prve dvije decenije XX vijeka doseljavalo u Albaniju prvenstveno iz ekonomskih razloga. Prema raspolo�ivim podacima, u tom periodu se radi zarade u Albaniju iselilo na stotine stanovnika iz Crne Gore. Sredinom XIX vijeka samo u Vraki je bilo oko 150 porodica iz Vranjine i okoline, koje su po odobrenju skadarskog pa�e obra�ivale zemlju u okolini Skadra. Neke od tih porodica bavile su se i trgovinom. Prema arhivskim podacima iz 1903. godine u Skadru i okolini bilo je oko 500 srpskih porodica. Tada se ra�unalo da porodica broji 8 �lanova, �to bi zna�ilo da ih je bilo oko 4.000 lica. Jedno od neizu�enih pitanja jeste i pitanje polo�aja katolika slovenske narodnosti u Albaniji. Isto tako je zna�ajno i pitanje uloge katoli�ke crkve u Albaniji u turskom periodu, periodu albanske nezavisnosti (1912-1939) i poslije 1945. godine.

Tre�u kategoriju stanovni�tva slovenskog porijekla u Albaniji predstavljaju muslimani doseljeni iz Crne Gore, Bosne i Hercegovine. Oni su se doseljavali etapno. Uglavnom razlikujemo dvije etape njihovog doseljavanja. Prva je bila od sredine XIX vijeka pa do po�etka oslobodila�kog rata Crne Gore protiv Turske (1876-1878), a druga poslije tog rata i oslobo�enja gradova: Nik�i�a, Kola�ina, Podgorice, Bara i Ulcinja.

U periodu od 1877. do 1882. godine u Albaniju se iselilo iz novooslobo�enih krajeva Crne Gore na stotine muslimanskih porodica. Samo iz Nik�i�a i njegove okoline po�le su tada 283 muslimanske porodice. Iseljavanja je bilo iz Spu�a, Podgorice, Bara i Ulcinja. Muslimanske porodice su se naseljavale u raznim mjestima Albanije, a najvi�e u Skadru i u oblasti �toja u skadarskom regionu u blizini Vrake. U �toju je bilo nekoliko seoskih naselja muslimanskih porodica iz Crne Gore.

U Albaniju su se doseljavale i muslimanske porodice iz Hercegovine i Bosne. Tako�e u dvije etape: tokom druge polovine XIX vijeka i poslije austrougarske okupacije Bosne i Hercegovine.

Poslije Berlinskog kongresa (1878), kada su Crna Gora i Srbija i me�unarodno priznate kao nezavisne i samostalne dr�ave, odnos vlasti prema crnogorskim i srpskim podacima na turskoj teritoriji bio je mnogo povoljniji nego u ranijem periodu. Tako je bilo i u Albaniji. Pored ostalog, u Skadru su otvoreni konzulati, a u Carigradu i poslanstva. (Do tada, jo� od Karlova�kog mira 1699, Rusija je bila za�titnica svih pravoslavnih hri��ana u Turskoj, u �emu je odigrala zna�ajnu ulogu). Srpski i crnogorski konzulati u Skadru imali su ulogu posrednika u rje�avanju raznih pitanja izme�u turskih vlasti i podanika Crne Gore i Srbije, kao i onog dijela srpskog �ivlja u Albaniji koji je imao tursko dr�avljanstvo.

U za�titi slovenskog �ivlja u sjevernom dijelu Albanije veoma zna�ajnu ulogu odigrale su crkveno-�kolske op�tine u Skadru i u Vraki.

Srpska pravoslavna crkva u Albaniji, pot�injena Ra�ko-prizrenskoj mitropoliji, predstavljala je zna�ajno upori�te i oslonac srpskog �ivlja u sjevernoj Albaniji. U Skadru su bile dvije pravoslavne crkve: stara Crkva svetog Nikole, koja je poru�ena u vrijeme austrougarske okupacije, i Crkva Aleksandra Nevskog. U Vraki je 1869. godine podignuta crkva posve�ena Bogorodici. Na rad sve�tenika u Skadru i Vraki veliki uticaj su imale Crna Gora i Cetinjska mitropolija koja se starala i o odr�avanju tih crkava.

Za obrazovanje slovenskog �ivlja u Skadru i okolini veoma je va�no bilo otvaranje srpske osnovne �kole �Sveti Sava� u Skadru po�etkom XIX vijeka. Nju su izdr�avale crkveno-�kolska op�tina i Rusija do 1893. godine, a od tada je mu�ka odjeljenja izdr�avala Crna Gora a �ensku �kolu Rusija. Do 1896. godine �kola je radila u privatnim ku�ama ili crkvenim zgradama, a tokom 1896. dobila je novu zgradu, sopstvenu.

Po�etkom XX vijeka i u Vraki je otvorena osnovna �kola. Zgradu su podigli Vra�ani li�nim radom i dobrovoljnim prilozima. Nastava je izvo�ena na srpskom jeziku. U�itelji su bili crnogorski ili srpski dr�avljani, a bilo ih je i turskih podanika. Od po�etka XX vijeka u �kolama je nastava izvo�ena prema nastavnom programu �kola u Crnoj Gori.

Tre�i period u izu�avanju polo�aja slovenskog �ivlja u Albaniji po�inje stvaranjem albanske dr�ave (1912) pa traje do kraja Drugog svjetskog rata (1945). Nakon stvaranja Albanije uspostavljene su me�udr�avne granice nje i susjednih joj dr�ava � Gr�ke, Srbije i Crne Gore.

Poslije balkanskih ratova u Skadru i Vraki je obnovljen rad srpskih osnovnih �kola. Pokrenuto je i otvaranje osnovnih �kola u selima Kamenici i Derignjatu, naseljenim srpskim �ivljem, ali je realizovanje ove ideje osujetilo izbijanje Prvog svjetskog rata.

Nakon formiranja jugoslovenske dr�ave izvr�eno je razgrani�enje izme�u Jugoslavije i Albanije, kao i uspostavljanje me�udr�avnih granica izme�u Jugoslavije i ostalih susjednih joj dr�ava: Italije, Austrije, Ma�arske, Rumunije i Gr�ke.

Poslije Prvog svjetskog rata postavilo se i pitanje nacionalnih manjina u Evropi, �to je bilo posljedica raspada velikih imperija kakve su bile Turska i Austro-Ugarska. Pitanje nacionalnih manjina postajalo je sve aktuelnije i na Balkanu.

Mirovnim ugovorom u Versaju sve su dr�ave obavezane da po�tuju prava nacionalnih manjina. Tim se pitanjem bavilo i Dru�tvo naroda sa sjedi�tem u �enevi. Ni jedna dr�ava nije mogla postati �lanica te organizacije ukoliko nije garantovala prava nacionalnih manjina predvi�ena Versajskim ugovorom. Sve su dr�ave bile obavezne da obavijeste Dru�tvo naroda o nacionalnim manjinama i njihovom broju u svojim granicama.

Shodno tome, jugoslovenska vlada je u aprilu 1921. upoznala Sekretarijat ove organizacije sa podacima o nacionalnim manjinama u Jugoslaviji. Prema tim podacima, tada je u Jugoslaviji bilo: Njemaca 290.000, Ma�ara 414.000, Rumuna 375.000 i Italijana 20.000. Za Bugare je re�eno da ih je veoma mali broj u pograni�nim predjelima.

O broju Albanaca u Jugoslaviji imamo kompletne podatke tek iz 1939. godine. To su podaci kojima je raspolagala francuska diplomatija. To su podaci i iz jugoslovenskih i iz albanskih izvora. Prema prvim, te godine u Jugoslaviji je bilo 441.740 Albanaca. Po regionima, njihov broj se kretao ovako: u kosovskom regionu 125.000, u skopskom 90.276, u zetskom 88.008, u vranjskom 59.845, u ra�kom 44.005 i u bitoljskom 30.973 lica. Prema albanskim podacima, bilo ih je 512.000 lica.

U januaru 1921. godine Sekretarijat Dru�tva naroda je obavijestio albansku vladu da �e njena zemlja biti primljena u ovu organizaciju ako prihvati obaveze koje su o nacionalnim manjinama predvi�ene Versajskim ugovorom. Vlada je te obaveze prihvatila, a u februaru 1921. godine obavijestila je generalnog sekretarijata Dru�tva naroda da na jugu Albanije �ivi ne vi�e od 15.000 Grka, a da na istoku i sjeveru zemlje �ivi ne vi�e od 200 bugarskih i srpskih porodica. Da su svi brojevi namjerno umanjeni govore drugi izvje�taji. Prema austrijskim podacima, na sjeveru Albanije �ivjelo je 1918. godine 363.364 Albanaca, 152 Vlaha, 2.263 Srba i Hrvata, 213 Bugara, 30 Grka, 5.568 Cigana i 7.488 ostalih. Dakle, te godine samo na sjeveru Albanije �ivjelo je 15.714 pripadnika nacionalnih manjina. Od ukupnog broja stanovnika na sjeveru Albanije bilo je 279.830 pripadnika muhamedske vjeroispovijesti, 89.470 rimokatolika, 9.756 pravoslavnih, 20 Jevreja i 2 ostalih vjeroispovijesti.

Prema francuskim izvorima, dobijenim od nekog katoli�kog sve�tenika u Skadru, u Albaniji je 1926. godine bilo oko 89.000 katolika (koji su �ivjeli na sjeveru, ili 10% cjelokupnog stanovni�tva), pravoslavnih oko 158.000 (na jugu, ili 19% cjelokupnog stanovni�tva) i oko 584.000 muslimana (u sredi�njem dijelu, ili 71% ukupnog stanovni�tva). Prema francuskim podacima u Albaniji je 1930. ukupno �ivjelo ne vi�e od 850.000 stanovnika.

Prema izvje�taju katoli�kih sve�tenika poslatom Dru�tvu naroda, u Albaniji je 1936. godine �ivjelo oko 700.000 muslimana, 200.000 pravoslavnih i oko 100.000 katolika � ukupno oko 1,000.000 stanovnika.

Poslije prvog svjetskog rata Albanija je nastojala da se oslobodi stranih uticaja na nacionalnom, vjerskom i kulturnom planu. Radila je na tome da se emancipuje od Vaseljenske patrijar�ije, kako bi dobila nacionalnu crkvu i svoj sinod. Vaseljenska patrijar�ija je, me�utim, bila spremna da pravoslavnoj crkvi u Albaniji omogu�i autonomiju ali ne i samostalnost.

Ministarstvo vjera Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca postavilo je 1920. godine svog arhijerejskog namjesnika u Skadru. Pored ostalog, bio je on nadle�an i za �uvanje jugoslovenskog vojni�kog groblja u Albaniji. Tada je Jugoslavija izdr�avala �etiri sve�tenika u Skadru. Naredne, 1921. godine Sveti arhijerejski sabor Srpske pravoslavne crkve uspostavio je vikarijat u Skadru i stavio ga pod jurisdikciju srpskog patrijarha. Trebalo je da taj vikarijat bude nadle�an za pravoslavne vjernike i sve�tenike u Skadru i okolini. Bio je to razlog za �kolovanje jednog broja Albanaca u srpskim bogoslovskim �kolama. Pod uticajem sa strane, albanska vlada je odlu�ila da reforma Pravoslavne crkve u Albaniji ne obuhvati i skadarsku pravoslavnu crkvu, pa je ovo pitanje dobilo i me�unarodni karakter.

Jugoslovenske osnovne �kole u Skadru i Vraki obnovile su rad �kolske 1923/24. godine. To su zvani�no bile privatne �kole. Izdr�avala ih je jugoslovenska vlada i bile su pod nadzorom jugoslovenskog konzula u Skadru. Nastava je izvo�ena na srpskohrvatskom jeziku, i to po programu koji je va�io za �kole u Jugoslaviji. Broj �aka je bio razli�it. U osnovnoj �koli �Sveti Sava� u Skadru bilo ih je do 72, od kojih 34 u�enice. U Skadru su radile jo� dvije �kole. Radila je i Radni�ka �kola, koju je poha�alo 10-18 u�enica. Broj �aka osnovne �kole u Vraki kretao se od 50 do 60.

U Albaniji su postojale jo� i gr�ke i italijanske osnovne �kole. �kolske 1929/30. godine bilo je 75 gr�kih osnovnih �kola, ali ih je iste godine 45 ukinuto. Te godine nijesu ukinute jugoslovenske �kole u Skadru i Vraki.

U aprilu 1933. godine albanska vlada je ukinula sve privatne �kole u Albaniji. Ta je mjera pogodila i jugoslovenske, gr�ke i italijanske osnovne �kole, kao i sve profesionalne privatne �kole. Jugoslovenska �kola u Vraki postala je albanska dr�avna �kola. U nju su dovedena dva u�itelja Albanca, koji su nastavu izvodili na albanskom jeziku.

Ukidanje svih privatnih i konfesionalnih �kola u Albaniji i njihovo podr�avljavanje izazvalo je protivljenje gr�ke i italijanske vlade. Ovo pitanje je postavljeno i pred Dru�tvo naroda. Kako je uticaj italijanske politike u Albaniji bivao sve prisutniji, obnovljen je rad italijanskih �kola. U tome je djelimi�no uspjela i Gr�ka, ali pod uslovom da se u Gr�koj otvore albanske �kole. Jugoslovenske �kole u Skadru i Vraki su trajno ukinute i nastava je od tada izvo�ena na albanskom, sa jednim ili dva �asa srpskohrvatskog jezika nedeljno.

Po�ev od 30-tih godina polo�aj slovenskog i gr�kog �ivlja u Albaniji se sve vi�e pogor�avao. To vrijeme sve ve�eg uticaja fa�isti�ke Italije i podsticanja albanskih nacionalista prema jugoslovenskoj i gr�koj teritoriji. Do kulminacije albanskih teritorijalnih pretenzija do�lo je sredinom 1932. godine kada je objavljena karta Albanije (KARTA E SHQIPNIS) kojom je vi�e nego udvostru�ena njena teritorija, i to na ra�un Jugoslavije i Gr�ke. Ovakva karta istaknuta je po svim �kolama u Albaniji. Na njoj su vaspitavane mlade generacije, po�ev od osnovne pa do najvi�ih �kola. Od tada sve vi�e raste pritisak albanskih nacionalista na jugoslovensko i gr�ko stanovni�tvo u Albaniji. Zbog toga se tokom 1934. godine iz Vrake i drugih mjesta Albanije iselilo u Podgoricu oko 160 crnogorskih porodica.

Albanski nacionalizam bio je u stalnom usponu. U njemu je italijanski fa�izam nalazio punu podr�ku za ostvarivanje svoje politike na Balkanu, �to se najzad manifestovalo okupacijom Albanije 1939. godine. Nakon katastrofe jugoslovenske dr�ave u aprilskom ratu 1941. godine, albanski nacionalisti su uz punu saglasnost Musolinijeve Italije uklju�ili djelove srpskog etni�kog prostora u sastav svoje kratkotrajne Velike Albanije. Ta je agresija pla�ena hiljadama ljudskih �rtava i sa jugoslovenske, i sa gr�ke i s albanske strane.

U toku Drugog svjetskog rata u Albaniji su ginuli i pripadnici slovenskih nacionalnih manjina. O broju tih �rtava nemamo preciznih podataka, pa tim vi�e zaslu�uje posebnu obradu.

Poslije aprilskog rata 1941. godine i kapitulacije jugoslovenske vojske u zarobljeni�ke logore po Albaniji odvo�eni su zarobljeni vojnici iz Crne Gore i Srbije. Kasnije je tamo odvo�eno i civilno stanovni�tvo.

Tako�e je poznato da su jugoslovenski partizani pomagali borbu albanskog naroda za oslobo�enje sve do kona�nog poraza okupatora i njihovih saradnika. Ukupni broj jugoslovenskih �rtava u Albaniji u toku Drugog svjetskog rata nije precizno utvr�en, pa i ovo pitanje zaslu�uje nau�nu obradu.

�etvrti period u izu�avanju polo�aja stanovni�tva slovenskog porijekla u Albaniji jeste vrijeme od zavr�etka Drugog svjetskog rata pa do savremenih dana. U okviru ovog perioda razlikujemo dvije osnovne faze. Prvu fazu �ini vrijeme od zavr�etka Drugog svjetskog rata pa do sredine 1948. godine, kada je do�lo do sukoba izme�u Komunisti�ke partije Jugoslavije i ostalih komunisti�kih partija. U zemljama u kojima su komunisti�ke partije bile na vlasti, takvo pogor�anje me�upartijskih po pravilu je rezultiralo onda i pogor�avanjem me�udr�avnih odnosa. Do toga je do�lo i u odnosima Jugoslavije sa susjednim socijalisti�kim zemljama, pa i s Albanijom.

Jednu od karakteristika odnosa izme�u Jugoslavije i Albanije u prvoj poslijeratnoj fazi (1945-1948) predstavljala je misao o ujedinjenju balkanskih dr�ava i stvaranju Balkanske federacije na ra�un srpskog etni�kog prostora i putem razbijanja dr�avne teritorije Srbije. Pogotovo je te�ko objasniti suludu poslijeratnu zabranu povratka na iskonska ognji�ta pre�ivjelim srpskim i crnogorskim porodicama protjeranim sa Kosova i Metohije iz srca srednjovjekovne srpske dr�ave i njene kulturne ba�tine. Ova i druga pitanja treba prou�iti i o njima re�i nau�nu istinu.

Odnosi izme�u Jugoslavije i Albanije tokom prve tri godine poslije rata bili su veoma razvijeni. Oni su se zasnivali na nerealnoj pretpostavci da �e u bliskoj budu�nosti do�i do formiranja federativne zajednice jugoslovenskih i albanskog i drugih naroda na Balkanu. Shodno tome sklapani su razni me�udr�avni ugovori: o ekonomskoj i kulturnoj saradnji, o regulisanju grani�nih pitanja, ukidanju carinskih prepreka, ukidanju viza i paso�a, formiranju raznih mje�ovitih privrednih preduze�a i kulturno-umjetni�kih dru�tava. Sve je ovo pratila obilata jugoslovenska ekonomska pomo� Albaniji, iako se tada u na�oj zemlji u svemu oskudijevalo, pa i gladovalo.

Taj zanos fikcijom o skoroj Balkanskoj federaciji rezultirao je i potpunim zapostavljanjem interesa jugoslovenskih nacionalnih manjina i jugoslovenskih dr�avljana u Albaniji. Od strane Jugoslavije nije im pru�ena za�tita ni najosnovnijih prava, kao �to su li�na i imovinska sloboda.

U prvoj poratnoj fazi jugoslovensko-albanski odnosi su regulisani raznim ugovorima i konvencijama, a obnovljeni su i neki ugovori sklopljeni u me�uratnom periodu (1918-1939). Od 1945. do 1947 godine sklopljeno je 9 ugovora i konvencija.

U Tirani je 9. jula 1947. godine potpisana Konvencija o kulturnoj saradnji izme�u Jugoslavije i Albanije, a razmjena ratifikovanih dokumenata izvr�ena je u Beogradu 28. novembra iste godine Konvencijom je bila predvi�ena svestrana �koordinacija rada pomo�i u naporima za �irenje kulture i svestrano me�usobno upoznavanje i pri stvaranju i organizaciji svih vrsta �kola, instituta i ostalih prosvetnih i kulturnih institucija kao i �itavog kulturno-prosvetnog rada�.

Jo� prije potpisivanja ove konvencije krajem februara 1946. godine osnovano je mje�ovito kulturno dru�tvo �Jugoslavija-Albanija�. Kasnije je formirano i �Crnogorsko-albansko dru�tvo�.

Po�etkom jula 1945. godine jugoslovenska vlada je nalo�ila poslanstvu u Tirani da joj dostavi spisak jugoslovenskih podanika nastanjenih u Albaniji do 1945. godine. Poslanstvo je izvr�ilo popis i ustanovilo da je po�etkom maja 1946. godine u Albaniji �ivjelo 601 doma�instva jugoslovenskih dr�avljana. Za sve njih sa�injeni su spiskovi sa podacima: ime i prezime, od kada se nalazi u Albaniji, mjesto stanovanja, kao i rubrika o pona�anju u toku rata. Ovi spiskovi sadr�e i imena �lanova porodica.

Prema nepotpunim podacima, u Albaniji je prve dvije godine poslije rata bilo oko 2.000 jugoslovenskih dr�avljana koji su u toku rata tamo dospjeli. Po�etkom septembra 1945. godine prijavilo se 50 porodica za povratak u Jugoslaviju. Ovaj se broj pove�ao naredne, 1946. godine. Do maja 1946. godine u Jugoslaviju su se vratila 63 jugoslovenska dr�avljanina. Sa povratkom jugoslovenskih dr�avljana i�lo je dosta te�ko. Albanija je nastojala da ih se �to manje vrati, usljed potrebe zemlje za obnovom i izgradnjom.

Jugoslovensko poslanstvo u Tirani nije posve�ivalo skoro nikakvu pa�nju niti jugoslovenskim dr�avljanima niti nacionalnim manjinama. Poslanstvo je smatralo da svi oni treba da se uklju�e u odgovaraju�e albanske politi�ke i druge organizacije, preko kojih �e se zajedno s Albancima upoznavati sa zbivanjima i u Albaniji i u Jugoslaviji. Takav odnos je imalo i u pogledu njihovog obrazovanja i nacionalne kulture.

Prilikom decembarskih izbora 1945. godine za organe vlasti jugoslovenski dr�avljani su pozivani da potpi�u izjave o svom u�e��u. Onima koji su glasali, a njih nije bio mali broj, kasnije �e to biti ote�avaju�a okolnost u pogledu povratka u Jugoslaviju.

Uslovi povratka jugoslovenskih dr�avljana iz Albanije poslije objavljivanja Rezolucije Informbiroa 1948. godine veoma su pogor�ani. To je period �estoke albanske kampanje protiv Jugoslavije. Time je i po�ela te�ka faza u albansko-jugoslovenskim odnosima. Ona �e kasnije ne�to biti ubla�ena, ali na �alost albanske vlasti ni danas nijesu prijateljski raspolo�ene prema Jugoslaviji i njenim nacionalnim manjinama u Albaniji.

Poslije 1948. godine u Albaniji su �inili sve da onemogu�e povratak jugoslovenskih dr�avljana. Od njih je zahtijevano da prime albansko dr�avljanstvo. Nijesu izostala ni razna zlostavljanja, hap�enja i montirana su�enja onima koji su bili uporniji u zahtjevu da se vrate u Jugoslaviju. U te�koj situaciji, za spas golog �ivota mnogi su primili albansko dr�avljanstvo. Onima koji su glasali na decembarskim izborima 1945. godine to je uzimano kao automatsko sticanje albanskog dr�avljanstva a albanski pravni sistem ne dozvoljava svojim gra�anima dvojno dr�avljanstvo. Ovakvo tuma�enje osporavala je jugoslovenska diplomatija, tvrde�i da izlaskom na izbore jugoslovenska lica nijesu izgubila jugoslovensko dr�avljanstvo, jer su bila od vlasti pozvana da glasaju �sa izri�itim obrazlo�enjem da mogu kao i jugoslovenski dr�avljani glasati za narodnu vlast koja je tako srodna sa vla��u u Jugoslaviji iako bira�ko pravo mo�e pripadati samo dr�avljanima doti�ne zemlje�.

Na �alost, jugoslovenski nau�nici nemaju mogu�nosti da u albanskim arhivima istra�uju poslijeratni period jugoslovensko-albanskih odnosa, pa se pitanje jugoslovenskih dr�avljana i nacionalnih manjina u Albaniji mora izu�avati bez punog uvida u albanske izvore. Zato je danas veoma te�ko utvrditi broj jugoslovenskih dr�avljana koji su tra�ili povratak u Jugoslaviju. Zna se da je tokom 1948. godine 210 jugoslovenskih dr�avljana tra�ilo da se vrati, a njih 350 ostalo je da se vrati kasnije. Prema raspolo�ivim podacima, od 210 koliko ih je tra�ilo 1948. godine vratilo se 13. Do marta 1950. godine vratilo se 175 lica. Potrebno je ustanoviti koliko se jugoslovenskih dr�avljana vratilo iz Albanije u Jugoslaviju od 1945. do 1951. godine.

I polo�aj onih koji su ranije imali albansko dr�avljanstvo poslije 1945. godine bio je veoma slo�en i nimalo lak. U Skadru i drugim mjestima bio je znatan broj trgovaca i zanatlija jugoslovenskog porijekla. Bilo je i onih koji su imali i velika imanja. Nakon rata u Albaniji je izvr�ena a naporedo sa tim i nacionalizacija privatnih trgova�kih, zanatskih i drugih radnji, kao i kolektivizacija zemlji�nih posjeda i ukidanje privatnog zemlji�nog posjeda. Nova vlast je pristupila ispitivanju kakvo je ko imao dr�anje u toku rata (da li je sara�ivano sa okupatorskim vlastima i njihovim saradnicima). Sve su te mjere pogodile i pripadnike jugoslovenskih nacionalnih manjina.

Bilo je prirodno o�ekivati da se jugoslovenskim nacionalnim manjinama u socijalisti�koj Albaniji priznaju sva ona prava koja je imala albanska nacionalna manjina u Jugoslaviji. Na �alost, one nijesu dobile ni ona najosnovnija. Zato je, pored ostalog, tra�eno otvaranje osnovne �kole na srpskohrvatskom jeziku u Skadru, a srpski �ivalj u Vraki tako�e je tra�io svoju osnovnu �kolu. Njihovom zahtjevu, me�utim, nije udovoljeno.

Jugoslovensko poslanstvo u Tirani nije intervenisalo kod albanske vlade (kada su postojali izgledi na uspjeh do sredine 1948. godine) da se dozvoli otvaranje jugoslovenskih osnovnih �kola u Albaniji. Kasnije njegovo zalaganje (poslije 1948) za nacionalne manjine u Albaniji nije dalo �eljene rezultate.

Jugoslovenske nacionalne manjine bile su izlo�ene raznim neda�ama po�ev od nasilnog albaniziranja putem promjena imena i prezimena, oduzimanja imovine, li�avanja zvani�ne upotrebe srpskohrvatskog i makedonskog jezika, prava i sloboda na sopstveni obrazovno-kulturni �ivot, zabrana ma kakvih veza sa mati�nom zemljom Jugoslavijom i drugo. U takvim nepovoljnim okolnostima jugoslovenske nacionalne manjine u Albaniji bile su ozloje�ene i na jugoslovensku diplomatiju koja o njima nije vodila ra�una kada se moglo, a nedovoljno i kasnije. O tom nam govore izjave onih koji su se na�li, poslije niza peripetija, u Jugoslaviji.

Prema nepotpunim podacima danas se u Albaniji nalazi oko 800 porodica iz Crne Gore. Prema istim podacima u Skadru ih je bilo 300, Vraki 200 i u ostalim mjestima sjeverne Albanije preko 300 porodica. Ove porodice su iz Podgorice i okoline (426), Bara i Ulcinja (271) i Vasojevi�a (112). Sve su ovo nepotpuni podaci. Samo pitanje zaslu�uje posebno i svestrano izu�avanje.

Jedno od me�udr�avnih pitanja izme�u Jugoslavije i Albanije jeste i pitanje dvovlasni�kih imanja du� jugoslovensko-albanske granice. U me�uratnom periodu ovo pitanje je bilo rije�eno me�udr�avnim ugovorima iz Protokola o pograni�nom prometu iz 1926. i Rezolucije konferencije ambasadora iz 1925. godine. Pitanje pograni�nih i dvovlasni�kih imanja i povlastica njihovih u�ivalaca rije�eno je tokom 1945. i 1946. godine. Me�utim, kasnije se i ovo pitanje iskomplikovalo.

Vrijeme je da svi politi�ari i politike u svim balkanskim dr�avama prepuste izu�avanje balkanske pro�losti nauci. Samo prijateljstvo naroda i dr�ava bez obzira na rasu, vjeru i nacionalnu pripadnost uz primjenu nauke dovodi do ljudskog spokojstva i blagostanja.

U prilogu se daje nekoliko istorijskih karata iz "Istorije srpskog naroda" (knj. I), R. Tri�kovi� (Srpska crkva sredinom XVII v.), Istorijskog atlasa i I. S. Jastrebova.