Projekat Rastko Skadar: Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji

Branko Bo�kovi�

Naseljavanje Vra�ana u Metohiji, njihov progon i rastur

Izvor: "Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji" - Zbornik radova sa me�unarodnog nau�nog skupa odr�anog na Cetinju 21, 22. i 23. juna 1990. godine

Polo�aj Vrake

Vraka je predeo u Arbaniji, severno od Skadra, izme�u ogranaka Prokletija i Skadarskog jezera. Kroz nju proti�e re�ica Vraka, koja se uliva u Skadarsko jezero. U njoj su tokom 19. veka obrazovana sela: Ra�, Kule, Stari ili Vezirov Bori�, Mladi ili Muhtarov Bori� sa zaseokom Kotrobudan, Gril i Omara sa zaseocima Turajlija i Begove ili Kranjske ku�e. U svim ovim selima �ivelo je isklju�ivo slovensko stanovni�tvo pravoslavne veroispovesti. Vraki gravitiraju susedna sela Kamenica, koju su Vra�ani koristili kao odsko�nu dasku za prelazak u Zetu i Crnu Goru, i Derignjat (ju�no od Skadra ispod brda Brdice) u kojima je bilo pored srpskog i arbana�kog stanovni�tva.^[1]

Predeo Vrake se nalazi u oblasti Koplika, srednjovekovnog Pilota, kojim su vladali Duka�ini, a njeni stanovnici su se nazivali Duka�incima. Kroz Vraku je prolazio srednjovekovni karavanski put od Danja na u��u Drima u Jadran u unutra�njost Balkana.^[2] Sredi�te Vrake je s kraja 19. i po�etkom 20. veka bilo selo Mladi Bori� u kojem je sedi�te op�tine i �andarmerije, vra�anska crkva i �kola.

Na Prokletijama iznad Vrake �iveli su arbana�ki Malisori, katolici, koji su sebe nazivali Duka�incima. �iveli su na neplodnom zemlji�tu, skoro su nezainteresovani za zemljoradnju, a bavili su se sto�arskom privredom. Organizovani su bili u plemenskim zajednicama, objedinjenim u sedam barjaka: �o�i, �alje, D�anje, Nikaj, Marturaj, Guraku�e i Putje. U ravnici prema Skadru nastalo je selo �toj od doseljenih crnogorskih muhad�ira iz Nik�i�a, Spu�a, Podgorice i Zete 1880. godine (oko 200 ku�a). Pored obale Skadarskog jezera, a u ataru Vrake nalazila su se imanja Krajinjana iz Krajine na Rumiji sa pet-�est ku�ica, arbana�kih muslimana, koji su bili u stalnoj zavadi sa arbana�kim katolicima iz Malesije, pa su zato ustupili imanja pod zakup Vra�anima i iselili se za Krajinu.^[3]

Poreklo savremenih Vra�ana

Najezdom Turaka u 15. veku plodna ravnica Vrake je postala popri�te borbi i seoba iz nje u planinske predele Crne Gore i Brda. Njeno se stanovni�tvo prore�ivalo, tako da je krajem 17. i po�etnom 18. veka skoro i��ezlo. No, postojao je nekakav kontinuitet �ivljenja u njoj, jep su savremeni Vra�ani doseljeni po�etnom 19. veka, zatekli u svakom selu po tri-�etiri �if�ijske ku�e, napu�tene od �if�ija, tro�ne, bez patosa i plafona ili malim prozorima. Radna zemlja je bila prerasla u utrinu i pa�njake.^[4]

Savremeni rodovi doseljavaju se u Vraku od po�etna 19. veka iz stare Crne Gore, Zete i Crnogorskih brda i taj proces traje punih �ezdeset godina. Rodoslovi doseljenih Vra�ana i njihova kazivanja od po�etka 20. veka, lica koja su do�ivela duboku starost i se�ali se doseljavanja svog i drugih rodova, upu�uju na takav zaklju�ak.^[5] Uzroci njihovog raseljavanja i doseljavanja u Vranu je siroma�tvo, glad za zemljom, neslaganje i sukob sa vla��u, a najvi�e zbog "dugovanja krvi". Ovi poslednji su prilikom naseljavanja u Vraki menjali dotada�nje prezime.

Naseljavanje Vrake zapo�elo je 1810-13. godine, kada je izme�u skadarskog vezira i crnogorskog vladike Petra Prvog Njego�a uspostavljeno prividno primirje, zbog prodora francuske vojske na Balkan i isto�nu Evropu. Tom prilikom skadarski vezi p je dopu�tao naseljavanje Crnogoraca i Br�ana u zetsku ravnicu, koja se nalazila pod turskom vla��u. Doseljene porodice u Zeti prelazile su u okolinu Skadra i naseljavale Vraku. Prve porodice su se naselile u selo Ra� (Vuja�i�i, Pelevi�i, a potom Cekli�i, Martinovi�i i Seni�i) i Gril (�ur�evi�i). Do 1920. godine naselilo se u Vraku tridesetak porodica. Iz njih se do 1934. godine rodilo �etiri generacije. Poslednji su se doselili Brajovi�i, na ne�to pre njih (1861) Re�etari. Od njih su u Vraki ro�ene dve generacije (do 1934). Porodice su se mno�ile i prerastale u rodove i bratstva u bliskom srodstvu. Izme�u 1900. i 1933. godine u Vraki i u susednoj Kamenici i ne�to udaljenijem Derignjatu zabele�eno je 59 rodova. Pominjemo ih prema redosledu brojnosti porodica.

Matanovi�i su do�li u Vraku iz sela Krajnjeg Dola u �ekli�ima. Pripadaju �irem bratstvu Kalu�erovi�a.^[6] �ive u Starom i Mladom Bori�u i u Grilu.

Pelevi�i su poreklom sa Peleva Brijega u Bratono�i�ima. Dva brata Simo i Ceko dolaze iz Bratono�i�a u Zetu, u selu Golubovcima, gde ostaje Ceko (od njega su tamo�nji Cekovi�i), a Simo odlazi za Vraku oko 1920. godine.^[7] Simovo potomstvo �ivi na begovskom imanju u selu Ra�u, a zatim na kupljenoj zemlji u selu Mladom Bori�u.

Krstovi�i dolaze u Vraku i Derignjatu iz Hota, a ima ih u Zeti i u Limljanima u Crmnici.^[8] �etiri brata Krstovi�a iz Derignjata vr�e uo�i seobe (1934) osvetu i sklanjaju se u Zetu. Njihove porodice se sele za Vraku. Njima se posle tri godine priklju�uju odbegli Krstovi�i, po�to im je opro�tena krv. �ive u Grilu, Omari i Mladom Bori�u.

Martinovi�i su do�li u Vraku iz sela Bajica kod Cetinja. Lazar Simov Martinovi� dolazi sa �etiri sina sredinom 19. veka u Zetu, a iz Zete u Vraku, u selo Ra�. U Vraki se ra�a tri generacije (do 1934. godine). Iz Ra�a se sele na kupljena imanja u Mladom i Starom Bori�u.

Brajovi�i su do�li u Vraku iz istoimenog bratstva i predela u Bjelopavli�ima. Zvali su ih jo� i Radi�i�ima. �iveli su u selu Grilu.

Mikuli�i dolaze u Vraku iz Bjelica, sela Mikuli�a, iz bratstva Vujovi�a.^[9] Napu�taju Bjelice zbog dugovanja krvi, pa zato menjaju bratstveni�ko prezime i prozovu se po selu iz kojeg su do�li. �ive u selu Mladom Bori�u i Omari, kao i u susednoj Kamenici.

Ba�anovi�i su do�li u Vraku iz Pipera. Po jednom Predanju su iz Stijene Piperske iz bratstva Bo�ovi�a, a po drugom iz sela Crnaca iz bratstva Bo�ovi�a, nesrodnog sa onim iz Stijene Piperske, �to je verovatnije.^[10] �ive u selu Mladom Bori�u i Kulu.

Roganovi�i dolaze u Vraku iz Progonovi�a u Lje�anskoj nahiji, a daljim su poreklom iz Malocuca. Iz Progonovi�a Mirko Roganovi� sa sinovima Vojinom i Petrom dolazi u Vraku. Naselili su se u selo Ra� na begovskoj zemlji kao �if�ije. Njihovo potomstvo se pro�irilo i u selo Kule.

Ajkovi�i su do�li u Vraku iz Zete. Prva porodica Ajkovi�a koja dolazi u Vraku se ugasila. Kasnije doseljeni Ajkovi�i pripadaju poslednjim doseljenicima u Vraku. �iveli su u selu Grilu i u Derignjatu ispod Brdice.

Re�etari dolaze u Vraku iz Novog Sela u Bjelopavli�ima, a daljim su poreklom iz Konavlja. Pero Re�etar sa �enom iz bratstva Kadiji�a i �etiri sina be�i da bi sa�uvao brak, jep su svi Kadiji�i, uklju�uju�i i udate �ene iz tog bratstva, prognati iz Crne Gore, kao odmazda za ubistvo knjaza Danila 1861. godine od strane Todora Kadiji�a, �ive u selu Kulu.

Cekli�i dolaze u Vraku iz �ekli�a, kao Matanovi�i, ali su se odrekli tog prezimena. �ive u selu Ra�u, a zatim na kupljenoj zemlji u Omari.

Seni�i dolaze u Vraku iz Bjelica, sela Predi�a, a poti�u od bratstva Arbamovi�a. Menjaju prezime zbog "duga u krvi". Zovu se jo� Gali�anima �ive na begovskoj zemlji u selu Ra�u, a zatim na kupljenoj zemlji u Mladom Bori�u.

�ur�evi�i su poreklom iz Pu�a, sela Mao�a u Ublima. Preci prvo dolaze u Zetu. Jedan ogranak prelazi u Vraku od kojih su �ur�evi�i. �ive u Grilu i Bori�u.

�inovi�i su do�li u Vraku iz sela �inovi�a, plemena Kosijera, kod Cetinja. Poti�u iz bratstva Latkovi�a.^[11] Uzrok napu�tanja Kosijera je "dug u krvi", zbog �ega menjaju prezime po selu iz kojeg su do�li. �ive u selu Starom Bori�u i Grilu.

Vu�i�i su daljim poreklom iz Bajica kod Cetinja, odakle su potisnuti kao starinci. Promenili su prezime. Naseljavaju se u Crnogorsku Krajinu, predeo �estana, selo Draga�evica.^[12] Jedan ogranak se seli u Vraku i �ivi u selu Omari.

Krkoti�i dolaze u Vraku iz sela Beri u Lje�anskoj nahiji iz istoimenog bratstva. �ive u selu Omari i Mladom Bori�u.

Zlati�ani su poreklom iz sela Zlatice u Ku�ima, po kojoj su uzeli prezime u Vraki. Dolaze zbog "krvi" otac sa dva sina. Naseljavaju se u selo Stari Bori�, a potomstvo se �iri u selo Gril.

Pe�ovi�i su ogranak bratstva Matanovi�a iz �ekli�a. Njihov predak Pe�o vratio je "krv" i prebegao u Zetu. Od njega je u Zeti nastalo brojno bratstvo. Jedan ogranak iz Zete preseljava se u Vraku, selu Omari. Tri generacije su ro�ene u Vraki.

Mrenovi�i su poreklom iz okoline Krstaca u Pivi odakle prelaze u Zetu, a iz nje u Vraku, selu Mladom Bori�u.^[13]

Popovi�i (Dambari�i) su poreklom iz Ku�a od istoimenog bratstva. Dolaze prvo u Zetu a iz nje u Vraku, selo Gril i u susednu Kamenicu.

Lambuli�i su do�li u Vraku iz Zete. �ive u selu Grilu.

Kra�kovi�i su daljim poreklom iz Bjelica, odakle se sele u predeo �estana na Rumiji, potom silaze u Zetu, a iz nje u Vraku. �ive u selu Omari.

Kavari�i su poreklom iz Ceklina odakle prelaze u Zetu, selo Ponari, odakle jedan ogranak prelazi u Vraku. �ive u Mladom Bori�u.

Pejovi�i dolaze u Vraku iz Ceklina, selo �alci. �ive u selu Mladom Bori�u.

Rackovi�i su poreklom iz sela Beri u Lje�anskoj nahiji, gde ih i sada ima.^[14] Dolaze u Vraku, u selo Ra�.

�ureti�i dolaze u Vraku iz Zete. Ro�akaju se sa Ajkovi�ima iz Vrake i Derignjata. �ive u Mladom Bori�u.

Banjovi�i su do�li u Vraku iz Ku�a, predela Bio�a, gde ih ima u vi�e sela. ^[15] �ive u selu Girlu.

Vuk�evi�i dolaze u Vraku iz Lje�anske nahije gde je ovo bratstvo vrlo brojno i razgranato. �ive u Starom Bori�u.

�ari�i su do�li u Vraku iz sela Gostilja u Bjelopavli�ima. Daljim su poreklom iz �eva.

Maji�i su iz Zete do�li u Vraku, u selu Kulu i u susednoj Kamenici.^[16]

Niki�i poti�u iz Ku�a iz bratstva Vujo�evi�a.^[17] Prvo se doseljavaju u Dajbabama u Zeti, kada i rod Seni�a iz Bjelica sa kojim su se zbratimili, jep su Seni�i osvetili jednog Niki�a. Otuda njihovo ro�a�tvo po "pu�ci", a ne po krvi.^[18] U Vraku, selu Omari, dolaze po�etkom 19. veka, gde se po�ela ra�ati peta generacija (do 1934. godine).

Pe�uki�i su poreklom iz Lje�anske nahije, selo Gradac^[19]odakle dolaze u Vraku, selo Kule.

Pel�i�i dolaze u Vraku, selo Kule, iz Zete, a daljim su poreklom iz Hercegovine.

Radinovi�i su poreklom iz Bjelica, sela Predi�a, od bratstva Abramovi�a. Ro�aci su sa Seni�ima u Vraki. Zbog "duga u krvi" napu�taju 1819. godine Bjelice i odlaze za Podgoricu, iz nje u Zetu, a iz Zete u Vraku. �ive u selu Ra�u.

Rai�evi�i dolaze u Vraku iz sela Bajica kod Cetinja iz bratstva Martinovi�a. �ive u selu Omari.

Radusinovi�i su do�li u Vraku iz sela Buronja u Lje�anskoj nahiji. �ive u Starom Bori�u i susednoj Kamenici.

Stajki�i su rod iz bratstva Radusinovi�a iz sela Buronja u Lje�anskoj nahiji. Menjaju prezime po udovici Staki �iji je suprug ubijen i osve�en. �ive u Starom Bori�u.

�abanovi�i su, kao i Stajki�i, rod iz bratstva Radusinovi�a, doseljeni u Vraku iz sela Buronja. �ive u Starom Bori�u.

Stankovi�i (Sutoni�i) su do�li u Vraku iz Crmni�ke nahije, sela Sotoni�a ili Sutoni�a, po kojem su stekli drugo prezime. Poti�u iz �ireg bratstva Rasali�a.^[20]

Uskonovi�i su poreklom iz Lje�anske nahije, sela Korneta.^[21] Jedan rod dolazi u Vraku i �ivi u selu Ra�u.

�unjevi�i su daljim poreklom iz Velestova, iz nekada�njeg sela Be�i�a. Od do�ljaka iz ovog sela nastalo je bratstvo Be�i�a u Zeti. Jedan rod ovog bratstva prelazi iz Zete u Vraku i �ivi u selu Pulu pod novim prezimenom - �unjevi�i.

Babi�i dolaze iz Lje�kopolja u susedstvu Vrake, selo Kamenicu i u njoj �ive.

Markovi�i-Bjelanovi�i su do�li u Vraku iz Lje�anske nahije selo Gradac. �ive u selu Ra�u, gde su ro�ene dve generacije.

Markovi�i su do�li u Vraku iz Stijene Piperske iz �ireg bratstva Lazarevi�a.^[22] Zadr�avaju prezime. �ive u selu Omari.

Andrijevi�i dolaze u Vraku iz �estana. Prozvali su se po do�ljaku Andriji. Daljim su poreklom iz Bajica kod Cetinja. Ro�akaju se sa Vu�i�ima u selu Omari, u kojem i oni �ive.

Ga�ovi�i dolaze u Vraku iz Bjelica. Ro�akaju se sa Seni�ima u Vraki. �ive u selu Grilu.

Gorovi�i poti�u iz sela Beri u Lje�anskoj nahiji iz bratstva Krkoti�a kojih ima i u Vraki. �ive u selu Omari.

Dragovi�i dolaze u Vra�u iz Bjelopavli�a iz istoimenog bratstva. �ive u Omari.^[23]

Konti�i su do�li u Vraku iz sela Povije u Pje�ivcima. �ive u Starom Bori�u.

Milogori�i dolaze u Vraku iz Zete, a daljim su poreklom iz Hercegovine.

Radi�kovi�i su do�li u Vraku iz Ceklina. �etiri brata se vra�aju i nastanjuju u Zeti, a peti ostaje u selu Grilu od kojeg su nastale tri generacije u Vraki.

Radovi�i su do�li u Vraku iz .Lje�anske nahije, sela �titara. �ive u selu Grilu.

Uli�i�i se doseljavaju u Namenicu iz sela �titara u Lje�anskoj nahiji. Ro�akaju se sa Radovi�ima iz sela Grila.

Sekuli�i dolaze u Vraku iz Bjelopavli�a, istoimenog bratstva i sela. �ive u Starom Bori�u.

Camni�i su do�li u Vraku iz okoline Bijelog Polja. �ive u selu Omari.

�o�i su daljim poreklom iz okoline Skadra. Krajem 15. veka njihov predak dolazi u Ljubotin. Od njega nastaje bratstvo �o� (od arbana�ke re�i �ok, �to zna�i drug). Jedna porodica prelazi u Vraku, zavi�aju svojih predaka. Potomstvo �ivi u Mladom Bori�u.^[24]

Luka�evi�i-Kasovi�i dolaze u selo Kamenicu iz Zete, sela Vranja.

�orovi�i su poreklom iz Zete, sela Balabana. Jedna porodica se naselila u Vraku, ali se 1925. godine vratila u raniji zavi�aj.

Vuja�i�i vode poreklo iz istoimenog bratstva iz Crmnice, predela Zapadnog Podgora, sela Ovto�i�a.^[25] Jedan rod se seli u Zetu i u Hote. Iz Hota jedna porodica prelazi u Vraku (selo Ra�), ali je napu�ta 1907. godine zbog "dugovanja krvi" i naseljava se u Zeti.

Vra�anski rodovi su imali u svom sastavu od jedne do 20 porodica, ali je vi�e porodica �ivelo zajedno u tzv. zadu�bini ku�ama sa zajedni�kom imovinom i ekonomijom, a kojima su pripadali od dva do tri kolena.^[26] Podela zadruge se smatrala tragedijom. Zato su se nastankom nesporazuma u zadruzi anga�ovali prijatelji, kumovi i kom�ije da bi izvr�ili umir.^[27]

I. S. Jastrebov u svom putopisu iz 1869-70. godine navodi pravoslavne Srbe koji pripadaju dvema skadarskim crkvama. U njih ubraja i vernike iz sela i zaseoka Vrake: Vezirov (Stari) Bori� - 9 ku�a. Muhtarov (Mladi) Bori� - 20 ku�a, Gril - 20 ku�a, Omara - 15 ku�a, Turajlija - 5 ku�a, Begove ku�e - 4 ku�e, svega 73 ku�e. Ne pominje vernike iz sela Kule i Ra�a, ali je verovatno i njih uklju�io kroz navedena sela, jep ih ne pridodaje nekoj drugoj crkvi.^[28] Navodi i selo Derignjat sa 8 ku�a. Odmah zatim Jastrebov navodi pravoslavno-srpske vernike crkve u Vraki, koja je sagra�ena 1869. godine u Mladom Bori�u i to: Vraka - 60 ku�a, selo Kule - 9 ku�a i selo Ra� - 7 ku�a, u kup no 76 ku�a. Navodi i selo Kamenicu sa 15 i Koplik sa 4 ku�e, tako da vra�anskoj crkvi pripada 95 ku�a sa 550 du�a.^[29]

Prvi podatak o 73 ku�e u Vraki je verovatan (do 1869), a drugi o 76 ku�a je nesumnjiv (od 1869), jep statisti�ki podaci Ra�ko-prizrenske mitropolije iz 1897-98. godine kazuju da je u Vra�anskoj parohiji Skadarskog protoprezviterijata bilo 79 srpsko-pravoslavnih ku�a, tj. svega tri ku�e vi�e u odnosu na 1869-70. godinu, �to predstavlja normalan prirast. (Za sela Bori�, Gril, Omara i Ra�). Po istoj statistici u Skadarskom protoprezviterijatu bilo je ukupno 189 srpsko-pravoslavnih ku�a od kojih u Vranjskoj parohiji 72 ku�e u kojoj je selo Kamenica, a u seoskoj parohiji u Derignjatu 12 ku�a.^[30]

S obzirom na sna�nu populaciju Vra�ana i susednih Srba u Kamenici i Derignjatu, koji su bili u srodstvu sa rodovima u Vraki i sa njima usko vezani u dobru i zlu (samo Uli�i�i, Babi�i i Luka�evi�i iz Kamenice nisu imali ro�ake po krvi u Vraki) mo�e se proceniti da je u njima bilo uo�i seobe 1932. godine oko 160 zadru�nih ku�a sa oko 1.600 du�a svrstanih u 57 rodova. Samo u Vraki je bilo 55 roda, odnosno bratstva.

Dr�avne i �if�ijske obaveze Vra�ana

Vra�ani, kao turski podanici, bez obzira da li su bili slobodni seljaci ili �if�ije, bili su obavezni da dr�avi daju deseti deo letine, tzv. desetak kao hri��ani, tzv. paja davali su po 25 gro�a godi�nje za svaku mu�ku glavu, tzv. nizamiju, jer nisu slu�ili vojsku.

Predeo Vrake bio je �iflik vezirske porodice Bu�atlija, koji se vremenom delio izme�u naslednika iz ove porodice po mu�koj liniji, ili je prelazio u nasledstvo po �enskoj liniji udajom, pa je zato bilo manjih �iflika u svojini drugih porodica. Begovi su vrlo rado ustupali do�ljacima opustelu zemlju na obradu u svojstvu �if�ija, da bi tim putem stekli deo prihoda sa zemlje. Doseljenici u Vraki, budu�i Vra�ani, prihvatili su se �if�ijskog odnosa na zemlji koju su mogli obraditi sa svojom porodicom. Begovima su davali 1/3, a od duvana 1/2 godi�njeg prihoda.

�if�ije u Vraki pokazali su se vrlo marljivi. Gajili su �itarice, povr�e, vo�e i duvan, a dr�ali su i po nekoliko stotina grla sitne i krupne stoke. Svoju delatnost su zasnivali uglavnom na principima naturalne privrede, ali su sa svojim proizvodima izlazili na skadarsku pijacu, da bi stekli novac za kupovinu poljoprivrednog alata i za otkup �if�ijskog prava, odnosno zemlje koju obra�uju.

�itelji sela Ra�a od 1870. godine otkupljuju zemlju, vremenom su je potpuno otkupili i dokupili drugu u ataru sela Mladog i Starog Bori�a. Njih slede i otkupljuju se �itelji sela Kule i Mladog Bori�a. �if�ije Omare, Grila i Starog Bori�a otkupili su se delimi�no. U Starom Bori�u vlasnik �iflika je izlo�io, 1925. godine, posed prodaji, a preostali �if�ije nisu bile u mogu�nosti da ga otkupe. Jugoslovenska vlada je preko svoje diplomatije ilegalno otkupila zemlju, tako da su i preostali �if�ije postali sopstvenici zemlje koju obra�uju, ali bez tapija, pa je nisu mogli otu�iti.

Krvna osveta

S obzirom da su Vra�ani poreklom iz stare Crne Gore, Crnogorskih brda i Zete, kod njih su vladale iste obi�ajne norme kao u zavi�aju svojih predaka. Naro�ito je u njihovoj svesti dominirala krvna osveta, koja je nemilosrdno sprovo�ena, kao nepisano pravilo: zub za zub, oko za oko. Posle osvete ubijenog srodnika prestajala je �alost za njim, kao da je �rtva ponovo o�ivela.

Krvna osveta izme�u samih Vra�ana izbijala je zbog uvreda, plahe naravi i gor�ta�kog ponosa, koja ih je grizla i mu�ila do revan�a u krvi. �injenica je da su mnogi njihovi preci do�li u Vraku ba� zbog krvne osvete, pa je ta tradicija nastavljena kao bit vrline. No, kada bi izbijao sukob izme�u samih Vra�ana posredovali bi ugledniji ljudi iz te sredine, prijatelji, kumovi i kom�ije da izmire, ili pak da sti�aju strasti, zava�enih strana.

Dugotrajne osvete vladale su izme�u Vra�ana i susednih Malisora, izme�u kojih je postojala su�tinska razlika u odabiranju �rtve. Tako je kod Malisora vladalo pravilo da se vrati krv ubistvom uglednijeg Vra�anina, bez obzira da li je sa "du�nikom krvi" bio u srodstvu. Ubistvo takvog �oveka smatrali su vrlinom, pa je odre�eni ubica time bio po�astvovan. Vra�ani su, pak, vr�ili osvetu ubistvom pravog ubice ili njegovog najbli�eg srodnika. Razli�iti pogledi na osvetu umno�avali su "du�nike krvi", a samim tim i broj �rtava.

Naro�ito je do�la do izra�aja krvna osveta izme�u Vra�ana i novoprido�lih Crnogorskih muhad�ira (od 1880. godine) iz �toja. Po�etkom 20. veka do�lo je �ak do dva oru�ana sukoba izme�u njih. Posredovali su arbana�ki barjaktari Hota i Gruda da razvade dve zara�ene strane. Tada su turski nizami (vojnici) iz Skadra uspostavili postaje izme�u njih da bi spre�ili dalje krvoproli�e.

S kraja 19. i po�etka 20. veka ubijeno je u osveti oko 40 Vra�ana, ali nijedan nije ostao neosve�en.^[31]

Sa Kraji�nicima, pored Skadarskog jezera, Vra�ani se nisu sukobljavali. Sa njima su odr�avali dobrosusedske odnose i me�usobno se ispomagali.

Plemenska samouprava i duhovni �ivot

U du�em procesu naseljavanja Vrane njen �ivalj su kod arbana�kih susednih plemena i barjaka i kod turskih vlasti zastupali begovi iz porodice Bu�atlija, koji su u Vraki imali �iflike. Krajem 60-ih godina Vra�ani su uz podr�ku uglednijih Crnogoraca iz Skadra uspeli da od turske vlasti dobiju odobrenje da se konstitui�u u pleme (fis) sa svojom unutra�njom samoupravom. Oni biraju plemenskog stare�inu i seoske azaje, tzv. kmetove, koji ih zastupaju kod turske vlasti sve do njenog prestanka 1912. godine.^[32]

Prilikom naseljavanja Vra�ani su zatekli urvine manastira Svetog Jovana Krstitelja u Ra�u, crkve Svete Petke u Grilu i crkve Svetih Vra�eva pored Skadarskog jezera.

Manastir u Ra�u je sazidan u eri gradnje pravoslavnih manastira u doba Nemanji�a, a pripadali su mu vernici Vrake i Koplika. Njega u doba turske vladavine prisvaja katoli�ka crkva. Kao opravdanje za ovaj �in uzimala je grobove katoli�kih vernika izvan pravoslavnog groblja, sahranjenih na mestu pogibije u osveti od strane br�ana. Katoli�ki sve�tenici su pu�tali bradu i dugu kosu, kao i pravoslavni sve�tenici, da bi se dodvorili pravoslavnim vernicima, koji su ih kao takve prihvatili. S obzirom da su se pravoslavni vernici tokom 18. veka iselili iz Vrake, a oni iz Koplika u ogromnoj ve�ini islamizirali, manastir je pod zubom vremena propadao. Doseljeni Vra�ani tokom 19. veka nastavljaju tradiciju prethodnih pravoslavnih vernika iz Vrake, Kamenice i Koplika da se svake godine okupljaju kod Ra�kog manastira na bogoslu�enje, a u njegovom predvorju odr�avani su sabori. Pored manastira Vra�ani nastavljaju da sahranjuju svoje umrle srodnike.^[33]

Vra�ani su tokom 19. veka pripadali Skadarskoj parohiji Ra�ko-prizrenske mitropolije, koja je obuhvatala sve Srbe na savremenom tlu Arbanije, a pod jurisdikcijom srpske pravoslavne patrijar�ije. Godine 1856. osnovan je Ruski konzulat u Skadru, koji je �titio interese pravoslavnog srpskog �ivlja u Skadarskom vilajetu. Pod njegovom za�titom nalazili su se i Vra�ani. Ruski konzul u Skadru postavio je kamen temeljac Vra�anskoj sabornoj crkvi Svete Bogorodice u selu Mladom Bori�u.^[34] Crkva je podignuta 1869. godine. Pri njoj se obrazuje Vra�anska parohija, kojoj pripadaju vernici Vrake (76 ku�a), Kamenice (15 ku�a) i Koplika (�etiri ku�e) sa ukupno 95 ku�a.^[35] Kasnije je Kamenica priklju�ena susednoj Vranjskoj parohiji, tako da su vra�anskoj parohiji pripadali uglavnom vernici Vrake.

Bogoslu�enje u crkvi Svete Bogorodice je vi�e od tri decenije povremeno vr�eno s obzirom da su ga obavljali duhovnici iz Skadra, koji su na nesigurnom putu do Vrake �esto napadani, �ak je jedan duhovnik na putu za Vraku ubijen. Kada je 1904. godine postavljen za sve�tenika polupismeni, ali ugledni Vra�anin Petar Mrenovi� iz Mladog Bori�a, bogoslu�enje u crkvi se vr�i redovno. Sve�tenici Vra�anske parohije su, pored bogoslu�enja u crkvi, obilazili vra�anske porodice, osve�tavali njihove domove i bunare, kr��avali decu i ven�avali bra�ne parove. Oni su odigrali zna�ajnu ulogu u suzbijanju krvne osvete, odr�avanju sloge izme�u vra�anskih domova i podizanju nacionalne svesti.

Vra�anska crkva preuzimala je zemlju Vra�ana koji su ostajali bez potomstva. Ona je time stekla solidan imetak. Po�to je crkva bila sklona padu, prodato je, 1921. godine, ne�to crkvene zemlje, te je ste�enim novcem izvr�eno renoviranje crkve �ime je pobolj�ana njena unutra�nja duhovna i umetni�ka vrednost.^[36]

Osnovna �kola u Vraki

Pored crkve u mladom Bori�u podignuta je 1879. godine Parohijalna �etvororazredna �kola u kojoj je nastava izvo�ena na srpskom jeziku, druga ove vrste na arbana�kom tlu (posle skadarske). Prvih dvadesetak godina nastava je u njoj povremeno izvo�ena, jer su u�itelji bili sve�tenici vra�anske crkve, koji su povremeno dolazili iz Skadra. �kolu su poha�ala samo mu�ka deca. Godine 1893. zabranjena je nastava u �koli, jer nije imala odobrenje (ferman) od turske vlasti. Naredne godine u Skadru boravi srpski konzul iz Pri�tine Branislav Nu�i�, koji predla�e srpskoj vladi da otvori konzulat u Skadru, da bi se, pored drugog, pozabavio radom srpskih �kola u Arbaniji, a samim tim i radom srpske �kole u Vraki. Ovaj predlog nije prihva�en, jep je srpska vlada prepustila Skadar sferi uticaja Crne Gore, koja je ba� tada otvorila svoj Konzulat u Skadru sa konzulom Lazarom Miju�kovi�em. On je zatra�io od svoje vlade da �kola u Vraki kojoj je odobren rad stekne status svetovne zagrani�ne �kole i da se imenuje i u�itelj i sve�tenik za crkvu. No, Vra�ani insistiraju da dobiju samo sve�tenika iz Crne Gore, koji bi obavljao i du�nost u�itelja sa u�iteljskom platom.^[37] Takav njihov odnos odlo�io je uvo�enje nastave po programu za �kole u Crnoj Gori. Tek 1905. godine u �koli se radi po crnogorskom programu. Godine 1909. Vra�anska �kola je uvr��ena u zagrani�nu crnogorsku �kolu. Dekretom crnogorske vlade postavljen je za u�itelja Aleksa Bojovi� iz Berana. U�enici su dobili crnogorske ud�benike. Sa obrazovanjem jugoslovenske dr�ave �kola u Vraki je uvr��ena u jugoslovensku manjinsku �kolu.^[38]

�kola u Mladom Bori�u odigrala je zna�ajnu ulogu u o�uvanju nacionalnog identiteta Vra�ana.

Vra�ani u balkanskom i prvom svetskom ratu

U balkanskom ratu 1912. godine izme�u Srbije, Crne Gore, Bugarske i Gr�ke sa jedne i Turske sa druge strane crnogorske jedinice su, 8. oktobra, otpo�ele operacije prema Skadru, a potom izvr�ile njegovu vi�emese�nu opsadu. Vraku su tom prilikom zaposele crnogorske jedinice, bivakovale u njenim selima odakle su odlazile na ratno popri�te. Sanitarna slu�ba se nalazila u selu Pulu i Starom Bori�u.

Vra�ani su do�ekali crnogorsku vojsku kao oslobodila�ku, u�estvuju kao njeni vodi�i, prenose ratnu opremu, municiju i hranu, neguju ranjenike i bolesnike.^[39]

Londonskim ugovorom o miru od 30. maja 1913. godine proklamuje se nezavisna Arbanija, pod protektoratom Austro-Ugarske. Razgrani�enjem izme�u Crne Gore i Arbanije Skadar sa okolinom, uklju�uju�i i Vraku, pripao je Arbaniji.

U prvom svetskom ratu, tokom operacija 1915. godine, nazrene su namere austro-ugarskih i nema�kih jedinica da prodru na jug i odseku odstupnicu srpske vojske preko Arbanije na Jadran. Zato su crnogorske jedinice prodrle u junu 1915. godine iz �akovice i Podgorice u Arbaniju i zauzele Skadar i Lje� radi obezbe�enja zale�ine srpske i crnogorske vojske. Vraka se ponovo na�la u sastavu Crne Gore i u njoj se uspostavlja crnogorska civilna uprava.

Pod uticajem austrougarske propagande pobunili su se u jesen 1915. godine malesijski katoli�ki barjaci u Duka�inu, koji su izrovali sve puteve preko Prokletija sa ciljem da spre�e odstupnicu srpske i crnogorske vojske na Jadran. Zato je Crnogorska vrhovna komanda u nedostatku rezervnih vojnih snaga anga�ovala Vra�ane za ugu�enje pobune. Od Vra�ana je obrazovan Dobrovolja�ki bataljon od oko sto ljudi, koji je razoru�ao malisore uz �rtve od �etiri poginula i dva ranjena borca i prinudio ih da poprave razrovane puteve. Odr�avao je red u Malesiji do povla�enja srpske vojske. Zato je odstupnica srpskih jedinica preko Prokletija sprovedena bez ve�ih �rtava. Po izvr�enom zadatku bataljon se povukao u Vraku i rasformiran.^[40]

Prilikom povla�enja srpskih jedinica za Skadar i Lje� Vra�ani su ih prihvatili i nahranjivali u svoje domove i sa svojim zapregama prenosili im ratni materijal do Lje�a. U neuspelom poku�aju povla�enja zadr�ao se u Vraki general Radomir Ve�ovi� sa pratnjom. Vra�ani su ga sa�uvali od zarobljavanja. Iz Vrake se vratio za Crnu Goru. Austro-ugarske okupacione vlasti su kupile oru�je u Vraki, ali su Vra�ani uspeli da deo naoru�anja sakriju i zadr�e.^[41]

Vrana u vrtlogu politi�kih gibanja u Arbaniji

Krajem 1920. Dru�tvo naroda je donelo Rezoluciju kojom se uslovljava prijem Arbanije u Dru�tvu priznavanjem nacionalnih prava manjinskim narodima. Arbanija je prihvatila uslove, pa je februara 1921. primljena u Dru�tvo naroda, �ime je priznat njen me�unarodni status. Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca uspostavlja Poslanstvo u Tirani i konzulate u Skadru i Kor�i i vr�i kona�no razgrani�enje sa Arbanijom. Vraka je pripala Arbaniji.

Godine 1921. Arbaniju potresaju me�upartijski sukobi oko prevlasti, koji imaju versku primesu sa strana�kim liderima: muslimana Ahmed-beg Zogua, ortodoksa Fan Nolija i katolika Mark �ona. Pobedila je Narodna stranka Ahmed-beg Zogua, ali su je naredne godine svrgle sa vlasti stranke hri��anske koalicije. Za predsednika vlade dolazi Fan Noli, koji za ne�to vi�e od godinu dana vladavine zabranjuje samostalno delovanje isto�no-hri��anskoj srpskoj i gr�koj crkvi sa namerom da ih uklju�i u autokefalnu isto�no-hri��ansku arbana�ku crkvu. Vra�ani odbijaju da napuste pravoslavno-srpsku i uklju�e u arbana�ku crkvu, pa su zbog toga zatvarani i premla�ivani. Dva Vra�anina su podlegla od zadobijenih rana, a jedan je streljan.^[42]

Ahmed-beg Zogu je prilikom svrgavanja sa vlasti izbegao u Jugoslaviju, odakle je preko svog zeta Cano-bega Crnoglavi�a (Krueziju) organizovao pograni�ne arbana�ke odrede, koje je Jugoslovenska vlada snabdela sa oru�jem. Ti odredi upadaju u Arbaniju gde savladavaju oru�ane formacije katoli�kih barjaka, svrgavaju Fan Nolijevu vladu i ponovo uspostavljaju Zoguov re�im (1924). Zogu se drasti�no obra�unao sa opozicijom. Da bi uneo strah u kostima svim namernicima otpora, na javnim mestima je ve�ao i svoje potencijalne protivnike. Sukobio se potom i sa svojim zetom Cano-begom, kojem je pre toga podario ministarski polo�aj, zatim ga zamenio i postavio za ambasadora u �ehoslova�koj, gde ga je rukom pla�ene ubice likvidirao. Napu�ta prijateljstvo sa jugoslovenskom vladom i sklapa, 1926. godine, Tiranski sporazum sa Italijom, stavljaju�i se pod njenu za�titu. Po�to je u�vrstio svoj li�ni re�im, proglasio se 1928. godine za kralja Arbanije.

Prvih godina Ahmed-begove vladavine Vra�ani su predahnuli od nacionalnog i verskog pritiska. Odali su se svom mirnom seoskom �ivotu kao podanici arbana�ke dr�ave. Ekonomski su se oporavljali. Slobodno su ispoljavali svoja nacionalna i verska ose�anja i obrede u crkvi i van nje. Deca su poha�ala �kolu i slu�ala nastavu na svom maternjem, srpskom, jeziku. No, uskoro je nastao preokret u po�etnu pritajen, pa javan i na kraju vrlo agresivan.

Uzroci seoba Vra�ana

Ahmed-beg Zogu nije se razlikovao od drugih arbana�kih strana�kih politi�ara i dr�avnika da se u arbana�ku autokefalnu isto�no-hri��ansku crkvu uklju�e pripadnici iste religije, autokefalne srpske i gr�ke crkve, a u nameri da se izvr�i potpuna asimilacija nearbana�kog �ivlja u Arbaniji. No, on nije sprovodio takvu politiku dok se nije obra�unao sa svojim politi�kim protivnicima i u�vrstio li�nu vlast.

Godine 1928. Zogu je ocenio da je njegov polo�aj kao vladara "zemlje Orlova" stabilan, preuzima mere odro�avanja nearbana�kog u arbana�ki �ivalj, koje su svom silinom pogodile Vra�ane. Vra�anima je ultimativno nalo�eno da slu�aju bogoslu�enje i vr�e verske obrede za vreme duhovnih praznika, kr��enja dece, ven�anja i sahrana na arbana�kom jeziku i da prihvate novi (gregorijanski) umesto starog (julijanskog) kalendara, kojeg je arbana�ka ortodoksna crkva prihvatila. U Osnovnoj �koli u Vraki uvedena je nastava na arbana�kom jeziku sa sveta., dva �asa nedeljno u poznavanju srpskog jezika. Vra�anski sve�tenik Veli�a Popovi�, rodom iz sela Kamenice, interniran je za Valonu a umesto njega postavljen je ortodoks Arbanas.

Vra�ani su na pomenute mere arbana�kih vlasti odgovorili prestankom odlaska u crkvu, duhovne praznike slave bez prisustva popa. Prestali su s kr�tavanjem i ven�avanjem pred ortodoksnim popom i ne anga�uju ga na sahranama. Ne odri�u se ni starog kalendara. Prestali su da �alju decu u �kolu. Vlast odgovara merom interniranja desetak uglednih Vra�ana seoskih prvaka. Internaciju izdr�avaju u �inokastru, gde su zadr�ani du�e od �est meseci. Pu�teni su iz internacije na intervenciju jugoslovenske diplomatije. Vra�en je u Vraku i pop Veli�a Popovi� da nastavi duhovni�ku slu�bu. U osnovnoj �koli je obnovljena nastava na srpskom jeziku.

Godine 1931. arbana�ke vlasti obnavljaju �itav raniji postupak, ali u drasti�nijoj formi: dovo�enje popa ortodoksa i internacija srpsko-pravoslavnog popa i uglednih Vra�ana, postavljanje u �koli dva arbana�ka u�itelja i progon dotada�njih u�itelja, bra�nog para Lazara i Vidosave Brajovi�. Vra�ani ni ovom prilikom ne idu na bogoslu�enje, ne vr�e nikakve verske obrede, ne �alju decu u �kolu. Arbana�ke vlasti preduzimaju dodatne represivne mere: roditelje nov�ano ka�njavaju, privodi u �andarmeriju i batina, �andarmerija prisilno odvodi decu u �kolu, zabranjuje upotrebu srpskog jezika na javnim mestima, i no�enje crnogorskih kapa, a umesto njih nala�e da se nose �alme.

Ponovo je intervenisala jugoslovenska diplomatija, te su posle �est meseci pu�teni na slobodu internirani Vra�ani i pop Veli�a Popovi�. No, time sukob nije razre�en, jep arbana�ke vlasti nisu odustajale od mera nacionalnog odro�avanja, niti su Vra�ani prestali da bojkotuju arbana�ko bogoslu�enje i nastavu u �koli.

Vra�ani su nastojali da preko Jugoslovenskog konzulata u Skadru dobiju od Jugoslovenske vlade odobrenje za iseljenje u Jugoslaviju. Me�utim, vlada je bila protiv iseljavanja, ali je nastojala da preko svoje diplomatije olak�a polo�aj Vra�ana. Generalni jugoslovenski konzulat u Skadru je bio najvi�e anga�ovan da po uputu vlade otkloni presiju arbana�kih vlasti nad Vra�anima, ali je i uo�avao uzaludnost tih nastojanja. O tome tada�nji vicekonzul u Skadru ovih dana daje svoje mi�ljenje:

"Ideju o iseljenju Vra�ana na�a vlada je energi�no odbijala i pored gledi�ta Generalnog konzulata da ne mo�emo da negiramo opravdane zahteve Vra�ana. Najzad vlada je usvojila gledi�te Generalnog konzulata (moj) i dala pristanak na iseljenje."^[43]

Ipak, �ini se da je Jugoslovenska vlada odlu�ila da odobri iseljenje 1933. godine, kada je delegacija Vra�ana primljena kod predsednika vlade Bogoljuba Jefti�a, koji im je obe�ao naseljenje u Metohiji. Delegaciju su sa�injavali: To�o Martinovi�, Spaso Re�etar (obojica se vra�aju u Vraku i pokre�u akciju za iseljenje), Jovan Ba�anovi� i Stevan �ur�evi� (ostaju u Jugoslaviji, o�ekuju�i dodelu zemlje i dolazak svojih porodica).^[44]

Seoba Vra�ana

Po saznanju o odobrenju iseljenja Vra�ani prodaju imovinu u njihovoj svojini. Zemlju i ku�e prodaju skadarskim begovima sa polovinom tr�i�ne vrednosti, a stoku na skadarskoj pijaci po tr�i�nim cenama. Me�utim, arbana�ka administracija izmislila je brojna dugovanja Vra�ana unazad od desetak godina i nametala njihovu isplatu kao uslov za izdavanje iseljeni�kog paso�a. No, imu�nijim vra�anskim porodicama ostalo je novca da u mestu iseljenja mogu kupiti pomalo zemlje, a bilo je i takvih koji su tim sredstvima mogli graditi ku�e.

Neki punopravni vlasnici prodate imovine prelazili su iz Vrake u Jugoslaviju ilegalno i besputno sa ste�enim novcem, ostavljaju�i svoje porodice od kojih nije zahtevano izmirenje potra�ivanja kao uslov za iseljenje. No, sve porodice bile su du�ne da izmire takse za izdavanje iseljeni�kog paso�a.

Svi Vra�ani iz sela Ra�a, Kula i Mladog Bori�a i delimi�no iz Grila, Omare i Starog Bori�a, a koji su imali sopstvenu imovinu za prodaju, podneli su zahteve za iseljenje. Vra�ani iz Grila, osim Pel�i�a, i Omare nalazila se u �if�ijskom odnosu, a iz Starog Bori�a nisu imali tapije na otkupljenu zemlju iz 1925. godine, pa je nisu imali pravo prodavati u svojstvu vlasnika. Bez nov�ane podloge nisu smeli da podnose zahteve za iseljenje.^[45]

Seobom je zahva�eno dve tre�ine vra�anskih domova (ne�to preko sto zadru�nih ku�a). U jesen 1933. godine otpo�elo je raseljavanje. Najmasovnije napu�tanje Vrake je u 1934. godini i nastavljeno sa osetnim padom tokom naredne dve godine. Iseljene porodice prebacuju se iz Skadra za Podgoricu u kojoj se neke grupe zadr�avaju i do �est meseci, ljubazno prihva�ene od naroda. Sme�tene su u privatnim doma�instvima besplatno ili uz minimalnu naknadu. Tro�kovi ishrane padali su na teret dr�avne kase.

Iz Podgorice iseljene porodice se pojedina�no prebacuju za Pe�, gde ih prihvata Okru�no povereni�tvo za agrarnu reformu i kolonizaciju i izdaje im re�enja o naseljavanju.

Vra�ani su izjavljivali �elju da budu naseljeni zajedno u jednom predelu Metohije. Zato su im agrarne vlasti dodeljivale zemlju i upu�ivali ih u Podrimlje (oko Orahovca) pored reke Belog Drima i njegove pritoke Miru�e. Njihove naseobine su obrazovane u selima: Ratkovac, Dobri Dol, �iflak, Mrasor, Danjane, Kramovik, Ponorac (Gara�evo), Saro�, Vranjak, Bobovac, Buble, Radosti, Zrze, Ged�a, Domanek, Vla�ki Drenovac, Ljubi�da, Turjak, Mali�evo, Bubovac i Lozica. Radi se o rasturenim selima, bez puteva i �kola u kojim su nerado prihvatali zemlju drugi naseljenici.

Manje naseobine Vra�ana obrazovane su van Podrimlja: u Drenovcu kod De�ana, Vitomirici, Zlopeku, Belom Polju i Ljubeni�u kod Pe�i, i Banjici kod Istoka. Po jedna vra�anska porodica naselila se u Rogovu kod Prizrena i Kosovu Polju kod Pri�tine.

U Podrimlju su Vra�ani dobili zemlju pod �ikarama i ispa�ama, koja je progla�ena dr�avnom i op�tinskom zemljom, a ranije su polagali pravo na nju pe�ki, �akovi�ki i prizrenski begovi. U ovom, ograni�enom, fondu zemlje za naseljavanje nalazilo se i ziratne zemlje za gajenje poljoprivrednih kultura, najvi�e pored reke Drima i Miru�e, plavljena u doba ki�a i topljenja snega, pa je kori��ena za livade. Ziratna zemlja dodeljivana je i za lokaciju vra�anskih naseobina. U ovom fondu nalazila se utrina koja je pripadala manastiru Visokih De�ana, a nalazila se izme�u sela Bubla, Turjaka i Ponorca, kao i napu�tena bezvlasni�ko-ka�a�ka zemlja od oko 18 hektara u ataru sela Kramovika i �iflaka, koja je dodeljena naseljenim Vra�anima.

Vra�anske porodice van Podrimlja najvi�e su se naseljavale na kupljenu zemlju (Zlopek, Belo Polje, Ljubeni�, Drenovac i Vitomirica), manje na zemlju koju su dobili od agrara (Rogovo, Drenovac, Vitomirica i Banjica), delimi�no radnu (Drenovac) i bevlasni�ko-ka�a�ku (Banjica). Porodica u Kosovom Polju dobila je zemlju u miraz, putem �enidbe.

Po Zakonu o naseljavanju ju�nih krajeva Vra�ani su svrstani kao agrarni subjekti u grupu optanata, naseljenika jugoslovenskih naroda koji se doseljavaju iz susednih dr�ava. U�ivali su sva prava kao kolonista. Dobijali su po pet hektara zemlje na glavu porodice i jedan do tri hektara na druge �lanove porodice. Takav status imali su svi Vra�ani u Podrimlju. Vra�ani van Podrimlja, koji kupuju zemlju dobijali su zemlju od agrarnih vlasti u dopunu do visine kolonisti�kog sledovanja, pa su imali i status autokolonista. Agrarni subjekti sa statusom dobrovoljaca, koji su u prvom svetskom ratu dobrovoljno stupali u sastav srpske ili crnogorske vojske, dobijali su po pet hektara radne zemlje, a dodatak po kolonisti�kom osnovu. Ova kategorija subjekata bila je zastupljena samo u Banjici kod Istoka.^[46]

Vra�ani u svojstvu agrarnih subjekata, tj. onih koji su dobili zemlju od agrara, dobijali su dr�avne ku�e od slabog materijala, lepljene spolja blatom i premazivane kre�om. Doseljenici iz 1936. godine dobijali su umesto ku�e nov�anu pomo� za njeno podizanje. Sve su porodice dobijale po par volova, plug i tro�kove ishrane do prve �etve i za svaki iskr�eni hektar zemlje po hiljadu dinara pomo�i.^[47]

Sveobuhvatnost seobe po rodovima

Seobom su zahva�ene 104 zadru�ne porodice. One su se prilikom dodele zemlje u mestu naseljavanja delile na vi�e agrarnih subjekata, odnosno na vi�e porodi�nih glava, a u cilju sticanja prava na ve�u povr�inu zemlje. Takva dodela zemlje bila je pravno zasnovana, jep su sve porodice kao agrarni subjekti postojale. I zadru�ne porodice koje su kupile zemlju dele se tako da jednim delom ostaju na kupljenoj, a drugim delom odlaze na od agrara dobijenu zemlju. Zato se prilikom naseljavanja vra�anskih zadruga pojavljuje kao agrarni i drugi subjekti 205 porodica koje su se naselile u Metohiju i jedna na Kosovo.

Raseljavanje Vrake po�elo je 1933. godine, ali se 11 porodica raselilo ranije uglavnom zbog krvi i naselile se u Crnu Goru i Srbiju, da bi se u eri op�te seobe priklju�ile doseljenim Vra�anima i naselile u Metohiju i na Kosovo. Deset porodica doselilo se 1933. godine, 146 porodica 1934. godine, 30 porodica 1935. i osam 1936. godine.^[48]

Dva vra�anska roda, Vuja�i�i i �orovi�i, napustili su Vraku pre seobe, tako da je ostalo 57 rodova od kojih je 31 rod, uklju�uju�i i one iz Kamenice i Derignjata, u celini zahva�en seobom i to: Pelevi�i, Re�etari, Seni�i, �ur�evi�i, Krkoti�i, Pe�ovi�i, Mrenovi�i, Popovi�i (ostaje ih u Kamenici), Lambuli�i, Kavari�i, Pejovi�i, Kra�kovi�i, Banjovi�i, �ari�i, Maji�i, Niki�i, Pe�uki�i, Rai�evi�i, Uskokovi�i, �unjevi�i, Markovi�i-Bjelanovi�i, Markovi�i, Andrijevi�i, Ga�ovi�i, Gorovi�i, Dragovi�i, Konti�i, Milogori�i, Radi�kovi�i, Radovi�i i Uli�i�i iz Kamenice. Njima se u Zeti priklju�uje ranije odseljen rod Vuja�i�a.

Pelevi�i se u martu 1934. sele iz Vrake za Pe�, gde se razvrstavaju u 20 porodica. �etiri porodice su kupile zemlju u selu Zlopeku i jedna u Belom Polju kod Pe�i. Petnaest porodica se naselilo u Podrimlje u selima: Buble, Turjak (po pet porodica), Saro� (�etiri porodice) i Ponorac (jedna porodica) na zemlju dobijenu od agrara. Pelevi�i u Turjaku dobili su i 34 hektara �ume u selu Kijevu.

Re�etari sa doseljenjem u Pe� broje osam porodica. �est porodica se doselilo 1934, a po jedna 1935. i 1936. godine. Sedam porodica je dobilo zemlju u selu Radosti, a naseljava se �est, jep je jedna porodica ostala u Pe�i. Osma porodica se naselila u selo Kramovik, na ka�a�koj zemlji i ku�i.

Seni�i se naseljavaju u Podrimlje, 1934. godine, i to pet porodica u selo Danjane i tri u selo Domanek.

�ur�evi�i se prilikom naseljavanja razvrstavaju u osam porodica iz tri zadruge. Jedna zadruga sa tri porodice naseljava se, 1933. godine, na kupljeno imanje u selu Klin�ini kod Pe�i. Naredne godine prelazi na od agrara dobijenu zemlju u Drenovcu kod De�ana, gde pored kestenjaste �ume dobija radnu zemlju. Ku�u i zemlju u Klin�ini prodaje, a delimi�no vr�i zamenu za zemlju i ku�u u Drenovcu. Druga zadruga sa dve porodice naseljava se, 1934. godine, u Podrimlje, selo Mrasor. Tre�a zadruga sa tri porodice naseljava se, 1935. godine, u Podrimlje, u selu Bubovcu.

Krkoti�i napu�taju Vraku 1934. godine. Razvrstani u devet agrarnih subjekata (porodica) naseljavaju se u Podrimlje i to �etiri porodice u selu Dobrom Dolu, tri porodice u selu �iflaku i tri porodice u selu Saro�u.

Pe�ovi�i su �inili �iru porodi�nu zadrugu u tre�em kolenu. �etiri srodnika svete pre seobe brata i be�e za Jugoslaviju, od njih se dva naseljavaju u selo Adrane kod Kraljeva, a druga dva u Banjicu kod Istoka. Po�to svi dobijaju zemlju od agrara u Banjici, a ne�to su zemlje kupili od naseljenika, koja je pre toga bila ka�a�ka, bra�a iz Adrana prelaze u Banjicu. Godine 1933. doseljavaju se iz Vrake u Banjicu i preostala dva brata, gde dobijaju zemlju po kolonisti�kom i dobrovolja�kom osnovu - �umu i radnu ka�a�ku zemlju. Tako je u Banjici nastala naseobina Pe�ovi�a od �est porodica.^[49]

Mrenovi�i pri naseljavanju �ine pet porodica. Jedna se naselila, 1934. godine, u Podrimlje, u selu Ponorcu, a �etiri, 1935. godine, u Vizomiricu kod Pe�i na od agrara dobijenoj i kupljenoj zemlji.^[50]

Popovi�i, pet porodica, se naseljavaju, 1934. godine, u Podrimlje, u selu Radosti.

Lambuli�i, �etiri porodice, se naseljavaju, 1935. godine, u Podrimlje, selo Vranjak.

Kavari�i, tri porodice, naseljavaju se, 1934. godine, u Podrimlje, selo Ged�a.

Pejovi�i, tri porodice, naseljavaju se u Podrimlje, selo Buble.

Kra�kovi�i, tri porodice, se naseljavaju, 1934. godine, u Podrimlje, selu Dobrom Dolu.

Banjovi�i �ine dve porodice i obe se naseljavaju u Podrimlje, jedna 1932. godine u selo Zrze, a druga, 1934. godine, u selo Turjak.

�ari�i, dve porodice, se naseljavaju u Podrimlje, selo Saro�.

Maji�i, dve porodice, naseljavaju se 1934. godine u Podrimlje, selo Bubovac.

Niki�i, dve porodice, se naseljavaju u Podrimlje, jedna porodica, 1934. godine, u selo Mrasor, a druga, 1936. godine u selo Saro�.

Pe�uki�i, dve porodice, naseljavaju se, 1934. godine, u Podrimlje, selo Ponorac.

Uskokovi�i, dve porodice, naseljavaju se u Podrimlje, selo Saro�.

�unjevi�i, dve porodice, naseljavaju se u Podrimlje, 1934. godine, u selu Bubovcu.

Markovi�i-Bjelanovi�i, dve porodice, naseljavaju se, 1934, godine, u Podrimlje, jedna u selo �iflak, a druga u selo Dobri Dol.

Markovi�i, jedna porodica, naseljavaju se, 1935. godine u Podrimlje u selu Ljubi�di.

Andrijevi�i, jedna porodica, naseljavaju se, 1934. godine, u Podrimlje, selo Dobri Dol.

Vuja�i�i, jedna porodica, naseljavaju se, 1932. godine, u Podrimlje, selo Zrze.

Ga�ovi�i, jedna porodica, se naseljavaju, 1934. godine, u Podrimlje, selo Mali�evo.

Gorovi�i, jedna porodica, naseljavaju se u Podrimlje, selo Dobri Dol.

Dragovi�i, jedna porodica, naseljavaju se u Podrimlje, selo Lozica.

Konti�i, jedna porodica, naseljavaju se, 1934. godine, u Podrimlje, selo Bubovac.

Milogori�i, jedna porodica, naseljavaju se, 1934. godine, u Podrimlje, selo Mali�evo.

Radi�kovi�i, jedna porodica, naseljavaju se, 1935. godine, u selo Mali�evo.

Radovi�i, jedna porodica, naseljavaju se, 1932. godine, u selo Zrze u Podrimlju.

Uli�i�i, jedna porodica iz Kamenice, naseljavaju se 1934. godine u selo Buble u Podrimlju.

Iz Vrake su delimi�no zahva�eni seobom 16 rodova i to:

Matanovi�i, Krstovi�i, Martinovi�i, Brajovi�i, Mikuli�i, Ba�anovi�i, Roganovi�i, Ajkovi�i, Cekli�i, �inovi�i, Vu�i�i, Zlati�ani, Rackovi�i, �ureti�i, Vuk�evi�i i Radinovi�i.

Matanovi�i, 18 porodica, se naseljavaju 1934-35. godine, u Podrimlje i to: �est porodica u selu Bobovcu, po pet porodica u Ponorcu i Bublu i dve porodice u Kramoviku. Dve porodi�ne zadruge ostaju u Vraki.

Martinovi�i se u martu 1934. godine sele iz Vrake za Pe� gde su se raslojili u 12 porodica. Jedna porodica kupuje zemlju u selu Belom Polju kod Pe�i, gde se stalno nastanjuje. Dve porodice kupuju zemlju u selu Ljubeni�u kod Pe�i, na kojoj podi�u ku�u i u nju povremeno borave. Stalno se nastanjuju, zajedno sa jo� �est porodica Martinovi�a u Podrimlju, selu Ljubi�di, gde dobijaju zemlju od agrara. Tri porodice se naseljavaju u selu Ged�i. Dve zadru�ne porodice Martinovi�a ostale su u Vraki.

Ba�anovi�i se sele iz Vrake 1934. godine kao dve porodi�ne zadruge, koje se pri naseljavanju raslojavaju u deset porodica. Jedna zadruga raslojena u pet porodica u svojstvu agrarnih subjekata naselila se u Drenovcu kod De�ana na radnoj zemlji i �umi. Druga zadruga od pet porodica naselila se u Podrimlje u selu �iflaku na nekultivisanoj dr�avnoj zemlji. Jedna zadru�na porodica ostala je u Vraki.

Roganovi�i se doseljavaju u Pe� 1934. godine, gde se raslojavaju u deset porodica, agrarnih subjekata. Devet porodica se naselilo u Podrimlje u selima: Ratkovcu (sedam porodica), Vla�kom Drenovcu i Ged�i (po jedna porodica). Jedna se porodica naselila u selo Rogovo kod Prizrena. U Vraki je ostala jedna porodi�na zadruga.

Mikuli�i se sele iz Vrake u tri grupe, 1934, 1935. i 1936. godine. Razvrstani u devet porodica, agrarnih subjekata svi se naseljavaju u Podrimlje u selu Ponorcu (Gara�evu) - �etiri porodice, Domaneku - tri porodice, Bobovcu i Bubovcu - po jedna porodica. Jedna zadru�na porodica ostala je u Vraki, a �etiri u Kamenici.

Brajovi�i se iseljavaju iz Vrake 1932. i 1935. godine. Naseljavaju se u svojstvu sedam porodica u Podrimlje i to jedna porodica u selu Zrzu (doseljena 1932) i �est porodica u selu Ponorcu (doseljene 1935). �est zadru�nih ku�a ostalo je u Vraki.

Krstovi�i se sele iz Vrake 1934. godine. U svojstvu �est porodica, agrarnih subjekata, naseljavaju se u Podrimlje, selu Bubovcu. U Vraki je ostalo devet zadru�nih porodica, uklju�uju�i i doseljene Krstovi�e iz Derignjata.

�inovi�i se raseljavaju 1935. godine. Naseljavaju se u svojstvu pet porodica, agrarnih subjekata, u Podrimlje, selu Bobovcu. U Vraki ostaju tri zadru�ne porodice.

Ajkovi�i se iseljavaju iz Vrake 1934. i 1936. godine i naseljavaju se u svojstvu �etiri agrarna subjekta, u Podrimlje i to dve porodice u selu Vranjaku i po jedna u Danjanu i Ged�i. Pet porodi�nih zadruga ostalo je u Vraki, uklju�uju�i i doseljene porodice iz Derignjata.

Zlati�ani napu�taju Vraku 1934. godine. Tri doseljene porodice naseljavaju se u Podrimlje, selo Domanek. U Vraki ostaju tri zadru�ne porodice.

Cekli�i su obuhva�eni selidbom sa svega dve porodice. Pre seobe, 1925. godine, jedna se porodica preselila iz Vrake u Kosovo Polje, gde se prizetila uz kolonisti�ku porodicu Vujo�evi�a. Druga porodica napu�ta Vraku u op�toj seobi i naselila se u Podrimlje, selo �iflak. �est porodi�nih zadruga ostaju u Vraki.

Vu�i�i, jedna zadruga sa dve porodice, napu�taju Vraku 1934. godine i naseljavaju se u Podrimlje, selo Buble. �etiri zadru�ne porodice ostaju u Vraki.

Rackovi�i napu�taju Vraku 1934. godine. U svojstvu dva agrarna subjekta naseljavaju se u Podrimlje, selo Dobri Dol. Jedna porodi�na zadruga ostaje u Vraki.

�ureti�i, dve porodice, se naseljavaju u Podrimlje, jedna u selo Bubovac (1934), i druga u selo Vranjak (1936). Jedna porodi�na zadruga ostaje u Vraki.

Vuk�evi�i su zahva�eni seobom samo sa jednom porodicom, koja se 1936. godine naseljava u Podrimlje, selo Ratkovac. Jedna porodica ostaje u Vraki.

Radinovi�i, jedna porodica se naseljava u Podrimlje, 1934. godine, u selu Dobrom Dolu. Jedna porodi�na zadruga ostaje u Vraki.

Iz 16 delimi�no iseljenih vra�anskih rodova iselilo se u Podrimlje i na Kosovo 94 porodice, a u Vrani je ostalo 47 zadru�nih porodica.^[51] U Vraki u celini ostaje osam rodova sa 12 zadru�nih porodica i to po dve porodice Pel�i�a, Stajki�a, �abanovi�a i Stankovi�a i po jedna porodica Sekuli�a, Camni�a, �o�a i Radusinovi�a.

Ukupno je u Vraki ostalo 59 zadru�nih porodica iz 24 roda. U Namenici je ostalo deset porodica Popovi�a, �etiri porodice Mikuli�a, dve porodice Babi�a i po jedna porodica Radusinovi�a i Luka�evi�a. Zajedno u Vrani i Kamenici ostalo je 77 zadru�nih porodica.

Krastovi�i i Ajkovi�i iz Derignjata su potpuno raseljeni za Vranu i Podrimlje, tako da u ovom selu nije ostalo srpskog �ivlja,

�ivot Vra�ana u Metohiji (do 1941. godine)

Vra�ani u Metohiji su osobito vezani za svoje naseljeni�ke oaze, ali oni odr�avaju me�usobne kontakte kao nekada�nje kom�ije i saplemenici. Priti�u jedan drugom u pomo� u te�kim trenucima. Skoro svi su na okupu na sahranama svojih saplemenika. Pose�uju se i isti�u gostoljubljem. Kontaktiraju i sara�uju sa naseljenicima koji su do�li iz raznih krajeva Jugoslavije. Sa me�tanima Arbanasima odr�avaju korektne odnose, izme�u njih se uspostavljaju kumstva i pobratimstva, ali je s vremena na vreme dolazilo do me�usobnih porodi�nih sukoba, zbog li�nih nesporazuma, koji nisu dobijali �ire, pre svega nacionalne, razmere.

Porodice koje su stekle novac u Vraki prodajom imanja, ku�a i stoke i za njega delimi�no ili u celini kupile radnu zemlju u mestu naseljenja, koje su dobile od agrara pored nekultivisane i radnu zemlju, kao i porodice sa brojnijom radnom snagom sti�u u samom po�etku solidnu osnovu u proizvodnji ratarskih kultura, kao i za zavidan sto�ni fond. Iz sa�uvane evidencije katastarskog popisa �ivog i mrtvog inventara naseljeni�kih doma�instava iz 1936. i 1939. godine prepoznaju se takva, istina retka, vra�anska doma�instva, koja su imala i do 50 ovaca, vi�e grla govedi za mu�u i zapregu, svinja, re�e koza i konja. Od mrtvog inventara zabele�ena su zapre�na kola (gvozdena i drvena), plug i drugi sitniji poljoprivredni alat, a u jednom doma�instvu zabele�ena je i sejalica.^[52]

Sva vra�anska doma�instva koja su stekla neobradivu zemlju pod �ikarama, pa�njacima i utrinama, a takvih je bilo najvi�e, morala su snagom svojih mi�ica kr�iti �umu, kopati pa�njake i utrine. Takva doma�instva, a naro�ito ona sa nedovoljnom aktivnom radnom snagom, sporo su napredovala, pa su du�e ostajala u bedi i nema�tini. I pobolj�anje boniteta iskr�enog zemlji�ta kod tih doma�instava vrlo sporo je sprovo�eno zbog nedostatka stajskog �ubriva s obzirom da su u takvim uslovima �ivota bili prinu�eni da prodaju volove koje su dobili od agrarnih vlasti, a dr�ali su samo po dve-tri ovce i eventualno svinju.

Ipak, na svim imanjima Vra�ana nastaju, pre ili kasnije, na nekada�njim �ikarama, ispa�ama i utrinama njive sa kukuruznim, p�eni�nim, ra�anim i ovsenim kulturama. Kao solidni ba�tovani Vra�ani gaje paradajz, paprike, krompir, luk i bostan. Mladi zasadi vo�njaka davali su prve plodove �ljiva, jabuka, kru�aka i dunja. Do aprilskog rata 1941. uspeli su svojim mukotrpnim radom da formiraju svoja gazdinstva i steknu minimalne uslove za uhodan skroman �ivot

U Podrimlju, selima Beloj Crkvi, Zrzu i Drenovcu, radile su osnovne �kole u vreme doseljavanja Vra�ana u kojim Vra�ani upisuju decu. U selu Saro�u i Ratkovcu otvaraju osnovne �kole isklju�ivo za vra�anske naseljenike u�itelji rodom iz Vrake Blagoje Markovi� i Radivoje Roganovi�, koji su se �kolovali u Bitolju i Skoplju (1925-1933. godine).

Progon Vra�ana iz njihovih naseobina

U aprilskom ratu 1941. Vra�ani, vojni obveznici, su na frontu. U odbrani zemlje poginula su tri Vra�anina, a oko 30 ih je palo u zarobljeni�tvo.^[53] Jedan je poginuo od nema�kog bombardovanja Bitolja.

Italija koristi Arbaniju kao odsko�nu dasku za osvajanje jugoslovenske teritorije, naro�ito prema Metohiji. Ona okuplja kosovsko-metohijsku emigraciju u Arbaniji. Uo�i rata organizuje u Arbaniji oru�ane dru�ine od ka�aka, arbana�kih odmetnika, koji su iz Jugoslavije prebegli u Arbaniju, naoru�ava ih i daje platu i trebovanje. Ove ka�a�ke dru�ine, izvrsno naoru�ane, upadaju u aprilskom ratu u Metohiju. Sa njima upadaju i veliko-albanski nacionalisti, agitatori za stvaranje tzv. Velike Arbanije na ra�un jugoslovenske teritorije. Priklju�uju im se doma�i arbana�ki nacionalisti pod vo�stvom jugoslovenskog senatora Sefedin-bega Mahmudbegovi�a, poslanika iz Orahovca Mustafe Durutovi�a i Gani-bega (brat Cano-bega) Crnoglavi�a iz �akovice. Svi se oni anga�uju da se u pro�irenoj dr�avi obezbedi "�ista" arbana�ka etni�ka sredina, pa u tom duhu sprovode akciju proterivanja naseljenika iz Metohije. U progonu naseljenika uklju�uju se, pored ka�a�kih dru�ina, nacionalizmom doktrinirani Arbanasi iz Metohije, kao i oni koji su kroz ovu akciju sagledavali li�ne interese da putem plja�ke steknu imovinsku korist. Naoru�avaju se iz skladi�ta jugoslovenske vojske, koja se nalazila u rasulu.

Napad na vra�anske naseobine u Podrimlju po�eo je 17. aprila 1941. godine. Vra�ani su bili bez ikakve za�tite, jep su lica sposobna za borbu bila na frontu, a �andarmerija se nalazila u rasulu. Paljene su im ku�e i plja�kana imovina. Pred vatrenom zavesom povla�e se ka �akovici u kojoj se zadr�ava manji broj izbeglica. Masa vra�anskih izbeglica produ�ava za Pe�. U op�toj hajci za progonjenim i u njihovoj samoodbrani poginula su dva Vra�anina.^[54] U tom op�tem mete�u istakli su se neki Arbanasi, nadahnuti humanim ose�anjima, koji sklanjaju vra�anske porodice u svoje domove i obezbe�uju im pratnju od Podrimlja do Pe�i. Talas progona prekosi se iz Podrimlja na Vra�ane u Drenovcu i Zlopeku, a ne�to kasnije u Vitomirici i Banjici u kojoj su ubijena dva lica.^[55] Samo su se dve vra�anske porodice iz Belog Polja kod Pe�i odr�ale na svojim imanjima, jer su tu okupacione vlasti uspostavile prividni red i mir. Svi ostali Vra�ani su prognani, ku�e su im popaljene, a imovina uglavnom oplja�kana.

Grad Pe� je aprilskih i majskih dana 1941. bio centar zbijanja vra�anskih i drugih izbeglica iz skoro �itave Metohije. Sme�taju se po gradskim ku�ama, �upama, dvori�tima i pod kro�njama vo�aka, izlo�eni ki�i i studeni.

Italijanske okupacione vlasti su u junu 1941. godine odobrile Vra�anima da se povrate u Podrimlje, radi preuzimanja stoke koja je ostala na �uvanje kod njihovih kom�ija Arbanasa. Tu meru kratkog daha koriste neki Vra�ani, vra�aju se i preuzimaju neotu�enu i neskrivenu stoku. U povratku za Pe� ubijena su dva Vra�anina.^[56] Povra�enu stoku Vra�ani prodaju na pe�koj pijaci po znatno ni�im cenama od njihove vrednosti, ali im dobijeni novac omogu�ava da za kra�e vreme obezbede hranu za izdr�avanje porodica.

Iz Pe�i i �akovice Vra�ani se sele za Srbiju i Crnu Goru, ali se taj proces zaustavlja izbijanjem ustanka u julu 1941, a nastavlja se povratkom u Vraku i njenu okolinu. Ipak, ogromna ve�ina Vra�ana zadr�ava se pod okupacijom u Pe�i, manje i �akovici.

Izbegli Vra�ani u Pe�i i �akovici

Izbegli Vra�ani, prisilno proletarizovani, bili su prinu�eni radi svog odr�anja da se prihvataju sezonskih i povremenih poslova. Radno-aktivni �lanovi porodica, uglavnom mu�karci, rade u rudnicima, i izgradnji puteva u �af Pru�i, Kepeniku, Kalimanu, Kuksu i Cypojy, odvajaju�i se od svojih porodica. U okolini Pe�i i �akovice u vreme poljoprivrednih radova nadni�e, naro�ito �ene, kod seoskih gazda. Njihovi �ivoti su bili u stalnoj opasnosti, naro�ito u Pe�i gde su ubijena dva Vra�anina.^[57]

Ogromna ve�ina Vra�ana u Pe�i i �akovici pripadala je narodnooslobodila�kom pokretu. Zato su �esto hap�eni i zadr�avani u zatvorima, a desetak njih je odvedeno u logor u Italiji, a pet-�est od njih ostavilo je tamo �ivote. Naro�itu psihozu nesigurnosti i straha uneo je tzv. Kosovski puk, koji je obrazovan u Kosovskoj Mitrovici (na srpskom upravnom podru�ju) i prelazi po�etkom decembra 1943. na arbana�ko upravno podru�je kao kaznena ekspedicija za likvidaciju narodnooslobodila�kog pokreta, a iskori��en je za likvidaciju srpskog i crnogorskog �ivlja. U Rako�u je streljao preko 30 Srba, u izbegli�kom logoru u �urakovcu uljem otrovao 34 izbeglice i u Pe�i pobio oko 50 ljudi. Po gradu Pe�i vr�io je pretrese srpskih i crnogorskih ku�a, premla�ivao ljude, hapsio ih i u zatvoru izlagao jezivim mukama. Ovim represivnim merama izlo�eni su bili i Vra�ani. Ova arbana�ka kaznena ekspedicija nastavlja svoju zlo�ina�ku misiju u �akovici, Prizrenu, Skadru, Uro�evcu i Pri�tini.^[58]

U Pe�i su obe�eni u januaru 1944. �etiri Vra�anina kao zarobljeni partizani. Isto toliko je poginulo, u leto 1944 za vreme bombardovanja Pe�i, a bilo ih je vi�e ranjenih, me�u kojim je bilo dosta dece. Iste godine poginuo je kao partizan u Malesiji jedan Vra�anin, a ubijeno je �est Vra�ana u svojstvu pripadnika �etni�kog pokreta.^[59]

Izbegli Vra�ani na srpsko upravno podru�je

Na srpsko upravno podru�je pod nema�kom okupacionom upravom uspelo je da izbegne oko 15 vra�anskih porodica. Zadr�avaju se u Kosovskoj Mitrovici i u okolini Kraljeva, Kragujevca i Kru�evca. Njih nije mu�ila glad, jep su radno-aktivni �lanovi porodica nadni�ili kod seoskih gazda i na taj na�in obezbe�ivali najosnovnija sredstva za �ivot. Me�utim, 15 lica je stradalo u masovnim streljanjima u Kraljevu (17. oktobra 1941) i Kragujevcu (21. oktobra 1941), kao u�esnici narodnooslobodila�kog pokreta, u jedinicama narodnooslobodila�ke vojske i od bombardovanja u Kraljevu.^[60]

Izbegli Vra�ani u Crnoj Gori

Oko 50 vra�anskih porodica odlazi u maju, junu i julu 1941. iz Pe�i za Podgoricu. Sme�taju se u nehigijenskim prostorijama. Od zaraze i gladi pomrlo je mnogo njihove dece. Kasnije su preba�ene u Izbegli�ki logor preko Mora�e, u barakama koje su bile opasane bodljikavim �icama i stra�om. U logoru su Vra�ani dobijali sledovanje za ishranu u kukuruzu, bra�nu i pirin�u. U Podgorici su dva Vra�anina ubijena kao pripadnici narodnooslobodila�kog pokreta.^[61]

Bilo je vra�anskih izbeglica u Crnoj Gori koji su sme�teni u Izbegli�ki logor u Baru.

Izbegli Vra�ani u Vraki i okolini

Neutvr�en broj vra�anskih porodica uspeo je da izbegne logore u Crnoj Gori i da se povrati u Vraku i njenu okolinu. Njih prihvataju skadarski begovi da im obra�uju zemlju u svojstvu �if�ija. Sme�taju se kod svojih ro�aka, kom�ija i prijatelja.

U maju 1941. godine Gani-beg Crnoglavi� (Krueziju) iz �akovice nudi izbeglim Vra�anima u Pe�i i �akovici uto�i�te u Vraki ili u bilo kojem kraju doratne Arbanije s tim da prihvate podanstvo ortodoksne autokefalne arbana�ke crkve. Vra�ani su odbili ovu ponudu.^[62]

U prole�e 1 942. godine oko desetak vra�anskih porodica iz Pe�i i �akovice odlaze preko Prizrena za Skadar, a iz Skadra za Vraku za �if�ije skadarskih begova; i za selo Barlaj ispod Brdanjola, gde rade kao nadni�ari kod seoskih gazda.^[63]

Drugog avgusta 1941. sedam vra�anskih porodica uspelo je da se prebaci iz Pe�i na srpsko upravno podru�je u Kosovskoj Mitrovici, ali ih tu nema�ke okupacione vlasti zadr�avaju i predaju italijanskim okupacionim vlastima u Pri�tini, gde su sme�tene u Izbegli�ki logor. Radno-aktivni mu�karci su izdvojeni i odvedeni za Kalima� u Arbaniji, gde rade u rudniku. Oni be�e iz rudnika i u trenutku kapitulacije Italije sti�u u Pri�tinu, uzimaju svoje porodice iz logora i sa njima odlaze za Vraku, gde od skadarskih begova dobijaju zemlju za obradu u svojstvu �if�ija.^[64]

Neposredno posle represivnih mera Kosovskog puka u Pe�i i �akovici, u decembru 1943. godine, oko 50 vra�anskih porodica iz ovih gradova odlaze za Vraku i u sela u okolini Skadra, gde tokom 1944. godine rade kao �if�ije skadarskih begova.^[65]

U ratnom vihoru (1941-1944) izbeglo je u Vraku i u sela oko Skadra blizu 70 vra�anskih porodica ili 1/3 naseljenih Vra�ana u Metohiji. Na tom predelu ostaju sve do oslobo�enja Skadra - 28. novembra 1 944. godine.

Povratan izbeglih Vra�ana

Do kraja decembra 1944. godine oslobo�ene su sve teritorije u Jugoslaviji i Arbaniji u kojima su se nalazili izbegli Vra�ani. �rtve tokom �etvorogodi�njeg bespu�a bile su ogromne: pogibije u odbrani zemlje i u za�titi svojih ognji�ta, pomor od epidemija i gladi u izbegli�kim i zarobljeni�kim logorima, �rtve u streljanjima, pokoljima, ve�anjima i u jedinicama narodnooslobodila�ke vojske u kojim u�estvuje znatan broj Vra�ana. Izbegle vra�anske porodice u kojim su ostala deca, �ene i starci, a u odsustvu vra�anskih boraca za slobodu, koji nastavljaju borbu i krvare u neoslobo�enim krajevima Jugoslavije i u gu�enju kontrarevolucije u Drenici,^[66] u o�ekivanju zarobljenika iz nema�kih logora,^[67] u neizvesnosti da li su u �ivotu nestali �lanovi porodica, zahvata slobodarsko ushi�enje i �udnja za povratkom na svoja zgari�ta u Metohiji.

Iz Vrane i okoline Skadra polaze tokom zime 1944/45. izbegle vra�anske porodice za Metohiju i to jednim pravcem preko Kuksa i Prizrena i drugim preko Skadarskog jezera (brodom) do Vir Pazara, a odatle vozom (kojeg sami guraju, jer nije bilo lokomotive) do Podgorice iz koje odlaze za Pe� kamionima i pe�ke. U Vraki je ostalo sedam izbeglih porodica i jedan samac koji je ostao bez roditelja i u Vraki je zasnovao porodicu.^[68]

Izbegli Vra�ani u Crnoj Gori i unutra�njost Srbije vra�aju se u Metohiju, kao i druge izbeglice, iz sopstvenih pobuda i bez poticaja novouspostavljene vlasti, sa usputnim zapletima i zadr�avanjima s obzirom da su saobra�ajnice poru�ene, a saobra�ajna sredstva uni�tena ili onesposobljena.

Odluka Nacionalnog komiteta narodnog oslobo�enja Jugoslavije od 6. aprila 1945. godine o zabrani povratka izbeglica "u prija�nja mesta �ivljenja"^[69] nije imala zna�aja za povratak izbeglih Vra�ana u Metohiju, jer su se oni do tada manje-vi�e vratili.^[70] No, izbeglim Vra�anima nije dopu�teno da se vrate na svoja imanja, ve� su zadr�ani u Orahovcu i Pe�i. Sreski organi vlasti u Orahovcu i oblasti organi vlasti u Prizrenu naro�ito su se pokazali odbojni prema povratku Vra�ana na imanja u Podrimlju. Za utehu Vra�ane su smestili u vrlo bednim prostorijama u Orahovcu. Dali su im pomo� u ishrani s obzirom da su bili li�eni svake mogu�nosti da je obezbede. U tim prostorijama ostali su izolovani od svojih naseobina punih godinu dana dok nije sprovedena revizija njihovih imanja.

Revizija vra�anskih imanja

Zabrana uba�tinjenja Vra�ana na njihova imanja imala je za cilj da se izvr�i revizija njihovih i drugih naseljeni�kih imanja u njihovom odsustvu. Time je predodre�ena subjektivnost u re�avanju sporova, a u korist uspostavljenih vlasnika od strane okupatora i njegovih saradnika.

Po�etkom avgusta 1945. godine donet je Zakon o reviziji dodeljene zemlje kolonistima i agrarnim subjektima u Makedoniji i Kosovsko-metohijskoj oblasti. Po �lanu 4 tog Zakona naseljenici gube pravo na privatno-vlasni�ku zemlju koju su dobili do 6. aprila 1941. godine i vra�a se ranijim obra�iva�ima u trajno vlasni�tvo, bez obzira da li su na nju imali tapiju ili su je obra�ivali kao �if�ije ili stalni zakupci; i na zemlju na kojoj su do 1918. godine bili naseljeni arbana�ki politi�ki emigranti.^[71] Ovaj propis je nu�no sagledati kroz sprovo�enje agrarne reforme i kolonizacije do aprilskog rata 1941. da bi se kroz posleratnu reviziju sagledala u pojedinim nijansama njegova osnovana i neosnovana primena sa socijalnog, moralnog i humanog gledi�ta.

Sprovo�enjem doratne agrarne reforme begovima i agama je oduzimano vlasni�tvo nad zemljom sa nov�anom naknadom iz dr�avne blagajne i ustupana u vlasni�tvo dotada�njim obra�iva�ima i to �if�ijama bez naknade i zakupcima i napoli�arima sa naknadom. Me�utim, sa uporednim sprovo�enjem kolonizacije pojedine parcele otkupljene od begova i aga, ako su se na�le u ograni�enom fondu za kolonizaciju, dodeljivane su naseljenicima. �if�ije, zakupci i napoli�ari su na taj na�in li�avani dela zemlje koju su obra�ivali bez naknade jep na nju nisu imali tapiju s obzirom da im nije ustupljena u vlasni�tvo. Zato oduzimanje ove radne zemlje naseljenicima u procesu revizije i njeno davanje u trajno vlasni�tvo ranijim obra�iva�ima ima svoje opravdano zna�enje.

Zemlja u vlasni�tvu sitnih vlasnika nije zahva�ena predratnom agrarnom reformom, ali ako bi se ovakva zemlja na�la u kompleksu ograni�ene zemlje za naseljavanje oduzimana je od dotada�njih vlasnika uz zakonsku obavezu agrarnih vlasti da za oduzetu zemlju dodele drugu istog boniteta ili da izvr�e nov�ano obe�te�enje u vrednosti oduzete zemlje. Me�utim, ova zakonska obaveza je samo delimi�no uva�avana. Zato je u revizionom postupku bilo opravdano ispraviti pomenutu zakonsku zloupotrebu. No, po Zakonu o reviziji agrarnih odnosa ne pravi se razlika izme�u nadokna�ene i nenadokna�ene vrednosti oduzete zemlje, ve� se u celini vra�a biv�im vlasnicima. Vra�anjem zemlje u revizionom postupku biv�im vlasnicima za koju je data nadoknada u zemlji ili novcu �ini se nepravda prema naseljenicima i neosnovan ustupak ranijim vlasnicima, koji su nadokna�enu zemlju ponovo uzurpirali u vreme okupacije.

Oduzimanje zemlje naseljenicima i njeno vra�anje arbana�kim politi�kim emigrantima u revizionom postupku imalo je �iru primenu i dublju pozadinu. Naime pod arbana�kim politi�kim emigrantima podrazumevaju se pripadnici arbana�kih ka�a�kih dru�ina pre i posle 1918. godine, naoru�anih i sklonih plja�ki i nasilju sa vrlo labilnim politi�kim opredeljenjima, koji su zaklju�no sa 1927. godinom emigrirali za Arbaniju i tamo se tretirali kao politi�ki emigranti. Njihove ku�e su bile, mada ne sve, napu�tene, a imanja obrasla u utrine. Ta zemlja (i napu�tene ku�e) progla�ena je bezvlasni�ko-ka�a�kom, u�la u fond za naseljavanje i dodeljivana naseljenicima. Biv�e ka�ake, politi�ke emigrante u Arbaniji, regrutuje od 1939. godine Italija u oru�ane dru�ine sa ciljem da upadaju u Jugoslaviju radi njenog unutra�njeg razbijanja. U aprilu 1941. ove dru�ine, izvrsno naoru�ane, upadaju iz Arbanije u Metohiju i u�estvuju sa arbana�kim ba�ibozlukom u progonu naseljenika sa njihovih imanja. U vreme okupacije (1941-1944) aktivni su saradnici italijanskog, a zatim i nema�kog, okupatora na Kosovu i Metohiji i nasilnici nad srpskim i crnogorskim �ivljem. Ponovo su se uba�tinili na imanja koja su im nekada pripadala. Tim ljudima se Zakonom o reviziji priznaje status politi�kih emigranata i njihovo uba�tinjenje na imanjima pod okupacijom, a samim tim oduzimaju se naseljenicima.

Reviziju agrarnih odnosa na terenu vr�e revizione komisije. Revizija je bila karakteristi�na u Podrimlju, gde je bilo najvi�e Vra�ana. Na ovom predelu potra�ioci zemlje nisu mogli ponuditi komisijama kao dokaz vlasni�tva tapije, jer je bilo najvi�e biv�ih �if�ija kao obra�iva�a zemlje, a vlasnici su bili age i begovi. Iz istih razloga u raspolo�ivim katastarskim kartonima ovakva zemlja nije posebno evidentirana. U Podrimlju su u kartonima evidentirane samo tri vra�anske porodice koje su pored dr�avne dobile i bezvlasni�ko-ka�a�ku zemlju. Zato su revizione komisije sprovodile dokazni postupak na osnovu izjava i svedo�enja arbana�kih me�tana, kao jedne od zainteresovanih strana za sticanje prava na zemlju. Vra�ani kao naseljenici su bili isklju�eni iz dokaznog postupka njihovom izolacijom u Orahovcu.

Na revizione komisije, koje su poku�avale da rade u duhu Zakona, vr�e pritisak za dono�enje re�enja na �tetu Vra�ana mesni i sreski �elnici, me�u kojim je bilo �inovnika saradnika okupatora dovedenih iz Arbanije. U tom pravcu je, po svedo�enju mnogih Vra�ana, delovao tada�nji sekretar Sreskog komiteta Komunisti�ke partije na vlasti Kolj �iroka, koji je predlagao i svojim polo�ajem uticao kod nadle�nih oblasnih kosovsko-metohijskih organa da se menjaju neposlu�ni �lanovi revizionih komisija. Kada se suo�io sa brojnim objektivnim svedo�enjima mesnih Arbanasa, kojim savest nije dozvoljavala da se na osnovu njihovih krivotvorenih izjava oduzimaju vra�anske kr�evine, istupa pred Vra�anima za zahtevom da se kolonizuju za Vojvodinu. U tom pravcu deluje u Podrimlju i Du�an Mugo�a iz Oblasnog dr�avno-partijskog rukovodstva.^[72]

Pod uticajem sreskih i oblasnih �elnika Reviziona komisija je predlo�ila, 5. novembra 1 945. godine, Ministarstvu za kolonizaciju i Agrarnom savetu Demokratske Federativne Jugoslavije da se svi Vra�ani iz Metohije kolonizuju za Vojvodinu. Predlog komisije nisu prihvatili, jep su oba pomenuta savezna organa zastupali gledi�te da se kolonizuju za Vojvodinu samo naseljenici koji u procesu revizije izgube u celini ili delimi�no pravo na zemlju. Oni nala�u komisiji da Vra�ani ostanu u Metohiji i da im se dodeli zemlja na jednom mestu.^[73] Takav nalog su zasnivali na osnovu htenja Vra�ana koji nipo�to nisu hteli da prihvate kolonizaciju za Vojvodinu. Nije im udovoljeno, i pored naloga Ministarstva i Saveta da im se da zemlja na jednom mestu, pa su se zadovoljili da se uba�tine na svojim imanjima, na povr�ini koja im ostane posle revizije.

U revizionom postupku nijedna vra�anska porodica iz Podrimlja nije izgubila pravo na celokupnu zemlju. Na osnovu katastarskih kartona izgubili su pravo na bezvlasni�ko-ka�a�ku zemlju porodice Matanovi� Krsta (7,54 ha) i Re�etar Ilije (8,48 ha) iz Kramovika i Markovi�-Bjelanovi� Panta iz �iflaka (2,77 ha), a na osnovu svedoka jedna porodica Rackovi�a iz Dobrog Dola. Delimi�no su izgubili pravo na raniju begovsku zemlju, a u korist obra�iva�a �if�ija dve porodice Mikuli�a iz Bubovca, odnosno Domaneka, po jedna porodica �ur�evi�a iz Bubovca, Pejovi�a i Vu�i�a iz Bubla i Re�etara iz sela Radosti. Fond oduzete zemlje Vra�anima uve�a�e se u septembru 1947. godine, kada su izgubile pravo na zemlju sve izbegle porodice koje se iz bilo kojih razloga nisu vratile na svoja imanja.

Po okon�anju revizionog postupka u prole�e 1946. godine Vra�ani iz Podrimlja napu�taju Orahovac i uba�tinjuju se na svoja imanja. Oni podi�u ku�e na ranijim zgari�tima, kr�e, prekopavaju i preoravaju zemlju, obraslu travnjacima i �ipra�jem. Ponovo zasa�uju vo�njake na parcelama gde su ranije bili zasadi i pose�eni.

Pelevi�i iz Zlopeka kod Pe�i vra�aju se na kupljena imanja bez revizionog postupka. Njima se pridru�uju ro�aci iz Turjana (Podrimlje). Mrenovi�i u Vitomirici se vra�aju na kupljenu zemlju i kr�evinu. Pe�ovi�i iz Banjice su izgubili pravo na ka�a�ku zemlju, ali se vra�aju na deo zemlje na koji su stekli pravo. �etiri porodice Ba�anovi�a iz Drenovca kod De�ana su izgubile pravo na celokupnu zemlju, koja je vra�ena ranijim vlasnicima. Zato se one ne vra�aju u Drenovac. Jedna porodica Ba�anovi�a i tri porodice �ur�evi�a iz Drenovca su delimi�no izgubile pravo na zemlju. One se vra�aju na deo zemlje koji im je ostao, odbijaju�i ponudu za kolonizaciju za Vojvodinu. Porodica Roganovi�a iz Rogova kod Prizrena i porodica Cekli�a iz Kosova Polja su se "istra�ile".

Rastur Vra�ana

Sa ponovnim uba�tinjenjem na svoja imanja 1946. godine Vra�ani sa znatno smanjenom aktivnom radnom snagom podi�u ku�e, prekopavaju nekada�nje kr�evine, o�vrsle i ponovo obrasle �ikarama. Poku�avaju da obnove sto�ni fond. Nedostaje im zaprega, plug i drugi poljoprivredni alat, kao i �ubrivo za posnu kr�evinu. Po tradiciji marljivi Vra�ani ula�u krajnje napore da obnove svoja gazdinstva, a u oskudici u osnovnim �ivotnim namirnicama, �to iscrpljuje njihovu fizi�ku i duhovnu snagu. Zato iz Podrimlja, gde je �ivot bio najte�i, nastaje proces osipanja Vra�ana. Tri porodice Pelevi�a iz Turjaka prelaze na kupljenu zemlju u Zlopeku kod Pe�i kod svojih ro�aka sa dodatkom zemlje u selu Bre�aniku s tim �to im zemlja u Turjaku prelazi u dru�tveni fond. Dve porodice Martinovi�a napu�taju Ljubi�du i sele se na ranije kupljenu zemlju u selu Ljubeni�u kod Pe�i. Porodica Niki�a iz Mrasora prodaje zemlju i seli se na kupljenu zemlju u selu Banjici kod Istoka. Ove prve raseljene porodice i one koje ostaju na svojim imanjima jo� se ne odvajaju od seoske privrede u kojoj sagledavaju svoju �ivotnu egzistenciju. Za desetak narednih godina uspeli su da savladaju nepremostive te�ko�e, da obrade i kultivi�u kr�evine, da obnove sto�ni fond i da od podignutih vo�nih zasada ubiraju plodove. No, kada su se odali ustaljenom seoskom �ivotu, iskrsli su novi zapleti koji im zagor�avaju �ivot.

Izme�u 1956. i 1960. godine Poljoprivredni kombinat iz Prizrena otkupljuje zemlju u Podrimlju za podizanje planta�nih vinograda. Dr�avno-partijski mesni i oblasni rukovodioci vr�e pritisak na Vra�ane da prodaju imanja Kombinatu, za koja im je nu�ena otkupnina znatno ni�a od tr�i�ne cene zemlje, a da im se ne ponudi ni mesto preseljenja, ni zapo�ljavanje kao perspektiva njihovog daljeg �ivljenja. Otvoreno im je govoreno da prodaju zemlju Kombinatu i da se sele. Vra�ani daju otpor, ali uzaludno. Prinu�eni su da ustupaju zemlju Kombinatu uz neznatnu naknadu.^[74]

Pored pomenutog Kombinata zemlju Vra�ana otkupljuje i Zemljoradni�ka zadruga iz Prizrena sa znatno ni�im cenama od tr�i�nih i poklanja je arbana�kim emigrantima.

Prepu�taju�i se stihiji brojne vra�anske porodice sele se iz Podrimlja i odlaze u neizvesnost. Preostale vra�anske porodice, ostav�i u manjini, vu�e �udnja za iseljenim srodnicima i kom�ijama. Zbog smanjenja broja dece gasila se nastava na srpskom jeziku u osnovnim �kolama. U nemogu�nosti da svojoj deci obezbede osnovno obrazovanje preostali Vra�ani prodaju imovinu i sele se u gradske centre, gde se deca �koluju, a radno-aktivni �lanovi porodice poku�avaju da se zaposle. Zemlju prodaju predodre�enim kupcima, mesnim Arbanasima, koji su polagali na nekakvo nepisano pravo na kupovinu i drugi je nisu smeli kupiti. Zato je kupac bio u mogu�nosti da uslovljava kupovinu nepokretne imovine ni�om cenom od stvarne vrednosti.

Vremenom su se sve vra�anske porodice iz Podrimlja raselile sa svojih imanja i ku�a. Ostalo je u Podrimlju 14 porodica, �iji radno aktivni �lanovi rade u zanatstvu, industriji i dru�tvenim delatnostima i to deset u Orahovcu i po dve u Zrzu i Ratkovcu.

Vra�ane iz okoline Pe�i, Istoka i De�ana zadesile su skoro iste neprilike. Oni napu�taju svoje domove i imanja zato �to im posle revizije agrarnih odnosa ostaje nedovoljno posne kr�evine, zato �to im se oduzima �ak i kupljena radna zemlja i zbog nesporazuma sa pojedinim mesnim Arbanasima.

Tako je Mrenovi�ima iz Vitomirice kod Pe�i oduzeto 1947. godine 7,7 ha radne zemlje, koju su prilikom naseljavanja kupili. Zemlja je predata dru�tvenom sektoru, a kasnije dodeljena arbana�kim emigrantima. Zato se oni raseljavaju zadr�avaju�i u svojini ne�to �ume, plac i ku�u u kojoj �ivi jedna porodica, ali ne �ivi od prihoda sa imanja. Druga porodica povremeno dolazi.

Pe�ovi�i iz Banjice kod Istoka su prodali deo zemlje koja im je ostala posle revizije agrarne reforme, zadr�avaju�i dva hektara �ume, plac i ku�u u koju posle raseljavanja povremeno dolaze.

�ur�evi�i i preostali Ba�anovi�i iz Drenovca kod De�ana prodaju zemlju koja im je preostala posle revizije i raseljavaju se. Jedna porodica �ur�evi�a zadr�ala je �umu, koju povremeno obilazi i koristi.

Pelevi�i iz Zlopeka kod Pe�i prodaju kupljenu zemlju i ku�e i sele se najvi�e za Crnu Goru. To isto �ine i Martinovi�i iz Ljubeni�a i napu�taju selo.

Porodica Niki�a iz Banjice, koja se u ovo selo naselila iz sela Mrasora posle rata, se rasturila. Na imanju �ivi samo jedna starica.

Porodice Martinovi� i Pelevi�i iz sela Belog Polja kod Pe�i su jedine koje su se odr�ale na svojim imanjima, kupljenim prilikom doseljavanja iz Vrake.

Sada�nja stani�ta Vra�ana

Tra�e�i don za svoju �ivotnu egzistenciju Vra�ani se sele u ve�e seoske i gradske centre po Srbiji i Crnoj Gori i u drugim krajevima Jugoslavije i po svetu. Sada se ra�a i raste tre�a generacija Vra�ana od njihovog doseljavanja u Metohiji. Njihov broj se zbog sna�ne populacije udvostru�io. Pa�ljivom evidencijom Marka Mikuli�a iz Pe�i, rodom iz Vrake, registrovali smo u Jugoslaviji i svetu 422 vra�anske porodice od 205 porodica doseljenih iz Vrake u Metohiju.^[75]

Iako su Vra�ani rasuti, ipak imaju i svoja zbivali�ta. U Crnoj Gori, u kojoj je nastanjeno skoro polovina iz Metohije raseljenih Vra�ana, nastala su dva sabirna centra: Zeta (naro�ito sela Golubovci, Gori�ane, Balabane i Vranj) u kojoj �ivi oko sto vra�anskih porodica; i Titograd sa obli�njim naseljima (Tolo�i, Rogami i dr.) u kojim je nastanjeno oko 60 porodica. U Srbiji Vra�ani su najvi�e sabrani u Beogradu i okolini (oko 70 porodica) i Kragujevcu i okolini (oko 30 porodica).

Vraka u Arbaniji je bila i ostala matica Vra�ana, oaza srpskog �ivlja na arbana�kom tlu. U njoj je ostalo zajedno sa Kamenicom posle seobe 77 porodica. Sedam porodica i jedan samac, koji su u ratnom vihoru izbegle u Vraku, ostaju u njoj. S obzirom na jako izra�enu populaciju Vra�ana, procenjuje se da se vra�anski �ivalj u Vraki skoro udvostru�io i da u njoj ima sada preko 1.200 du�a.

U Vraki je posle seobe jo� izra�enije ra�eno na odro�avanju srpskog �ivlja zabranom svih verskih obreda pod jurisdikcijom srpske crkve. Osnovna �kola sa nastavom na srpskom jeziku zvani�no je ukinuta 1934. godine. Upotreba srpskog jezika je zabranjena. U savremenoj Arbaniji menjaju se imena i prezimena Vra�ana. Novoro�en�ad dobijaju arbana�ka imena prilikom uno�enja u mati�ne knjige. Prezimena se iz korena menjaju. Tako �inovi�i imaju prezime Ograja. Nekim prezimenima se zadr�ava osnova. Tako se Mikuli�i prezivaju Mikulaji, a Popovi�i Popi.

Vra�ani su u toku svojih seljakanja pokazali svoju smelost i razboritost, a osobito marljivost u savla�ivanju nastalih prepreka.

Odlaskom u urbanu sredinu unose u nju svoju sve�u krv, prihvataju i usvajaju novine u domu i na radu i uporno ih slede sa tendencijom preuzimanja presti�a. Uporni su u obrazovanju svog potomstva, me�u kojim ima visokih intelektualaca raznih profila.

Prilog

Vra�ani kao agrarni subjekti naseljeni u Metohiji

�arplaninski srez

�akovi�ki srez

Selo Drenovac

1. Ba�anovi� Nikola

2. Ba�anovi� Stanoje

3. Ba�anovi� Jovan

4. Ba�anovi� Marko

5. Ba�anovi� Jakov

6. �ur�evi� Risto

7. �ur�evi� Stevan

8. �ur�evi� Petko

Srez pe�ki

Selo Belo Polje

1. Martinovi� Nikola

2. Pelevi� Niko

Selo Ljubeni�

Kupili zemlju i sagradili ku�e Martinovi� Mitar i Martinovi� Mira�, ali se preseljavaju na od agrara dobijena imanja u Ljubi�di, gde su evidentirani. U Ljubeni�u borave povremeno.

Srez isto�ki

Selo Banjica

1. Pe�ovi� Bo�ko

2. Pe�ovi� Mitar

3. Pe�ovi� Pavle

4. Pe�ovi� Ilija

5. Pe�ovi� Risto

6. Pe�ovi� Jovan

Gra�ani�ki srez

Selo Kosovo Polje

1. Cekli� Bo�ko

Pereselenie Vrakov (naseleni� oblasti Vraka) v Metohii, ih presledovanie i dal�nei�ie migracii (rez�me)

Vraka, �to oblast� v Arbanii na severe Skadra v kotoro� v na�ale 18 veka obrazovan� serbiskie bratstva pereselencev iz drevne� �erno� Gori i �ernogorskih gor. V ne� obrazovan� �isto serbiskie sela: Ra�, Kule, Star�� Bori�, Mladi� Bori�, Gril i Omara.

S 1928 goda arbana�ski� re�im prinuditel�no provodit arbanizaci� serbov v Vraki tak �to zavodit slu�b� v cerkvah i v �kolah na arbana�som �zike i zapre�aet upotreblenie serbskogo �z�ka na publi�n�h mestah.

Iz-za soprotivleni� takomu prikazu vraki bil� arestovan�, internirovan�, ih fizi�eski ist�zali, ih dete� prinuditel�no pos�lali v �kolu i tomu podobnoe. Po �to� pri�ine dve tretiih vrakov (sv��e dvuhsot seme�) opredelilis� za �migraci� i s 1933. po 1936. god pereselilis� v �goslavi�. �goslavski� re�im naselil vrakov v Metohi� i dal zeml�. Sama� bol��a� ih koncentraci� bila okolo reki Drim.

Vo vrem� vo�n� 1941-45. Metohi� vkl��ili v sostav tak naz�vaemo� Veliko� Arbanii pod za�ito� Italii. V celi formirovani� �ti�eski �istogo arbana�skogo gosudarstva arbana�skie nacionalist� v�gon��t vrakov s ih imenii, kotor�e im prinadle�ali po nasledstvu. V vihre voin� pere�iva�t vraki t���l�e dni v �migracii, umira�t s golodu, ot �pidemii, pogiba�t v vo�ne, ih rasstreliva�t i ve�a�t.

Posle voin� 1945. goda, vraki vozvra�a�ts� v Metohi�, no im bilo zapre�eno krugl�� god zan�t� svoi imeni�. Nakonec-to, �konomi�eskimi meropri�ti�mi otbirala u�astki zemli (dava� minimal�noe vozme�enie) prinu�dala ih na migaci�. Vraki tak b�li prinu�den� rassel�ts� i �to b�lo ih okon�atel�no izgnanie i rasselenie po vse� �goslavii, a mnogie i�a svo� �iznenu� �gzistenci� rasselilis� po vsemu miru.

Napomene

1. Blagoje V. Markovi�, "Vraka i Vra�ani", Raskolnik (Gornji Milanovac), 1969/5, str. 58-60.

2. Ivan Stepanovi� �strebov, "Srbi� i Albani� (putev� i zapisn�)", Srpska kraljevska akademija, Spomenik XDI, Beograd 1904, 193.

3. Po izjavi Marka Mikuli�a iz Pe�i, rodom iz Vrake, ustupljena autoru 7. XII 1989.

4. Isto.

5. Isto. Marko Mikuli� navodi da je prvi pisac o Vraki i Vra�anima (rukopis) bio Panto Koja� (1902. godine), trgovac iz Skadra. koji je zasnivao istorijska zbivanja n� izjavama �ivih svedoka, koji su se kao savremenici se�ali doseljavanja u Vraki. Zato navode Panta Koja�a, a koje je imao prilike da prou�i Mikuli�. 1933. godine, smatramo najverodostojnijim. Rukopis je ostao kod rodbine Panta Koja�a u Skadru.

6. Dr Jovan Erdeljanovi�. "Stara Crna Gora. Etni�ka pro�lost i formiranje Crnogorskih plemena". Beograd 1978. 551-554.

7. Po izjavi Ljuba i Zorke Pelevi�, ro�eni u Vraki, od 9. marta 1990, koji su dali autoru.

8. Dr Jovan Erdeljanovi�, kao u nap. 6, str. 201.

9. Isto. str. 64. 69. 129 i 131.

10. Dr Jovan Erdeljanovi�, "Postanak plemena Pipera. Etnografska rasprava", Etnografski zbornik, knj. XVII, str. 276-277.

11. O bratstvu Latkovi�a vidi delo Pavla Radusinovi�a, "Naselja Crne Gore , Posebni dio, Beograd 1985, 153-155.

12. Dr Jovan Erdeljanovi�, kao u nap. 6, str. 340 i 350.

13. Izjava Slobodana Mrenovi�a iz Pe�i od januara 1990. data autoru.

14. Pavle Radusinovi�, nav. delo, str. 444-446.

15. Dr Jovan Erdeljanovi�, "Ku�i, Bratono�i�i i Piperi", Beograd 1907, str. 205-206.

16. Izjava Sima Maji�a iz Tolo�a od 9. marta 1990. data autoru.

17. Dr Jovan Erdeljanovi�, kao u nap. 15, str. 149, 169 i 218.

18. Izjava Blagoja Seni�a iz Tolo�a od 9. marta 1990. data autoru.

19. Dr Jovan Erdeljanovi�, kao u nap. 6, str. 167 i 170.

20. Isto, str. 198.

21. Isto, str. 172.

22. Isto, str. 147.

23. Lazar Roganovi�, "Pod tu�ima suncem (Vraka i Vra�ani)", I dio, Titograd 1978, 18.

24. Pavle Radusinovi�, nav. delo, str. 325.

25. Isto, str. 63.

26. Dr Niko Martinovi�, "Valtazar Bogi�i�, I, Istorija kodifikacije crnogorskog imovnog prava", Cetinje, 1958, str. 92 i 95. Pisac navodi da je "zadru�na ku�a" tradicija u Crnoj Gori i Brdima, pa se ta tradicija prenela u Vraku. Prvim kolenom (ili pasom) smatra se rodona�elnik zadru�ne ku�e, drugo koleno su bra�a, a tre�e bra�a od stri�eva.

27. Lazar Roganovi�, nav. delo, str. 51-52.

28. Ivan Stepanovi� �strebov, "O pravoslavnim srpskim starim i novim crkvama u staroj Zeti", Glasnik Nau�nog u�enog dru�tva, IX, str. 385.

29. Isto, str. 386.

30. �or�e Miki�, "Skadarski Srbi u XIX veku", Institut za istoriju u Banjaluci, Istorijski zbornik, br. 7, God. VII, str. 122.

31. Kao u nap. 3 i 7.

32. Kao u nap. 3.

33. I. S. �strebov, kao u nap. 28, str. 371 i 376.

34. Vladimir Bovan, "Jastrebov u Prizrenu", Pri�tina 1983, 41-42.

35. I. S. �strebov, kao u nap. 28, str. 369.

36. Kao u nap. 3.

37. �or�e Miki�, nav. delo, str. 147-148.

38. Blagoje Markovi�, kao u nap. 1, str. 58-60. Na Markovi�a se poziva dr Dragoljub Petrovi�, "Glasovne osobine govora Vra�ana u Zeti", Glasnik Filozofskog fakulteta u Novom Sadu, knj. XVII/1972, 180-182.

39. Kao u nap. 3.

40. Isto.

41. Lazar Roganovi�, nav. delo, str. 98-100.

42. Kao u nap. 3.

43. Pismo dr Dragutina Nikoli�a iz Rima upu�eno autoru 16. II 1990.

44. Za uzroke seobe, kao i za seobu Vra�ana koristili smo izjave savremenika iz Rake, a koje se nalaze kod autora i to: Blagoja Markovi�a iz Bara od 5. i 14. XI 1989, �ur�evi� Petka iz Pe�i od 6. XII 1989, Voja Martinovi�a iz Pe�i od 20. II 1990, Ljuba i Zorke Pelevi� iz Tolo�a od 9. III 1990; Mikuli� Marka iz Pe�i od 7. XII 1989.

45. O agrarnim objektima i subjektima vidi "Zakon o naseljavanju ju�nih krajeva, Agrarna reforma", knj. II, Beograd 1933.

46. Izjava Petna �ur�evi�a iz Pe�i, rodom iz Vrane, data autoru dana 6. XII 1989.

47. U Arhivu Kosova i Metohije u Pri�tini �uvaju se naseljeni�ki katastarski kartoni po srezovima, me�u kojim su kartoni optanata za podrimski srez sa oznakama uba�tinjenog lica i �lanova porodice, kategorije zemlje koja se dodeljuje, dodeljene pomo�i od agrarnih vlasti i dr. Ti su podaci od osobitog zna�aja za analiti�ko sagledavanje svih kategorija naseljenika, te smo ih koristili za Vra�ane kao optante.

48. Milovan Obradovi� ("Revizija agrarne reforme na Kosovu i Metohiji", Kosovo 1974/3, str. 396) navodi da Vra�ani "po�inju da se naseljavaju na Kosovu 1922. godine . �injenice koje smo naveli izri�ito negiraju Obradovi�ev navod.

49. Pismo Milana Pe�ovi�a iz Pe�i od 7. III 1990. upu�eno autoru.

50. Izjava Slobodana Mrenovi�a iz Pe�i od decembra 1989. data autoru.

51. Dr Milovan Obradovi�, "Agrarna reforma i kolonizaciji na Kosovu (1918-1441)", Pri�tina 1981, str. 235-349. Pisac daje prilog naseljenika i agrarnih interesenata na teritoriji Kosova. Ne ulazimo u kritiku studije, niti u prilog studije kao celine, ve� samo na optante doseljene iz Arbanije u Metohiju.

Me�u naseljenicima Zlopeka kod Pe�i navodi i Pelevi�e koji su se naselili u Ljubi�di u Podrimlju. U Zlopeku, kao i u selu Saro�u, navodi Cekovi�e kao doseljenike iz Albanije, a oni su se naselili u ta sela iz Golubovaca u Zeti. Navodi i jo� neke porodice (Pra��evi�e u �iflaku, Bjelice u Danjanu i dr.) koje su nepoznate me�u doseljenicima iz Arbanije. Pominje se u selu Banjici kod Istoka samo jednu Porodicu Pe�ovi�a doseljenu iz Arbanije, a bilo ih je �est. Naveo je dve porodice Pelevi�a u selu Drenovcu kod De�ana, doseljenih iz Arbanije, a Pelevi�a u ovom selu nije bilo. U selu Bublu nije naveo �etiri porodice Pejovi�a, u selu Bubovcu ne navodi dve porodice �ur�evi�a, u selu Zrzu ne navodi porodicu Banjovi�a. U selu Ratkovcu navodi porodice �inovi�a i Matanovi�a, koje su bile naseljene u Bubovcu. U selu Ponorcu navodi Uli�i�e, koji su bili naseljeni u selu Bublu. U selu Vla�kom Drenovcu uneo je �ur�evi� Vasa, koji je bio naseljen u Bubovcu. U selu Bubovcu navodi "Nikoli� Mitra" a u selu Saro�u "Miki� Mitra", a radi se o Niki� Mitru naseljenom u selu Saro�u. U selu Domaneku navodi �etiri porodice "Nikoli�a", a radi se o tri porodice Mikuli�a u tom selu i o �etvrtoj (Mikuli� Marko) u selu Bubovcu. U selu Ged�i navodi tri porodice "Kobari�a", a radi se o porodicama Kavari�a. U selu Bubovcu navodi dve porodice "Moji�a", a radi se o porodicama Maji�a. Ima i drugih nepreciznosti i oma�ki.

52. Arhiv Kosova i Metohije u Pri�tini, neregistrovani naseljeni�ki katastarski kartoni.

53. Poginuli su na frontu: Savo Martinovi�, Novo i Stanko Pelevi�, a od bombardovanja Du�an Mikuli�.

54. U samoodbrani je poginuo Mijat Matanovi�.

55. Na ku�nom Pragu u Banjici ubijeni su supru�nici Ilija i Steva Pe�ovi�.

56. Iz zasede su ubijeni Lazar i Panto Seni�.

57. Ubijeni su Ne�o i Peko Seni�.

58. Dr Branko Bo�kovi�, "Narodnooslobodila�ka borba u Ibarskom bazenu (kosovsko-mitrova�ki i studeni�ki srez)", Pri�tina 1968, 155-158.

59. Obe�eni su: Du�an i Vido Roganovi�, Veselin Pe�ovi�, Ivan Ba�anovi�. Od bombardovanja ginu: Jelena, Savo, Boro i �uro Ba�anovi�. Kao partizan poginuo je Zarija Mikuli�. U svojstvu pripadnika �etni�kog pokreta ubijeni su: Mato i Drago Pelevi�, �oko i Rade Ba�anovi�, Nikola, Milan i Gligo Mrenovi�.

60. U masovnom pokolju u Kraljevu, 1 7. oktobra 1941, streljan je Jovan Pe�ovi�; a u Kragujevcu, 21. oktobra 1941, pet bra�e Kavari�a: Jako, Filip, Savo, Blago i Veljo. U Kraljevu su �etnici streljali Zorku Pe�ovi�. U Kosovskoj Mitrovici Nemci streljaju, 1944. godine, Nikolu Ba�anovi�a. U jedinicama narodnooslobodila�ke vojske poginuli su: Ljubo Roganovi�, Ilija i Simon Pe�ovi� i Bla�o Gorovi�. Za vreme bombardovanja Kraljeva, 1944. godine, poginuli su: Gojko, Jako i Vida Ba�anovi�.

61. Ubijeni su Simo Mrenovi� i Stojan �ur�evi�.

62. Kolektivna izjava Marka Mikuli�a, Petka �ur�evi�a i Mila Re�etara od 7. XII 1989. data autoru u Pe�i.

63. U ovoj grupi su poznate porodice iz rodova: Re�etara, �inovi�a, Popovi�a, Roganovi�a, Pe�uki�a, Mikuli�a, Pelevi�a, Ga�ovi�a i Krstovi�a.

64. Iz ove grupe su �etiri porodice Krstovi�a, dve porodice Re�etara i jedna porodica Zlati�ana.

65. Kao u nap. 46.

66. U Drenici ginu tri Vra�anina: Zarija Seni�, Ljubo Ba�anovi� i Vaso Zlati�anin.

67. U zarobljeni�tvu su izgubili �ivote: Marko Niki�, Vaso Ba�anovi� i Filip Mrenovi�.

68. U Vraki ostaju porodice: Petka Matanovi�a iz Bobovca, Senke Matanovi� iz Ponorca, Vasa Ajkovi�a iz Danjana, Pavke i Trajka Mikuli�a iz Domaneka, Mila Konti�a iz Bubovca, Rista Krstovi�a iz Bubovca, Kao samac ostaje �ivo Re�etar kod ujaka.

69. "Slu�beni list DFJ" br. 15/1945.

70. Iz Crne Gore nije se vratila porodica Mirka Roganovi�a iz Vla�kog Drenovca. Iz unutra�njosti Srbije vratili su se Mrenovi�i iz Vitomirice, Pe�ovi�i iz Banjice i porodica Marka Mikuli�a iz Bubovca. Dve-tri porodice se vra�aju i pored zabrane kasnije. Ostala je samo porodica Krsta Dragovi�a iz Vla�kog Drenovca, koja se kolonizovala iz izbegli�tva za Vojvodinu u okolini Vrbasa.

71. Arhiv Jugoslavije, fond Ministarstva za kolonizaciju, fas. 1.

72. Kao u nap. 62.

73. Milovan Obradovi�, kao u nap. 48, str. 196.

74. Vuko Re�etar iz sela Tolo�a kod Titograda, ro�en u Vraki, naseljen u selu Radosti u Podrimlju dao je, 9. marta 1990. godine, autoru slede�u izjavu:

"Negde 1960. godine oduzimana je od nas zemlja i davana dr�avi, odnosno PIK-u u Prizrenu. Tada je jednom prilikom do�ao u na�e selo u dvori�te Blaga Re�etara Du�an Mugo�a, Milan Krtolica, Vra�ani Milo Re�etar i Ilija Martinovi� u pratnji policije (Udbe). Mugo�a nam je govorio da predamo zemlju PIK-u. Mi smo se protivili. Mugo�a nas pita:

- Za�to ne date zemlju?

Kuda �emo? - pita ga Risto Popovi�. - Idite otkuda ste do�li - odgovori Mugo�a. - Idi ti odakle si do�ao, a mi ne�emo - odgovori mu Risto. Du� (Du�an - pr. bb) nije popio ni postavljenu kafu. Oti�ao je sa pratnjom ljut. Du�an je najvi�e doprineo na�em raseljavanju."

75. Registar rodova, porodica i lica, raseljenih Vra�ana sa svojih imanja iz Metohije sa�inio je Marko Mikuli� iz Pe�i, rodom iz Vrake, uz pomo� drugih Vra�ana iz Pe�i i ustupio ga autoru. Zbog ograni�enosti teksta nismo u mogu�nosti da ovom prilikom navodimo ove, za etnografiju zna�ajne, podatke.

Autori | Jezik | Folklor | Istorija | Umetnost | Prevodi | O Albaniji | Bibliografija | Linkovi
Naslovna | Promena pisma | Novosti | Mapa | Kontakt