|
|
 |
 |
 |
 |
|
|
Projekat Rastko Skadar: Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji Jovan Vukmanovi�Etni�ki i kulturni tragovi Srba u Sjevernoj AlbanijiIzvor: "Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji" - Zbornik radova sa me�unarodnog nau�nog skupa odr�anog na Cetinju 21, 22. i 23. juna 1990. godinePrirodna oblast Sjeverne Albanije sa Metohijom i Kosovom �ini geografsku cjelinu. Sve tri oblasti su i istorijski �esto povezivane u pro�losti. Geografske osobine su uticale na njihove istorijske doga�aje i na kretanja njihova stanovni�tva. U prvim vremenima srednjega vijeka u primorju Srednje Albanije formirana je srpska dr�ava Zeta sa prijestonicom u Skadru. Kad je, u doba Nemanji�a, oja�ala srpska dr�ava, ona je zauzela albansku obalu i ju�nije od Skadra. "Zatim je, kroz dugo vreme, do turske invazije, ve�im delom Severne Albanije vladala dinastija Bal�i�a".[1] U toku duge srpske vladavine u albanskim oblastima naseljavali su se mnogi srpski doseljenici i time poja�avali prvobitno slovensko naseljavanje. Zbog srpskog naseljavanja nastalo je u XIII vijeku iseljavanje Albanaca na jug, u Epir i Tesaliju, koje je naro�ito oja�alo u XIV vijeku za doba cara Du�ana.[2] Stanovni�tvo sjeverne Albanije bilo je mje�ovito, srpsko-albansko. U ravnicama su izgleda prevla�ivali Srbi, a u planinama su bili mnogobrojniji Albanci. Naseljavanje Srba u skadarskoj ravnici i u dolinama Drima i Bojane naro�ito je bilo �ivo u toku XIII i XIV vijeka. U masi srpskoga stanovni�tva bila su ostrvca albanskoga �ivlja. Srpski uticaj u to vrijeme bio je velik i zna�ajan dio Albanaca se posrbio. Zna se da su albanske velika�ke porodice, kao vazali srpskih kraljeva, govorili i pisali srpski. U ovo vrijeme Srba u Sjevernoj Albaniji, ka�e jedan ispitiva�, moralo je biti mnogo vi�e nego Albanaca, jep ina�e ne bi bilo mogu�e da jedna mala srpska dr�ava, kao �to je bila Zeta, izabere sebi prijestonicu u stranom etnografskom elementu.[3] Francuski kalu�er Brokard javlja 1332. godine "da su Latini u posjedu imali samo deset gradova, a u cijeloj zemlji Sloveni (Srbi) bili (su) gospodari".[4] Prema skadarskom zemlji�niku iz 1416. godine u selu Koplik, u skadarskoj ravnici, bilo je osam ortodoksnih sve�tenika, raspore�eni na po dvadeset ku�a".[5] Jedan mleta�ki posmatra� pi�e 1559. godine "da se kraj na zelenim obalama Bojane, sa svojim plodnim njivama i dobro naseljenim selima, mo�e uporediti sa Italijom".[6] Naseljavaju�i Sjevernu Albaniju Srbi su dali nova imena �itavom kraju, pojedinim oblastima, gradovima, selima i mnogim drugim raznim geografskim objektima. Skadarska oblast dobija ime Donja Zeta i njen centar postaje Skadar. Za pojedine srpske vladare, najvi�e za cara Du�ana, vezana su imena mjesta. Prirodno bogatstvo podru�ja Skadra bilo je poznato po ratarstvu, sto�arstvu i ribarstvu".[7] Zbog turskih osvajanja, jo� od druge polovine XIV vijeka, nastaje te�ko stanje za srpsko pravoslavno stanovni�tvo, naro�ito u njenim pristupa�nijim predjelima skadarske oblasti. Turci uni�tavaju srednjovjekovne tekovine i stanovni�tvo pravoslavno primoravaju svim sredstvima da prelazi na islam. Albanci, pocijepani na plemena, bez probu�ene nacionalne svijesti, prilaze Turcima i postaju im pouzdani pomo�nici u zlostavljanju pravoslavnoga �ivlja. �lanovi njihovih velika�kih porodica (Zenavisi, Arijaniti, Duka�ini i srodnici Skenderbegovi), primiv�i islam, postali su najodaniji turski saradnici u ugnjetavanju Srba.[8] Mnogi Srbi, ostav�i bez ikakve za�tite, da bi se spasli, primili su islam i postupno albanski jezik. Za kratko vrijeme islamizirao se veliki broj seoskog stanovni�tva. Doseljavanjem Albanaca potiskivano je srpsko stanovni�tvo, ostalo je samo ponegdje razre�eno u manjim grupama do iza prvoga svjetskoga rata. Ispitiva�i su po�etkom ovoga vijeka, od ranijeg mnogobrojnog stanovni�tva, zapazili njegove ostatke na �irem albanskom prostoru. Spiridon Gop�evi� je u slivu rijeke �kumbe selo Su�ice na svojoj karti ozna�io kao srpsko.[9] Po podacima Svetozara Tomi�a u izvori�tu �kumbe je mala pravoslavna oaza srpskoga porijekla.[10] Na lijevoj obali Drima je oblast Golo Brdo u kojoj je slovensko stanovni�tvo prvi zapazio francuski konzul Le�an polovinom XIX vijeka i obilje�io ga kao srpsko. To je srpska oblast, ka�e Jovan Cviji�, ali sa znatnim brojem Pomaka, koji su islamizirani poglavito u prvoj polovini XIX vijeka. Ovo stanovni�tvo pamti svoje srpsko porijeklo, govori srpski, dr�i srpske obi�aje i ima velikim dijelom srpske praznike. [11] Sjeverno od Golog Brda, u oblastima �ermeniki i Bul�izi, kao i u dolini Ma�e, ima albanskih porodica koje su odr�ale srpske hri��anske obi�aje. U krajevima od Debra do Pi�kopeje prevla�uje albansko stanovni�tvo, "ali u vi�e sela ima slovenskih manjina".[12] Zna se da je u oblasti Ljuma, sjeverno od Pi�kopeje, �ivio znatan broj Srba, na koje podsje�a unekoliko o�uvana srpska geografska nomenklatura".[13] Duka�in za dugo - ka�e Jovan Tomi� - nije pripadao Albaniji. Tek u toku XVII vijeka Albanci prelaze oba Drima u ve�im masama i stvaraju poreme�aj u srpskim krajevima."[14] Ipak se srpski jezik odr�avao u mnogim sjevernoalbanskim plemenima sve do XVIII vijeka. To dokazuje svojim ispitivanjima oko 1910. godine i fratar Lovro Miha�i�.[15] Oblast Pilot, koja se prostire oko Drima, u srednjem vijeku bila je naseljena srpsko-albanskim stanovni�tvom, tako da su Srbi prevla�ivali u ravnici, naro�ito u Zadrimi i Zabojani, a Albanci jedino u planinama. Od staroga srpskoga stanovni�tva bili su se odr�ali do polovine XIX vijeka izvjesni ostaci koje pominju ispitiva�i J. Han, X. Hekar i J. Miler. Ovu oblast naseljavali su, pored pravih Albaneza, poarbana�eni Srbi ili Arnauta�i. Jedan broj Srba - Crnogoraca bio je u selu Suljki, na Bojani, ali su se ve�im dijelom islamizirali. Doskora se bilo bolje odr�alo srpsko stanovni�tvo u nekim selima oko Skadra: u Derignjatu, Mladom i Starom Bori�u, Ljubi�u, Gole�u, Dobra�u, Omari, Ra�u i Kuli, u kojima je jezik bio srpski i obi�aji pravoslavni. I u samom Skadru je bio znatan broj Srba. Ispitiva� Bianconi je "oko polovine XIX vijeka utvrdio da ih ima u Skadarskom vilajetu 70,000", a Lubor Niderle navodi "oko 100,000 du�a".[16] Po izvje�tajima iz 1907. godine o srpskom �ivlju u Skadru i okolnim selima bilo je nekoliko stotina porodica od starog srpskog stanovni�tva.[17] Crnogorci su balkanskog rata 1912. nailazili u Kamenici i u drugim malisorskim selima na ponekog albanizovanog Srbina, koji je jo� znao srpski a bilo ih je i sa srpskim prezimenima. Poznato selo Vraka, sjeverno od Skadra, imalo je do posljednjega rata preko hiljadu stanovnika, od kojih je jedan broj porodica zbog nasilja pre�ao u Metohiju. Vra�ani su �uvali svoj jezik, obi�aje i no�nju. Odr�avali su srodni�ke odnose sa svojim srodnicima u Crnoj Gori i mnogi su imali ista prezimena kao dokaz zajedni�kog porijekla (Popovi�i, Sekuli�i, Martinovi�i i drugi). Srpska geografska nomenklatura u Sjevernoj Albaniji ukazuje tako�e na nekada�nju brojnu i prostranu rasprostranjenost Srba u ovoj oblasti, mnogo ve�u nego �to izgleda na austrijskim kartama.[18] Srpski �ivalj na podru�ju Sjeverne Albanije, odupiru�i se raznim uticajima, vjekovima je odr�avao svoju nacionalnu svijest. Najve�u nadu za slobodu su im davali uspjesi Srba, naro�ito Crnogoraca u borbama sa Turcima. Stanovni�tvo je bilo pod uticajima duhovne vlasti Srbije ili Crne Gore i �uvalo je svoju tradiciju. Pravoslavni Skadrani bili su odlu�ili 1860. godine da otvore bogosloviju, ali su im se usprotivile austrijska i italijanska vjerska propaganda.[19] Srpsko i albansko stanovni�tvo u Sjevernoj Albaniji �ivjelo je u susjedstvu, a ponegdje i u istim selima. Neka predanja govore i o zajedni�kom porijeklu nekih crnogorskih i malisorskih plemena. Po op�tem nazivanju jednih i drugih tri crnogorska i dva malisorska plemena vode porijeklo od petoro bra�e (Vaso, Ozro, Pipo, Oto i Kraso). O ovom predanju postoje razne varijante, koje su izmijenili doma�i i strani ispitiva�i.[20] Na osnovu ovih predanja izme�u nekih crnogorskih i malisorskih plemena razvili su se ro�a�ki odnosi i doskora su se odr�avali. Srodni�ka plemena su u izvjesnim prilikama, naro�ito u borbi protiv Turaka, priskakala jedna drugima u pomo� "kao provjerenoj bra�i", kako su Vasojevi�i govorili za Krasni�e.[21] Etni�ko mije�anje i sro�avanje nekih crnogorskih i malisorskih plemena vidi se i na podru�ju narodnih obi�aja. Izme�u njih, u mnogim dru�tvenim i vjerskim obi�ajima, nailazi se na upadljivu sli�nost ili �ak podudarnost. U tim zajedni�kim crtama o�uvani su mnogi tragovi starobalkanskih uzajamnih kulturnih uticaja. Oni jasno ukazuju na etni�ku simbiozu pagansko-slovenskog i starobalkanskog �ivlja, kao i na kasnije crnogorsko-malisorske odnose. Mnoge sli�nosti i istovjetnosti ogledaju se u odr�avanju krsne slave. Svi Malisori i sva Sjeverna Albanija - ka�e jedan ispitiva� praznuju zimski Nikoljdan "kao op�tu narodnu slavu". Nikoljdan su od starine praznovali i hotski muslimani. Sveti Nikola je krsna slava skoro i svih bratstava u Crnoj Gori "koja vode porijeklo iz Malesije". Ista slava nekih crnogorskih i malisorskih bratstava ukazuje na njihov nekada�nji zajedni�ki �ivot i na pripadnost istoj vjeri. To potvr�uju i mnogobrojne crkvine pravoslavnog tipa na podru�ju Malesije. Po predanju Malisora njihovi preci su doseljeni iz Crnogorskih Brda, Bosne ili Hercegovine i me�usobno nijesu svi srodni.[22] Iz vjekovnog srpskog, odnosno zetskog dr�avnog �ivota u Sjevernoj Albaniji ostali su mnogi tragovi njihove kulture i prosvjete. U pro�losti, poplavama raznih naroda, oni su uni�teni ili pretvoreni u druge svrhe. Mnogobrojni njihovi tragovi opominju na duhovni �ivot Srba u Sjevernoj Albaniji. Hramova je bilo na cijelom podru�ju srpskoga �ivlja. Nedaleko od Skadra je ru�evina manastira sv. Sr�a i Vakha kome je oltar oboren u Bojanu. Crkva je sazidana na mjestu prastare, koja je bila grobna crkva zetskih i ra�kih knezova i kraljeva: Mihaila, Bodina, Vladimira, Dobroslava, Gradine i Draginje. Kraljica Jelena je, po�tuju�i starinu i zna�aj ove crkve, sagradila sa sinovima, Dragutinom i Milutinom, 1290. novu na temeljima prastare.[23] Njen ikonostas - ka�e I. Jastrebov - nije vizantijski, nego upravo srpski. Svi sveci imaju odijelo onako, kao �to ga imaju na ikonama u dana�njoj lavri Pe�koj patrijar�iji i u gra�ani�koj crkvi.[24] U selu Daja�i, u Hotima, bila je crkva Sv. Sr�e sa znacima pravoslavnog hrama, ali je odavno pokatoli�ena. U mjestu Rioli, sjeveroisto�no od Skadra, stara pravoslavna crkva, tako�e je odavno pretvorena u katoli�ku. Blizu nje je bila crkva sv. Jovana, takozvanog Ra�kog. U predjelu �laka, isto�no od Skadra, nalaze se ru�evine Mazrenske crkve, koja je gra�ena istom arhitekturom kao Sv. Jovan u Ra�u i Sv. Gospo�a u Krajini. U selu Vukli je ru�evina male crkve u kojoj se �uvao crkveni klju�, izra�en na stari srpski na�in u obliku ptice.[25] U gradu Bale�, danas Baleza, i na drugoj strani Bojane nalaze se u ru�evinama dvije crkve, gra�ene sa oltarima prema istoku. Pravoslavnih crkava jo� je bilo u nekoliko sela: Sv. Jovan u �urmolu, Sv. Nikola u Seocu, Sv. Jovan Bogoslov u �estanu, Sveta Paraskeva u Mahali, crkva u �titaru i manastir u Kamenici. U samom Skadru bilo je vi�e crkava koje su pretvorene u d�amije, uzete u vojne svrhe ili su sru�ene. U najstarijem dijelu grada, u Rosafu, pominje se kao najstarija zgrada crkva Sv. Stefan, koji su Turci 1479. pretvorili u d�amiju i nazvali je Aja Sofija. U skadarskoj tvr�avi bila je crkva Sv. Matija koju su Turci uzeli za Vojnu tamnicu. U blizini tvr�ave, na mjestu nekada�nje crkve sv. Pavla, podignuta je d�amija Babaku. Ispod tvr�ave, blizu mosta Bak�elik, bio je manastir Sveti Jovan, upotrijebljen za barutanu. Crkvu sv. Nikole osnovala je supruga Uro�a I i u njoj je podstri�ena za monahinju, dobiv�i ime Jelena. Jo� se pominju crkve: svetog Petra, svetog Ilije, svetih Vra�eva, svetog Todora i svetog Graca, ali o njima nema pouzdanih podataka. U Danju je bila crkva svete Bogorodice koju je car Du�an darovao svojoj zadu�bini svetom Arhan�elu Mihailu i Gavrilu u Prizrenu. Istom manastiru bio je poklonio i selo Koplin u blizini Gradeca. U selu Oboti, na Bojani, bila je crkva svetoga Sergija, ve� odavno u ru�evinama.[26] Za pravoslavni svijet je u Skadru 1864. podignut hram Aleksandra Nevskog. Ovoliki broj srpskih crkava i manastira na skadarskom podru�ju svjedo�i o gusto naseljenom stanovni�tvu i o njegovom vjerskom �ivotu. Slavni srednjovjekovni grad Skadar, sijelo dukljanskih knezova i srpskih mladih kraljeva, imao je zna�ajnu kulturno-istorijsku ulogu u srpskom dr�avnom �ivotu, naro�ito u doba Nemanji�a i kasnije Bal�i�a. U masi pravoslavnoga svijeta neznatnu manjinu su �inili katolici. Duhovni �ivot Srba bio je pod upravom Zetske episkopije. On nije bio naro�ito ugro�en do druge polovine XVII vijeka, dok je turska dr�ava bila jaka. Porazom Turaka pod Be�om 1683. nastaje pokret hri��ana za oslobo�enje u mnogim zemljama pod Turcima i ovi vr�e veliki pritisak na Srbe. Da bi se spasli turskih nasilja, Srbi prelaze na islam i katolicizam ili se iseljavaju prema Crnoj Gori. Albanizovani Srbi su i dalje, po�to su pre�li na drugu vjeru i primili albanski jezik, za dugo �uvali uspomenu na "staru vjeru" i odr�avali razne pravoslavne srpske obi�aje. Predanjima su prenosili tradiciju o zajedni�kom porijeklu i srodstvu sa nekim crnogorskim plemenima. Geografski polo�aj Sjeverne Albanije i morfolo�ke osobine njenoga zemlji�ta, na�iroko otvoreni prema zale�u, bili su predodre�eni prirodni uslovi za pokretanja stanovni�tva, etni�ka mije�anja i istorijska zbivanja. Na etni�ke procese u ovoj oblasti ukazuje i porijeklo vi�e dana�njih bratstava u Crmnici i Rije�noj nahiji, �iji su preci doseljeni kao Srbi-Ze�ani iz Malesije, vjerovatno u XV vijeku. Napomene1.J. Cviji�, "Govori i �lanci", II, Beograd 1921, 18. 2. J. Cviji�, "Govori i �lanci" I, Beograd 1921, 20.
4. Spiridon Gop�evi�, "Gornja Arbanija i njena liga", Novi Sad 1903, 5. 5. Milan �uflaj, "Srbi i Arbanasi", Beograd 1925, 93. 6. K. Jire�ek, "Istorija Srba" III, Beograd 1923, 172. 7. K. Jire�ek, navedeni rad, 228. 8. J. Cviji�, "Govori i �lanci" I, Beograd 1921, 176. 9. J. Cviji�, navedeni rad, 150. 10. J. Cviji�, navedeni rad, 157 i 158. 11.J. Cviji�, navedeni rad, 158 i 159; Isti, "Balkansko poluostrvo" I, Beograd 1922, 12. J. Cviji�, "Balkansko poluostrvo" I, Beograd 1922, 257; Isti, "Govori i �lanci" I, 1921, 159. 13. J. Cviji�, "Balkansko poluostrvo" I, Beograd 1922, 258. 14. J. Tomi�, "O Arnautima u Staroj Srbiji i Sand�aku", Beograd 1913, 71. 15. Lovro Miha�evi�, "Po Albaniji", 1911, 62-64; Balkanikus, "Albanski problem i Srbija i Austro-Ugarska", 1913, 8. 16. J. Cviji�, "Govori i �lanci" I, Beograd 1921, 160 i 161; "Geografski glasnik", Beograd 1913, 243 i 244. 17. "Zapisi", januar, Cetinje 1940, 50; A. Jovi�evi�, "Malesija", "Srpski etnografski zbornik" XXVII, Beograd 1923, 76. 18. J. Cviji�, "Govori i �lanci" I, Beograd 1921, 160 i 161. 19. .Zapisi", knj. XXIII, 1940, 50. 20. K. Jire�ek, "Istorija Srba" III, 1923, 40. 21. K Jire�ek, navedeni rad, 40; A. Jovi�evi�, "Malesija", "Srpski etnografski zbornik", Beograd 1923, 73. 22. A. Jovi�evi�, navedeni rad, 73, 74, 125, 126. 23. I. Jastrebov, "O pravoslavnim srpskim starim i novim crkvama u skadarskom okrugu", Glasnik Srpskog u�enog dru�tva, knj. 48, Beograd 1880, 366. 24. I. Jastrebov, navedeni rad, 367. 25. I. Jastrebov, navedeni rad, 382. 26. J. Vasiljevi�, "Skadar", Bratstvo Dru�tva Svetog Save, knj. 27, 209. |
