Projekat Rastko Skadar: Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji

Jovan F. Trifunoski

Moskopolje - uni�tena hri��anska varo� u Albaniji

Izvor: "Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji" - Zbornik radova sa me�unarodnog nau�nog skupa odr�anog na Cetinju 21, 22. i 23. juna 1990. godine

I

U jugozapadnom delu Balkanskog poluostrva, ta�nije u gornjim delovima ju�no-albanskih i gr�kih reka, nalazi se prostrana planinska celina �iji su ve�i delovi Gramos - 2213 m, Ostrvica 2352 m, Tomor - 2417 m i Grabova -2373 m. Ta planinska celina ima �iroke povr�i razli�itih nadmorskih visina. Odlikuje se raznovrsnom vegetacijom, obiljem prirodnih lepota, klisura i dolina. U takvoj prirodnoj sredini �ovek se prilago�avao na razne na�ine. Sto�arstvo, karavanski saobra�aj, trgovina i pojedini karakteristi�ni zanati bili su vode�e grane privrede.

Zapadno od Kor�anske kotline, u dana�njoj ju�noj Albaniji, na pomenutoj planinskoj celini izdi�e se povr� nadmorske visine od 1300 do 1400 m. To je u gornjem delu sliva reke Devoli. U centru te povr�i, a levo od jedne re�ice, nalazi se Moskopolje ili Voskopoja, sada mali zdravstveno-le�ili�ni centar za sme�taj plu�nih bolesnika. Uglavnom je bez stalno naseljenih stanovnika. Me�utim, ranije to je bila velika i poznata uglavnom cincarska varo�.

Mesto, na kome je nastalo Moskopolje, sa geografskog gledi�ta nije podesno za razvitak velikog naselja. Nije ispunjen skoro nijedan uslov koji je potreban za opstanak i razvitak zna�ajnijeg naselja. Nije bilo zemlje za obra�ivanje, a pristup iz okolnih ni�ih oblasti nije povoljan. I da je bilo saobra�ajnih veza one u pro�losti, naro�ito pod turskom vladavinom, nisu bile sigurne.

Me�utim, Moskopolje je imalo samo jednu dobru stranu, koja je u ranije vreme savladavala sve negativne. Kako je re�eno, mesto je bilo te�ko pristupa�no, pa radi toga bilo je sigurnije. U nesigurnim vremenima njegovi stanovnici kao i stanovnici nekih drugih naselja tra�ili su sigurna mesta, ne obziru�i se da li takvo mesto ima sve uslove za razvitak. Nisu dakle geografski faktori odlu�ivali prilikom postanka Moskopolja, ve� su jedino odlu�ivali istorijski faktori. Ima sli�nih slu�ajeva u istoriji razvitka i drugih naselja. U srednjem veku i pod turskom vladavinom takvih primera imalo je vi�e.

II

Ne zna se ta�no kada je osnovano Moskopolje. Njegova bli�a okolina je prostor �ovekovog delovanja od najstarijih vremena. Ostataka materijalne kulture ima iz doba Rimljana do 395. godine, i iz vremena Vizantije. Razni arheolo�ki ostaci, naro�ito stara groblja, zatim geografska imena mogu se rastuma�iti kao ostaci rimske i gr�ke vladavine. Naselje je izdr�alo i buru velikih seoba na Balkanskom poluostrvu. Ali najstariji istorijski pomen Moskopolja poti�e tek iz XIII veka, da bi krajem XVII i u XVIII veku postalo glavna varo�, sredi�te cele dana�nje ju�ne Albanije.

Po prirodnim i privrednim osobinama navedeno balkansko planinsko podru�je moglo je biti uglavnom oblast cincarskih sto�ara. A poznato je da su Cincari (Vlasi) ili Aromuni staro romanizovano stanovni�tvo. Tu su �iveli u Starom veku i tokom Srednjeg veka: sve podse�a na daleku pro�lost. U navedenoj oblasti Cincari su stanovali i docnije. Njihovi sto�ari sa stokom leto su provodili na planinskim suvatima, dok su se zimi spu�tali u primorske ravnine na zapadu kraj Jadranskog mora - to je oblast Musanija, na jugozapadu kraj Jonskog mora - to je oblast Epip, i na jugoistoku kraj Egejskog mora - to je oblast Tesalija.

U severoisto�nom delu navedene planinske celine krajem XVII i u XVIII veku Moskopolje se naglo razvilo i postalo zna�ajno gradsko naselje. Le�alo je na visoravni, koja je deo susedne planine Ostrovice. Naselje je bilo izdu�eno u pravcu JZ-SI i okrenuto jugoistoku. Usled znatne nadmorske visine, odlikovalo se sa prirodnim lepotama okoline i zdravom klimom. Kako je i napred navedeno Moskopolje je imalo povoljan polo�aj i sa strate�ke ta�ke gledi�ta.

Planinski reljef predstavljao je smetnju u saobra�aju. Treba se popeti nekoliko stotina metara iznad navedene Kor�anske kotline, uz njenu zapadnu stranu, da bi se do�lo do Moskopolja. Nema skoro ni jednog pravog puta. Putevi koji postoje su kameniti i slabo odr�avani. Glavnija saobra�ajna veza vodi u grad Kor�u, ali i taj put bio je nezgodan radi velikog pada, odnosno uspona. Zato niko nije mogao trajnije boraviti u ovom izolovanom naselju sem pravih sto�ara, trgova�kih kirid�ija i pe�albara. Dobija se utisak da su Cincari polo�aj naselja izabrali upravo zbog toga da bi uglavnom oni tu �iveli.

Kako je re�eno, Moskopolje je po postanku staro uglavnom cincarsko naselje. I sa padom pod tursku vlast u XV veku ono nije izmenilo svoje staro stanovni�tvo. Stanovni�tvo je �inilo uglavnom jednu etni�ku celinu. Ali ne znamo veli�inu naselja tokom prve polovine osmanlijske vladavine. Njegovo br�e razvijanje zapo�elo je tek krajem XVII veka. Razvijalo se na ra�un okolnih tako�e cincarskih naselja - �ipiske, Nikolice i drugih. Vrhunac prosperiteta Moskopolja pada izme�u 1750. i 1769. godine kada je u njemu bilo 12.000 doma�instava sa oko 50.000 stanovnika. Postalo je najve�e naselje planinske oblasti u jugozapadnom delu Balkanskog poluostrva. Bilo je jedino veliko urbano naselje na planinskoj visini. Stanovni�tvo se broj�ano pove�alo prirodnim prira�tajem najstarijih porodica i pomo�u novih doseljavanja.

Skoro svi stanovnici Moskopolja etni�ki su bili Cincari, ali jedan njihov deo bio je u tom smislu pogr�en �to su znali gr�ki jezik i �to su bili u vizantijskom smislu jako odani pravoslavnoj crkvi i ponosili se jelinskom istorijom. Gr�ki jezik kod Cincara na putovanjima postao je dominantan, Zbog toga je ovaj grad u XVIII veku va�io kao centar gr�ke kulture i gr�ke nacionalne ideje. Osim Cincara Moskopolje je imalo i ne�to pravih Grka i Slovena. Svi su �iveli zavidnim �ivotom ne dolaze�i nikad u sukobe. A okolna ni�a podru�ja dalje od Moskopolja, kao na primer Kor�anska kotlina i drugi krajevi, su imali albansko, slovensko i pravo gr�ko stanovni�tvo.

Oko Moskopolja nema zemlje za obra�ivanje i ljudi nisu mogli �iveti od svojih agrarnih proizvoda. Samo pojedini stanovnici i�li su sa stokom na zimovanje. Zato radi zarade mnogi su i�li u razna druga mesta i bili su snala�ljiviji nego stanovni�tvo okolnih oblasti albansko i slovensko. Moskopoljci su se rado odavali naro�ito pomenutom trgova�kom kirid�iluku i imali vlastite karavane konja. Kupovali su po gradovima Ohridu, Bitolju, Lerinu, Elbasanu, Beratu, Dra�u najpotrebnije stvari, na primer, �ito, bra�no, so, ulje, tkanine, sapun, soljenu ribu, miro�ije. Robu su prodavali i po drugim gradovima i selima. Postali su posrednici izme�u naselja i krajeva razli�itim po osnovnim privrednim karakteristikama. Na �estim putovanjima Moskopoljci su stekli dosta poslovnih prijatelja i poznanika. Bili su laki u hodu, a brzi i neumorni u radu.

Tako su stanovnici Moskopolja va�ili kao ve�te kirid�ije, trgovci, zanatlije i po tome su u�ivali osobiti glas. Vra�aju�i se u svoj grad unosili su novine u ku�e i podigli imovinu - postali su najimu�niji ljudi. U ku�ama sa po nekoliko odelenja imali su dosta name�taja i nakita. Dodir sa Albancima kod Cincara nije razvio ratni�ke osobine i zato u ku�ama od oru�ja nije bilo skoro ni�ta.

Kao veliko i napredno sredi�te Moskopolje je postalo sedi�te vladike (beratskog). Zatim postojala je istaknuta gp�ka �kola, a oko 1730. godine osnovana je �tamparija u kojoj su objavljene mnoge gr�ke, ali i cincarske knjige. Moskopolje je va�ilo i kao �i�a verskog i kulturnog �ivota cincarskog �ivlja. U njemu je bilo vi�e uglednih li�nosti. Moskopoljci su imali du�ane i hanove u drugim gradovima. Grad Bitolj je bio manje mesto u pore�enju sa Moskopoljem. Njemu je mogao konku risati jedino grad Serez.

O bogatstvu i ugledu Moskopolja svedo�e o�uvana narodna tradicija i pojedine narodne pesme. Imalo je du�ane i magaze sa trgovcima i zanatlijama. Navodi se da su veoma cvetali ovi zanati kujund�ijski, kova�ki, zidarski, hlebarski, ko�arski i mesarski. Grad je bio poznat i kao veliko tr�i�te za otkup stoke i sto�arskih proizvoda. U Moskopolju, naro�ito u okolini, bilo je nekoliko crkava i manastira (Sv. Bogorodica, Sv. Petka i dr), kulturna dobra od posebnog zna�aja, Kod njih je narod odr�avao sabore. U hramovima nalazili su se umetni�ki predmeti raznih vrsta.

Kako je u detaljima u XVIII veku izgledalo Moskopolje nije poznato. Sa jedne o�uvane umetni�ke slike iz tog doba vidi se da je sredi�ni deo varo�i bio ogra�en zidovima i ukra�en jablanovima. Imalo je ku�a koje su spadale u red najlep�ih gra�evina toga vremena. Izvan zidina bila su predgra�a. Na istoj slici ozna�ene su i dve crkve. Slika je objavljena u poznatoj knjizi na�eg istori�ara D. Popovi�a: O Cincarima, izdatoj u Beogradu 1937. godine (str. 35).

Zna se i to da su moskopoljske kamene jednospratne i dvospratne ku�e sa dosta prozora bile zbijene; ulice poplo�ane i �iste. Kako se pripoveda, to je bila veoma ure�ena varo� sa vidljivim uticajima gr�komediteranskim. Postojao je vodovod u kome je voda za brojne zidane �esme na raskr��ima tekla kroz zemljane cevi. Sa tri strane oko Moskopolja je planinski okvir, visok 1640. i 1602 m. Zbog svega toga ovo naselje zapisano je kao "slavno Moskopolje".

III

Me�utim, turska dr�ava i istaknuti Albanci u njenoj slu�bi podsticali su muslimansko albansko stanovni�tvo na verski rat protivu slovenskih i cincarsko-gr�kih pravoslavnih hri��ana. Zato su na teritoriji dana�nje Albanije i �ire od nje, Albanci zapo�eli i vodili dugi verski rat. Re� je o kori��enju vere kao militantnog sredstva u cilju eliminisanja drugih etni�kih zajednica razli�ite vere.

1) Ve� 1769. godine desio se prvi sudbonosni doga�aj u �ivotu Moskopolja. Te godine ruska Pomorska ekspedicija pod Aleksandrom Orlovim pomagala je gr�ki ustanak na Peloponezu. Ali se sukob sa Turcima zavr�io gr�kim neuspehom. Kod Moskopoljaca tako�e je postojala �iva �elja za slobodom pa je pomenute godine stradala i njihova varo�. Kako izgleda stanovnici Moskopolja bili su u nekoj vezi sa navedenim doga�ajem na Peloponezu. Nesakriveno su ispoljavali nezadovoljstvo protivu dugotrajne turske, odnosno muslimanske vladavine. A to su jedva do�ekali muslimanski Albanci, takozvani Toski. Od njih se ovaj hri��anski i nealbanski grad branio, ali nije mogao odoleti napadima. Cincari nisu bili dovoljno ratoborni da se odupru nasilju. Moskopolje je bilo veoma oplja�kano i uni�tavano. Potpuno su oplja�kane bogate ku�e, radnje, magaze. Bilo je i ubistava.

Stanovni�tvo je potra�ilo spas u bekstvu. Zauvek je emigrirala jedna polovina �ivlja. Iseljenici u pani�nom bekstvu rasuli su se na razne strane, najvi�e po evropskim gradovima Turske i to u Makedoniji, Srbiji i Bosni. Neki su pre�li na teritoriju Austrije, u va�na sredi�ta kraj Dunava i Save. Ve�ina tih Moskopoljaca zadr�ala se u Zemunu i Novom Sadu.

Poku�aji da se vrati zna�aj Moskopolja iz vremena pre navedene 1769. godine nisu uspeli. Naselje nije dobilo nove stanovnike da mu povrate �ivot i obnove ono �to je propalo. Nije bilo ni potrebne sigurnosti. Grad je naglo oslabio, a opala su i druga planinska cincarska naselja. Usled nepovoljnih dru�tveno-politi�kih prilika u tom delu Poluostrva naglo su opali kirid�iluk, trgovina i staro cincarsko sto�arstvo. �ivot je bio pun nesigurnosti i veoma je smanjena bezbednost na putevima.

2) Nije nam poznato kako je do�lo do drugog razaranja Moskopolja 1788. godine. To se desilo nakon 19 godina iza prvog napada. Deo naroda i posle toga ponovo se odao radu i ostao na tom mestu.

3) Me�utim, tre�e i definitivno stradanje grada izvr�eno je 1821. godine. To je u vezi sa borbom protiv gr�kih ustanika. Napad na Moskopolje izvr�io je polunezavisni gospodar Ali-pa�a Janjinski (1741-1822. g.) sa albanskim odredima. I poreklo pomenutog pa�e je albansko - iz mesta Tepelini na jugu Albanije (okolina Berata). Do navedene 1821. godine Moskopoljci su odr�avali politi�ke veze i sa oslobo�enom Srbijom gde je bilo njihovih iseljenika. Ku�e, trgovine i hri��anski hramovi su poru�eni, mnogi ljudi poubijani, neki odvedeni kao roblje, naro�ito �ene. Muslimanski zulumi nad hri��anima bili su grozni.

Pre�iveli stanovnici shvatili su da im ni�ta drugo ne mo�e pomo�i, pa su svi oti�li tamo gde su imali sunarodnike iz 1769. i 1788. godine. Dosta ih je oti�lo u oslobo�enu Srbiju. Tada je uglavnom prestao �ivot Moskopolja.

Za period dug 52 godine varo� je bila tri puta napadana i razarana. Iseljenici su sa sobom poneli neke svoje svetinje - ikone, krstove, sasude, knjige. Zato se pojedini umetni�ki predmeti iz Moskopolja nalaze u muzejima drugih gradova. Na primer, u Muzeju Srpske pravoslavne crkve u Beogradu �uva se "ripida", rad Georgija Argira, moskopoljskog kujund�ije iz 1724. godine.

IV

Godine 1875. doznajemo da je Moskopolje imalo svega 150 siroma�nih i malih porodica, �to prema stanju od pre �to godina (1769. g. - oko 12.000 doma�instava) predstavlja katastrofalno smanjenje. I tada je bilo straha za li�nu i imovnu bezbednost. Naselju vi�e nisu vra�eni normalni uslovi �ivota i zato izme�u dva svetska rata ono nije postojalo.

Od muslimanskih albanskih Toska stradala su i druga hri��anska cincarska i slovenska naselja u �iroj okolini Moskopolja. Sve se izmenilo. Ta naselja zvala su se: �ipiska, Likotop, Nikolica, Fu�a, Klisura, Gope�i, Opar i, Blace, Pljasa, Ljanga, Kru�ova itd. Udaljena su od Moskopolja po jedan, dva i tri �asa hoda. Retko se na Balkanskom poluostrvu mo�e na�i druga oblast u kojoj su hri��ani toliko stradali od albanskih muslimana kao ovde. Ne mo�e se ustanoviti da li su se neka okolna sela kasnije obnovila ili se danas druk�ije zovu.

Moskopolje nije napredovalo ni po prestanku turske vladavine 1912. godine. Ostalo je na teritoriji nove dr�ave Albanije, koja na hri��ansko-pravoslavni �ivalj ne samo cincarski, ve� i slovenski i gr�ki, nije gledala povoljno. Zatim blizina albansko-gr�ke granice na istoku i blizina albansko-jugoslovenske granice na severoistoku tako�e je imala nepovoljan uticaj. Od pomenute godine prekinuta je saobra�ajna i privredna jedinstvenost jugozapadnog dela Balkanskog poluostrva, jep je jedna geografska celina razlomljena na tri strogo izdvojena dela.

Dr�avne granice razbile su na tri dela i etni�ku oblast u kojoj je bilo najvi�e hri��anskog cincarskog stanovni�tva. U�i Moskopoljski kraj sada je periferni kutak ju�ne Albanije i preko njega ne vodi nikakva zna�ajna komunikacija. To je najzaba�enije podru�je Balkanskog poluostrva, pa je i polo�aj Moskopolja po okon�anju turske vladavine ostao sasvim nepovoljan. Jedino je y susednoj Kor�anskoj kotlini na istoku napredovala varo�ica Kor�a, udaljena od Moskopolja oko 20 km.

Ostaci mnogobrojnih napu�tenih zgrada u Moskopolju postepeno su se ru�ili kroz �itav XIX i XX vek. Najdu�e se poznaju delovi javnih gra�evina ovog danas izumrlog hri��anskog grada. Me�u ru�evinama, kako je i napred re�eno, postoji samo jedan zdravstveno-le�ili�ni centar za sme�taj plu�nih bolesnika. Stalno naseljenih stanovnika nema. I okolina Moskopolja uglavnom je pusta. Priroda je dala ovom mestu uslova i za turisti�ku privredu, koja tako�e ne postoji.

V

Kao �to se iz navedenog vidi: Moskopolje, izumrla varo� u Albaniji, predstavlja vrlo karakteristi�an primer velikog hri��anskog naselja, koje je krajem XVII i kroz ve�i deo XVIII veka dostiglo kulminaciju prosperiteta. Zatim je krajem XVIII i po�etkom XIX veka ovo naselje do�ivelo potpunu propast: razorili su ga muslimansko-albanski napada�i. Ru�evine Moskopolja su trag jednog veoma nepovoljnog minulog razdoblja u istoriji jugozapadnog dela Balkanskog poluostrva. Stariji ljudi u razgovoru mnogo �ale �to je do svega toga do�lo.

Posle razaranja Moskopolja i njemu okolnih cincarskih naselja agresivni muslimanski Albanci nezadr�ivo su nadirali i dalje na Istok �ire�i se u druga hri��anska naselja, ve�inom slovenska. Usled toga, za poslednjih dve stotine godina (1769-1990. g.), centri oslabljenih hri��anskih podru�ja brzo su se pomerali sa Zapada na Istok.

Literatura i napomene:

1. G. Weigand: Die Aromunen, Band I, Leipzig 1895.

2. J. Cviji�: Osnove za geografiju i geologiju Makedonije i Stare Srbije, knj. III, Beograd 1911.

3. J. Cviji�: Raspored balkanskih naroda, Glasnik Srpskog geografskog dru�tva, sv. 2, Beograd 1913.

4. D. Popovi�: O Cincarima, Beograd 1937.

5. J. Trifunoski: Varo�ica Kru�evo, Glasnik EI SANU, sv. IV-VI, Beograd 1957.

6. J. Trifunoski: Cincarska naselja u Makedoniji, Geografski horizont, 6r. 3, Zagreb 1959.

7. J. Trifunoski: Kor�a - grad u Albaniji, Zemlja i ljudi, sv. 38, Beograd 1988

8. U na�oj zemlji nalazio sam potomke iseljenika iz Moskopolja i iz njegove okoline. Bili su u Bitolju, Kru�evu, Ohridu. Kod njih sam slu�ao predanja o njihovoj starini. Podatke iz tih predanja izlo�io sam i u ovom radu.

9. U vi�e gradova u Makedoniji Cincari su osnovali posebne tzv. Vla�ke mahale - u Velesu, Ohridu, Resnu itd.

10. Iseljeni Cincari iz moskopoljskog naselja Gope�i osnovali su veliko selo Gope� kod Bitolja.

Autori | Jezik | Folklor | Istorija | Umetnost | Prevodi | O Albaniji | Bibliografija | Linkovi
Naslovna | Promena pisma | Novosti | Mapa | Kontakt