[Projekat Rastko - Skadar] Stanovnistvo slovenskog porijekla u Albaniji

Projekat Rastko / Projekti Rastko - Skadar / Shkoder

Projekat Rastko Skadar: Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji

�erbo Rastoder

Srpske �kole u Skadru i Vraki i albanska prosvjetna politika tridesetih godina XX vijeka

Izvor: "Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji" - Zbornik radova sa me�unarodnog nau�nog skupa odr�anog na Cetinju 21, 22. i 23. juna 1990. godine

Razgrani�enje izme�u Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca i Albanije izvr�eno je uglavnom linijom granica iz 1913. godine, koja je djelimi�no izmijenjena na Konferenciji ambasadora 9. novembra 1921. godine, kada je odlu�eno da Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca (K SHS) pripadne cio gorski srez, kao i put od Struge do Debra. Krajem 1922. godine ukinuta je postoje�a neutralna zona, mada time nijesu prestali problemi vezani za jugoslovensko-albansku granicu, jep je veliki broj odmetnika i sa jedne i sa druge strane prelazio istu, pripremaju�i se za upade na teritorije doti�nih dr�ava.^[1] Na ve� pomenutoj Konferenciji ambasadora velikih sila pobednica (Francuska, Engleska, Japan i Italija) donijeta je, pored ostalih, i odluka o priznavanju albanske nezavisnosti, tako da su propali poku�aji jugoslovenske vlade da oformi jednu tampon dr�avu takozvanu Miriditsku republiku.^[2] Ovdje je va�no napomenuti da je na ovoj konferenciji priznat Italiji "specijalni interes" za odr�avanje albanske nezavisnosti, �to je u su�tini zna�ilo me�unarodno priznanje Italiji da mo�e da se mije�a u unutra�nju politiku Albanije (�to je ona i radila), �ime je fakti�ki omogu�ena njena penetracija na Balkansko Poluostrvo preko Albanije. Ta �injenica je imala nagla�en zna�aj kako u odnosima K SHS i Albanije, tako i u odnosima K SHS i Italije, posebno kroz odnos ovih zemalja prema unutra�njim previranjima u Albaniji (posebno u periodu od 1921-1924) do drugog svjetskog rata, pa i kasnije.^[3] Tako je i polo�aj na�eg stanovni�tva u Albaniji (posebno u Vraki i Skadru, �to je i predmet na�eg interesovanja) kroz pregled crkveno-�kolske, odnosno prosvjetne autonomije), bio u procepu i direktnoj me�uzavisnosti �irih odnosa na Balkanu, posebno u odnosima me�usobno protivurje�nih i su�eljenih interesa Albanije, Italije K SHS, odnosno Kraljevine Jugoslavije.

Poslije neuspjelih poku�aja da Italiju potisne iz Albanije jugoslovenska vlada je prvo podr�kom Esad-pa�i, a kasnije Ahmed beg Zogu, nastojala da o�uva svoje prisustvo u Albaniji i time poku�a neutralisati posledice italijanske penetracije koje su direktno ugro�avale jugoslovensku nezavisnost. Ahmed Zogu je uz podr�ku jugoslovenske strane postao predsjednik albanske vlade po�etkom 1922. godine. Me�utim, protiv Zogua podignut je ustanak u junu 1924. godine, a Zogu se sklonio u Jugoslaviju. Novu vladu je obrazovao pravoslavni episkop Fan Noli, �ijoj je Demokratskoj stranci ranije pripadao i Ahmed Zogu. Po�to je nova vlada Fan Nolija izazvala nepovjerenje u svijetu svojim radikalnim reformama, posebno priznavanjem Sovjetskog Saveza, jugoslovenska vlada je iskoristila novonastalu situaciju, pripremila je albansku emigraciju na �elu sa Zoguom i ubacila je u Albaniju. Zogu je ve� 24. decembra u�ao u Tiranu a Fan Noli je pobjegao u Italiju. Januara 1925. godine Zogu se proglasio prvim predsjednikom Albanije (na sedam godina), a Albanija je proglasom Narodne Skup�tine postala Republikom. Zanemaruju�i jugoslovensku "pomo�" Zogu je napravio radikalan zaokret, pribli�iv�i se Italiji sa kojom je novembra 1926. godine potpisao pakt, da bi ne�to kasnije poslije jugoslovensko-francuskog pakta, potpisao (1927) italijansko-albanski odbrambeni savez. Naredne godine se Zogu uz oslonac na Italiju proglasio kraljem Albanaca (ne Albanije - prim. R. �.), i zatim zaveo apsolutisti�ki re�im, formalno ograni�en monarhisti�kim ustavom, ko}i �e ostati na snazi do aprila 1939, odnosno do okupacije Albanije od strane Italije.^[4] Izme�u K SHS i Albanije u me�uvremenu su potpisani ugovori o me�usobnoj trgovini i plovidbi 22. juna 1926. godine (ratifikovan 20. aprila 1929)^[5], koji je sadr�avao odredbe o pograni�nom prometu^[6], i konvenciju o izdavanju krivaca.^[7] Za na� predmet istra�ivanja bitno je ovdje napomenuti da u pomenutim me�udr�avnim ugovorima nijesu tretirana pitanja nacionalnih manjina ni na jednoj od strana ugovornica, �to je prakti�no zna�ilo da je njihov polo�aj zavisio isklju�ivo od politike zemalja u kojima su �ivjele.

Pravoslavno stanovni�tvo u Skadru i okolini u crkvenoj jurisdikciji bilo je pot�injeno Pe�koj Arhiepiskopiji. Juna 1922. godine srpski patrijarh, kao pe�ki arhiepiskop, unaprijedio je skadarskog namjesnima, dotle arhimandrita, u �in vikarnog episkopa. Me�utim, ubrzo (krajem avgusta iste godine) na kongresu u Beratu, proklamovana je nezavisnost albanske pravoslavne crkve. Tada je donet Statut i izabran Sveti Sinod koji je odmah poku�ao da preuzme svu crkvenu vlast nad pravoslavnim �ivljem u Albaniji, bez prethodnog sporazuma sa nadle�nim patrijar�ijama u Carigradu i Beogradu.^[8] Uz posredovanje jugoslovenskih diplomatskih vlasti ove odluke su bile odlo�ene, �to je bilo od velikog zna�aja s obzirom da se prosvjetna djelatnost u Skadru i Vraki (u �kolama na srpskohrvatskom jeziku) razvijala u okviru crkveno-�kolskih autonomija, koje su ustanovljene jo� u XIX vijeku. Prosvjetna djelatnost na podru�ju Skadra datira jo� od 1828. godine,^[9] dok se prema istra�ivanjima u�itelja B. Markovi�a,^[10] prosvjetna djelatnost na podru�ju Vrake za�inje sredinom pro�loga vijeka, mada je rad ovoj �koli slu�beno odobren 1909. godine.^[11] Ove �kole za�ete kao parohijalne uz crkvu pomagali su mje�tani, kasnije Rusija i Crna Gora, dok je krajem XIX vijeka za njihov rad znatan interes ispoljavala i Srbija.^[12] Pri tome je uo�ljivo da su se Vra�ani i Skadrani, zainteresovani za rad ovih �kola, obra�ali krajem XIX vijeka crnogorskoj vladi za popunjavanje prosvjetnog kadra i pomo�, �to je i logi�no s obzirom da je ovo stanovni�tvo mahom bilo doseljeno iz Crne Gore.^[13] Od osnivanja K SHS brigu o �kolama u Skadru i Vraki (ta�nije od 1922) preuzela je jugoslovenska dr�ava posredstvom svog konzulata u Skadru, s time �to je dio tada�njeg prosvjetnog kadra imao status albanskih dr�avnih podanika. Popunjavanje prosvjetnog kadra u pomenutim �kolama izvr�eno je 1923. godine, kada su na rad u osnovnoj �koli u Vraki upu�eni bra�ni par Lazar i Vidosava Brajovi�,^[14] odnosno sredinom 1924. godine kada su u �kolu "Sveti Sava" u Skadru upu�eni bra�ni par u�itelja Stojkovi� J. Vuk i Stojkovi� V. Milica.^[15]

Prema raspolo�ivim izvorima u �kolskoj 1930/31. osnovna �kola "Sv. Sava" u Skadru imala je �etiri (4) razreda sa �etiri (4) odeljenja. U prvom razredu bilo je upisano 8 u�enika i 6 u�enica, u drugom 8 u�enika i 13 u�enica, u tre�em 9 u�enika i 6 u�enica i u �etvrtom 3 u�enika i 4 u�enice, odnosno u kupno 57 �aka. Istovremeno pri �koli je radilo i zabavi�te sa dva (2) odeljenja, mla�e (10 �enskih i 6 mu�kih) i starije (6 �enskih i 8 mu�kih), odnosno ukupno 30-oro djece. Pored navedenog radila je i takozvana radni�ka �kola (�enska djeca podu�avana raznim doma�inskim poslovima i ru�nom radu) koju je poha�alo 11 u�enica.^[16] Zna�i, raznim oblicima obrazovanja u �koli u Skadru bilo je obuhva�eno 99-oro djece. Uo�ljiva je relativno velika procentualna zastupljenost �enske djece u procesu obrazovanja, �to nesumnjivo ukazuje na visok stepen emancipacije koja je bila u skladu sa dugom prosvjetnom tradicijom ove �kole. Sa ovom djecom u Skadru radilo je sedam (7) prosvjetnih radnika. Prvi razred osnovne �kole vodio je u�itelj Vuko Stojkovi�, drugi Haralampije Andri� (upravnik �kole), tre�i Du�an Vu�ini� i �etvrti Milica Stojkovi�. Zabavi�te su vodile Evdoksija Kadi� i Desanka �or�evi�, dok je radni�ku �kolu vodila An�elija Andri�.^[17]

Istovremeno u Vraki je radila �etvoro-razredna �kola sa dva odeljenja. Juna 1931. g. u prvom razredu bio je 21 �ak (17 m. i 4 �.), u drugom 18 (15 m. i 3 �.), u tre�em 12 (11 m. i 1 �) i u �etvrtom 11 (9 m. i 2 �). Ukupno �kolu su poha�ala 62 �aka. Sa njima su radili u�itelji Vidosava (I i II razred) i Lazar Brajovi� (III i IV razred).^[18] S obzirom da se prema tvr�enju B. Markovi�a u ovo vrijeme u Vraki nalazilo 159 domova,^[19] mo�e se logi�no zaklju�iti da sva djeca nijesu bila uklju�ena u obrazovni proces.

Ukupno u �kolama u Skadru i Vraki u nastavi na srpskohrvatskom jeziku bilo je u ovoj �koli uklju�eno najvi�e 161 dijete (radni�ku �kolu su poha�ala i pojedina djeca obuhva�ena osnovnom �kolom) sa kojima je radilo 9 prosvjetnih radnika.

Slede�e �kolske 1931/2 godine u osnovnoj �koli u Skadru bilo je u �etiri razreda sa tri odeljenja upisano 56 �aka, zatim 10 u radni�koj �koli, dok za zabavi�te nedostaju podaci, osim da su i dalje radila dva odeljenja. Sa njima je radio isti prosvjetni kadar, s tim �to je novouvedeni albanski jezik po�ela predavati Lizeta Sere�i,^[20] �to predstavlja po�etak albanizacije ove �kole.

Za razliku od skadarske �kole broj �aka u �koli u Vraki se ne�to pove�ao (za sedam), jep je ukupno u ovoj �kolskoj godini bilo upisano 69 u�enika,^[21] �to ujedno zna�i da je u ovoj �kolskoj godini u �kolama u Skadru i Vraki (bez podataka o zabavi�tu u Skadru) bilo upisano 135 �aka.

Nastava u pomenutim �kolama odvijala se bez znatnijih te�ko�a na maternjem (srpsko-hrvatskom) jeziku �aka sve do 1928. godine.^[22] Tada su albanske vlasti po�ele ozbiljnije postavljati pitanje opstanka na�ih �kola, prvo kroz pitanje statusa na�eg personala i prosvjetnog kadra u tim �kolama. Istovremeno kraljevskom konzulatu u Skadru, koji je na diskretan na�in nadzirao rad ovih �kola, bilo je sve te�e da kontaktira sa na�im u�iteljima ^[23] a da pri tome ne izazove sumnji�enje albanskih i italijanskih vlasti, usled okolnosti na koje �emo se kasnije op�irnije osvrnuti.

Poku�aj albanskih vlasti da zatvore �kole u Skadru i Vraki tokom 1930. godine nije uspio izme�u ostalog i zbog opreznosti na�eg poslanstva u Tirani i konzulata u Skadru, koji su vodili takvu politiku koja nije davala povoda za jedan takav �in, tim prije, �to je u istoj godini od 75 gr�kih �kola zatvoreno 45, jep su vlasti u Santa Karanti otkrile "nezakonitu politi�ku djelatnost" nekoliko gr�kih u�itelja u Himari ("nacionalisti�ki centar Grana"), koji su navodno sara�ivali sa gr�kim nacionalisti�kim dru�tvom "Epiroti", od kojeg su preko gr�kog mitropolita primali subvencije za politi�ku djelatnost. Prema mi�ljenju jugoslovenskog poslanstva u Tirani, glavni razlog su�enja gr�kim u�iteljima i vi�enijim gr�kim prvacima (Andon Muzina i Mihajl Lici) je bio "zatvoriti i ostali dio gr�kih �kola i svesti ih na minimum".^[24] Uvidjev�i da i na�im �kolama prijeti sli�na opasnost kraljevsko poslanstvo u Tirani izrazilo je zabrinutost zbog nesmotrenosti na�e �tampe ("Vreme"), koja je objavila sliku skadarskog u�itelja Vuka Stojkovi�a, ina�e formalno albanskog podanika,^[25] �to je kod albanskih vlasti moglo izazvati podozrivost.

Zato je na�im u�iteljima diskretno skrenuta pa�nja na delikatnost njihovog polo�aja,^[26] tim prije, �to su od 1929. godine bilo predvi�eno da se svi predmeti u �koli u Skadru predaju na albanskom jeziku, osim po jednog �asa dnevno srpskog jezika u svim razredima i po dva �asa nedeljno istorije i geografije po programu albanskih �kola,^[27] �to se uspjelo izbje�i sve do 1932. godine. Albanskim vlastima bilo je sumnjivo relativno veliko prisustvo u�itelja u ovoj �koli, u odnosu na broj �aka.^[28] Zbog nemogu�nosti normalnih kontakata izme�u u�itelja i konzulata "rad u ovim �kolama ostavljen je savesti Upravitelja i ostalih u�iteljskih snaga", kojima su ipak neupadljivo dostavljane "instrukcije", da rad izvode tako, kako bi �kola postigla cilj, "koji treba da ima kao na�a srpska �kola", navodi se u istom izvje�taju. Po�etni stepen albanizacije �kole u Skadru 1931. godine postignut je uvo�enjem u nastavu "nametnute" u�iteljice Albanke (Lizete Sereli), dok je poku�aj da se �koli nametne jo� jedan u�itelj Albanac, osuje�en intervencijom kraljevskog poslanstva u Tirani.^[29] Me�utim, ve� u narednoj godini �kola u Skadru je u potpunosti albanizovana, �to je izgleda ipak iznenadilo i na� konzulat u Skadru, koji je ne�to ranije tra�io od jugoslovenskih vlasti da mu se "�to hitnije" po�alju ud�benici za na�e �kole u Vraki i Skadru.^[30]

Upravnik �kole "Sv. Sava" u Skadru, Haralampije Andri�, je po nalogu na�ega konzulata u Skadru na "diskretan neupadljiv na�in "izvr�io pregled nad �kolom u Vraki i izvje�taj dostavio konzulu M. Mil�i�u a ovaj Ministarstvu inostranih poslova Kraljevine Jugoslavije. �kola u Vraki u ovom periodu radila je u povoljnijim okolnostima nego ona u Skadru. U ovoj �koli (1930/1 i 1931/2) nastava se i dalje odvijala na srpskohrvatskom jeziku, izuzimaju�i pet �asova albanskog jezika, koji je predavao od albanskih vlasti postavljen u�itelj.^[31]

Poslije albanizacije �kole u Skadru (1932) iz Skadra su povu�eni bra�ni par u�itelja Stojkovi� Vuko i Milica.^[32] �kola u Vraki je albanizovana naredne 1933. godine, kada je po naredbi albanskih vlasti privremeno zatvorena (25. aprila 1933.). Tada je u Jugoslaviju vra�en i bra�ni par Brajovi�, koji je u ovoj �koli radio 10 godina.^[33] Tako je nad �kolom u Vraki primijenjeno nare�enje albanskog ministarstva prosvjete od 25. aprila 1933. godine, kojim se zabranjivao rad svim stranim �kolama koje su se nalazile na podru�ju albanske dr�ave.^[34]

Da bi se u celosti shvatila navedena albanska prosvjetna politika, neophodno je osvrnuti se na op�ti me�unarodni kontekst u kojim se ona formira. Naime, tokom 1931. godine dolazi do privremenog pogor�anja italijansko-albanskih odnosa, kada je kralj Zogu odbio da prihvati produ�enje Tiranskog pakta iz 1926. godine, �to je dovelo do obustavljanja italijanskih finansijskih subvencija, �ime je krhka albanska ekonomija bila dovedena u nezavidan polo�aj. Kralj Zogu je u nastojanju da neutrali�e italijanski uticaj koji je bio prisutan u svim dr�avnim, vojnim i privrednim institucijama, uticao da se donese zakon o izmjeni �lana 206 i 207 albanskog ustava, kojim se omogu�avala zabrana rada privatnim �kolama u Albaniji, �to je trebalo da ugrozi prije svega italijanske interese.^[35] Istovremeno, tada�nji ministar prosvjete, Mira� Ivanaj, poznat kao "framason i pristalica lai�kog vaspitanja omladine", izradio je novi prosvjetni zakon. Po tom zakonu cio prosvjetni kadar je morao biti isklju�ivo lai�ki i pla�en sredstvima albanskog ministarstva prosvjete. Zakonom se predvi�ala obavezna nastava za djecu od 8-13 godina, dok su za mladi�e 13-18 godina, kao i za one koji su nepismeni ili nijesu zavr�ili osnovnu �kolu, bili predvi�eni kursevi na kojima se izri�ito zabranjivalo predavanje stranih jezika, sa ciljem da se, prije svega, sprije�i italijanska propaganda po �kolama. �lan 167 ovoga zakona predvi�ao je da se: "Zgrade kao i ostale imovine namenjene, za vreme stranih dominacija, za �kolske ili nau�ne ciljeve, postaju svojina nacionalne prosvjete i upotrebi�e se samo za prosvjetne doma�e potrebe", �to je o�ito sa na�eg stanovi�ta zna�ilo i nacionalizaciju �kolskih zgrada i imanja u Vraki i Skadru. Francuski Licej u Kor�i, koji je bio "trn u oku Italijanima", koji su ranije poku�avali da ga preuzmu i zamijene italijanskim, ovim zakonom je potvr�en, ali je iz njegovog naziva izostala odrednica "francuski". Tako�e je ovim zakonom bilo predvi�eno stvaranje sportske organizacije "Orao", "po ugledu na Jugoslovensku sokolsku organizaciju". Uz to u srednjim �kolama u Albaniji uvedena je vojna obuka i svr�eni �aci su trebali biti oslobo�eni redovne slu�be u vojsci i smatrani aspirantima za rezervne oficire. Tako�e, po ovom zakonu nijesu se mogle odobravati strane stipendije bez odobrenja albanskog ministarstva prosvjete. Zakonom je bilo predvi�eno da se u dr�avne internate, bez predvi�ene procedure, primaju djeca emigranata, �ije se porodice nijesu definitivno nastanile u Albaniji. Ova odredba imala je za cilj da u albanske �kole privu�e �to vi�e djece pripadnika albanske manjine sa jugoslovenske teritorije. Pravno zakon je va�io od 1. oktobra 1934. godine.^[36]

Albanska prosvjetna politika od po�etka tridesetih godina ovoga vijeka sve vi�e se prilago�ava cilju nacionalne homogenizacije svih Albanaca i denacionalizaciji nacionalnih manjina u samoj Albaniji. Pri tome zna�ajna pa�nja se poklanja Albancima izvan Albanije od kojih se trebao oformiti intelektualni kadar koji je u perspektivi trebao da postane osnovna poluga borbe "za svoja prava". U jednom dopisu MIP-a Ministarstvu prosvete s po�etka 1930. godine, navodi se pored ostalog i slede�e: "Prema izvje�taju Kraljevskog poslanstva u Tirani, arbana�ki nadle�ni krugovi uvidev�i da veliki deo Arbanasa napu�ta definitivno na�u Kraljevinu i odlazi za Albaniju i Tursku kao i da se na�a kolonizacija u poslednje vreme najsistemati�nije sprovodi na Kosovu, donijeli su odluku osujetiti iseljavanje arbana�kog �ivlja iz na�e zemlje. Po ovom pitanju bavio se arbana�ki ministarski savet i re�io je da uputi specijalne misionare, koji bi imali nagovarati Arbanase da ni u kom slu�aju ne napu�taju svoja ognji�ta. Da bi spremili mla�e generacije za borbu, po�eli su prikupljati decu vi�enijih Arbanasa iz �akovice, Prizrena, Debra i prebacivati ih u Albaniju. Do sada je iz �akovice preba�eno 14 mladi�a... Ovo je po�etak njihovog rada stvaranja kadra intelektualaca sa na�e teritorije, koji bi docnije tra�ili i branili svoja prava." Istovremeno, tada je glavni jugoslovenski �eneral�tab bio mi�ljenja da bi trebalo zabraniti slanje djece s jugoslovenske teritorije u strane �kole. Da bi se omogu�ilo �kolovanje djece iz "Ju�ne Srbije" (pod ovim pojmom se tada podrazumijevalo Kosovo i Metohija, kao i Makedonija i dio dana�nje Crne Gore), predlagano je da se ona upu�uju u internate koji bi se otvarali pri �kolama u �umadiji i sjevernim krajevima na�e zemlje.^[37] Pored svega, narednih godina je neprestano rastao broj Albanaca iz Jugoslavije na �kolovanju u Albaniji. U jednom obimnom referatu od 14. decembra 1937. godine, pod naslovom "Prosvetna politika albanske propagande"^[38], navodi se da "se ovim mladi�ima koji se mahom �koluju u vojne �kole govori o porobljenom Kosovu koje oni treba da oslobode". Pri tome se navodi da ovu akciju svesrdno potpoma�e Italija "kako bi im se skrenula pa�nja (Albancima - prim. R. �.) sa svog prodiranja u Albaniju." Dalje se navodi da je "cilj Arbana�ke vlade da pored nacionalizma kod mladih arbana�kih generacija u Jugoslaviji razvije iredentizam." Najve�i broj ovih �aka bio je iz Pe�i, �akovice, Prizrena, Debra, Pri�tine i podrimskog sreza.^[39] Krajem 1937. godine broj �aka Albanaca iz Jugoslavije na �kolovanju u Albaniji procjenjivao se na oko 1000. �aci koji su zavr�avali vojne �kole postavljani su kao dr�avni slu�benici du� jugoslovensko-albanske granice. Uo�ljivo je i to da su tada�nji jugoslovenski dr�avni organi potcenjivali opasnost koja je nastajala nacionalisti�kom i iredentisti�kom indoktrinacijom mladih Albanaca iz Jugoslavije, ina�e objektivno li�enih osnovnih nacionalnih prava u Kraljevini Jugoslaviji a kao takvi su bili podlo�ni navedenim idejama. "Opasnost od njih (misli se na Albance koji se nalaze na �kolovanju u Albaniji iz Jugoslavije - prim. R. �.) za sada nije tako velika, ali �e oni u budu�e zadr�avati od pravilnog razvijanja plan koji mi izvodimo u krajevima naseljenim Albancima".

Po nalogu albanskog poslanstva u Beogradu, studenti iz Albanije (najve�im dijelom smje�teni u "Albanskom internatu" u Beogradu) su stupali u kontakt sa studentima Albancima sa Kosova, sa ciljem da pod vidom "komunizma i borbe za demokratiju stvore i organizuju jaku akciju protiv iseljavanja", kao i da sakupljaju narodne albanske pjesme koje bi se �tampale u Albaniji. Posebno je planirano podsticanje nezadovoljstva Albanaca na Kosovu protiv agrarne reforme koja je provo�ena. Drugi propagandni punkt u Jugoslaviji bio je albanski konzulat u Skoplju koji je nastojao da preko Vakufske direkcije dodijeli �to vi�e stipendija �acima albanske nacionalnosti. Sli�na politika sprovo�ena je, prema istim izvorima, i preko raznih kulturnih i sportskih dru�tava.^[40] Kasniji doga�aji �e pokazati posledice ovakve albanske prosvjetne politike, ali i ako je dopu�teno istori�aru da primijeti, da je ona provo�ena i u vremenu kojem smo savremenici u bitno izmijenjenim okolnostima kada je njeno provo�enje izgubilo sve racionalne razloge.

Uporedo sa navedenom albanskom prosvjetnom politikom koja je velikim dijelom bila usmjerena ka razvijanju nacionalisti�kih i iredentisti�kih ideja kod albanske omladine u Jugoslaviji, sprovo�ena je i albanizacija same Albanije, koja je pored odnosa prema nacionalnim manjinama, izrazito prepoznatljiva i u "Zakonu o izmeni imena nekih varo�i, sela, kvartova, reka..." objavljenom u albanskim "Slu�benim novinama" od 11. maja 1937, br. 34. Zakon je donijet ukazom kralja Zogua od 5. maja 1937. godine u Tirani. Prema ovom zakonu, vlada je bila ovla��ena (�l. 1) da prigodnim imenima "zameni imena onih varo�i, sela, kvartova i reka Kraljevine, koja su za vrijeme strane vladavine i okupacije izgubila svoja originalna imena..." Predvi�eno je da se poslije �etiri mjeseca od obnarodovanja napred navedenog, zabrani upotreba u zvani�noj prepisci "izmenjenih" imena.^[41] Prije nego �to je pomenuti zakon formalno stupio na snagu, u Tirani je obrazovana jedna komisija koja je imala zadatak da prou�i i izvr�i izmenu naziva sela "koja imaju strana imena". Komisija je zavr�ila svoj rad u drugoj polovini 1937. godine i dostavila spisak Ministarstvu unutra�njih poslova, a ujedno je bilo predvi�eno da se spiskovi publikuju u albanskim slu�benim novinama povodom 25-godi�njice albanske nezavisnosti.^[42]

Denacionalizacija nealbanskog �ivlja u Albaniji provo�ena u vrijeme fa�izacije Albanije posredstvom Italije, koja je uspjela ponovo da "privu�e" Zoguovu naklonost (tvorac zakona o prosvjeti Mira� Ivanaj u me�uvremenu je smijenjen), imala je te�ke posledice po polo�aj slovenskog �ivlja u Albaniji, prije svega po stanovnike Vrake i okoline.

Pored pravoslavnog stanovni�tva oko Skadra i okoline slovenskog porijekla, doseljenog prete�no iz Crne Gore (Vra�ani sredinom XVIII vijeka), na ovim prostorima su se doseljavali i stanovnici islamske vjeroispovesti slovenskog porijekla kojima je maternji jezik tako�e bio srpsko-hrvatski,^[43] �ija je denacionalizacija zapo�injala prakti�no odmah po dolasku, s obzirom da nijesu imali ni svojih �kola, niti je neko �titio njihove nacionalne interese. Poslije albanizacije �kole u Vraki, stanovnici ovoga kraja bili su prema tvr�enju Blagoja Markovi�a, izlo�eni "progonima, tu�ama ljudi, cepanju kapa i nabijanju po drve�u, prodaji ku�a i imanja, stoke i raseljavanju".^[44] Tada su i predstavnici uglednih Skadrana upozorili Zogua u Tirani na doga�aje u Vraki i podsjetili ga na "kapu" koja ga je dovela na presto Albanije. Predstavnike Vra�ana primio je kasnije Bogoljub Jevti�, tada�nji jugoslovenski ministar spoljnih poslova.^[45] Me�utim, jugoslovenska vlada je bila nemo�na da za�titi Vra�ane i ostali slovenski �ivalj, pa se iz Vrake iselilo 150 porodica sa ono 600 �lanova, dok je u Vraki ostalo 60 porodica sa oko 300 �lanova.^[46]Poslije du�eg zadr�avanja u Podgorici Vra�ani su naseljeni u podrimskom srezu (Orahovac).^[47]

Poslije albanizacije na�ih �kola u Skadru (1932) i Vraki (1933) jugoslovenske vlasti su i dalje poku�avale da ubla�e posledice denacionalizacije pravoslavnog �ivlja slovenskog porijekla, na taj na�in �to su i dalje slali u Jugoslaviju �ake na �kolovanje (prete�no u zanatske �kole koje su tada bile deficitarne u Albaniji).^[48]

Tako je u me�uratnom periodu sudbina na�ih nacionalnih manjina u Albaniji, a i albanske u Jugoslaviji, bila u procepu jugoslovensko-albansko-italijanskih odnosa. Formalno privatne u nadle�nosti crkveno-�kolskih autonomija, izborenih jo� u XIX vijeku, a stvarno pod nadzorom i patronatom jugoslovenskih vlasti, koje su se pokazalo nemo�nim da sprije�e njihovu albanizaciju, �kole u Skadru i Vraki su postale �rtve politike, koja se pokazala u tome dijelu konzervativnijom od one u XIX vijeku. Nijednim me�udr�avnim ugovorom albanska dr�ava nije bila u obavezi da toleri�e rad ovih �kola, koje su bile zna�ajno kulturno sredi�te na�eg �ivlja u Albaniji. Iako su albanizovane u trajanju kratkih italijansko-albanskih sporova, o�igledno je da bi se one kad tad na�le pod udar prosvjetne politike u Albaniji osmi�ljavane kao duhovno ishodi�te nacionalne homogenizacije svih Albanaca. Ujedno fa�izacija posredstvom Italije uz navedeno dovela je do pogor�anja polo�aja na�eg �ivlja koje je tokom 1933/4. godine u zna�ajnijem broju primorano na iseljavanje. Iako ni polo�aj albanske manjine u to vrijeme nije bio mnogo bolji, ipak se mora naglasiti da svaka denacionalizacija u istorijskom smislu ima dva pola su�eljenih krajnosti. U tom "�rvnju" kao po nekom istorijskom paradoksu sudbinu ljudi naj�e��e odre�uje prostor na kome su nastanjeni.

Napomene

1. Stenografske bele�ke Narodne Skup�tine Kraljevine SHS, VII redovno zasijedanje, 8. 06. 1923. str. 423, Ekspoze ministra spoljnih poslova Nin�i�a o odnosima sa Albanijom.

2. �ivko Avramovski, Albanske dr�ave od 1912-1939. godine, Iz istorije Albanaca, Beograd, 1969, str. 159.

3. Isto, str. 162-176.

4. Isto.

5. B. Petranovi�, M. Ze�evi�, Jugoslavija 1918-1984, Zbirka dokumenata, str. 151-153.

5. Slu�bene novine Kraljevine Jugoslavije, I, 1929, 952.

6. Isto, str. 978.

7. Isto, str. 1003.

8. Stenografske bele�ke... str. 424.

9. O ovoj �koli pisao je i u�itelj ove �kole, Filip Proti�, Srpska �kola u Skadru, Cetinje, 1914.

10. Blagoje Markovi�, u�itelj u penziji, porijeklom iz Vrake, bavio se prou�avanjem Vrake i okoline vi�e od 30 godina. Objavio je vi�e radova o jeziku, toponimima i �kolstvu u Vraki. Priredio je rje�nik govora Vra�ana sa 17.000 jedinica koji se u rukopisu nalazi u CANU. Napisao je i monografiju "Narodna osnovna �nola u Vraki kod Skadra", rukopis, koju je ustupio autoru ovoga rada na kori��enje.

11. Blagoje Markovi�, Narodna osnovna �kola u Vraki kod Skadra, rukopis.

12. Odnosi Srbije i Crne Gore u XIX vijeku, (1804-1903), Dokumenti, priredio Petar Popovi�, str. 733, Lazar Miju�kovi� Gavru Vukovi�u - o osnivanju srpskog konzulata u Skadru i boravku srpskog konzula iz Pri�tine Nu�i�a, Miju�kovi� u pismu od 14. avgusta 1894. navodi da je u Skadar do�ao Nu�i�, koji je uspio pomiriti Popovi�a i Berovi�a (ugledni prvaci u Skadru) i "�ak zvani�no su i temelj �kole postavili". U Drugom pismu od 26. avgusta i pismu od 5. septembra 1894. godine Lazar Miju�kovi� pi�e Gavru Vukovi�u da su u Skadru bila dva u�itelja dok je u Vraki tu ulogu obavljalo sve�teno lice.

13. Pavle S. Radusinovi�, Stanovni�tvo Crne Gore do 1945, SANU, 1978, str. 1 79 navodi da su Vraku po�eli naseljavati od XVIII vijeka doseljenici iz "mnogih krajeva Crne Gore, prvo na carski has a u drugoj polovini XIX vijeka zbog siroma�tva do�lo je do iseljavanja u Vraku. Blagoje V. Markovi�, Mikrotoponimijska gra�a iz Ra�a (Vraka kod Skadra). Prilog izu�avanju jezika, knj. 9, Novi Sad, 1973, navodi da se etni�ka grupa Vra�ani pojavila sredinom 18 vijeka. Atar Vrake se do 1933. godine protezao od Skadarskog jezera do podno�ja Maranoja na istoku u du�ini od 12 km.

�oko Pejovi�, Iseljavanje Crnogoraca u XIX vijeku, Titograd 1962, 47.

14. Arhiv Jugoslavije (AJ), 66 pov. - 7 - 17, Ministar inostranih dela B. Jevti� ministru prosvete R. Stankovi�u 21. jula 1933.

15. Isto, Molba Stojkovi� Vuka i Milice za novo radno mjesto 6. septembra 1932.

16. Isto, Ministarstvo inostranih poslova, Na�a osnovna �kola u Skadru, 17. novembra 1930.

17. Isto, Izvje�taj upravnika �kole Haralampija Andri�a Kraljevskom konzulatu u Skadru od 29. juna 1931. godine.

Isto, Izvje�taj MIP-u od 17. novembra 1930.

18. Isto, Izvje�taj Haralampija Andri�a Kraljevskom konzulatu u Skadru o radu �kole u Vraki od 29. juna 1931.

19. B. Markovi�, Narodna osnovna �kola u Vraki kod Skadra, rukopis. str. 79.

20. AJ, 66 pov. - 7 - 17, Izvje�taj o radu na�e �kole u Skadru u toku istekle �kolske godine od 1. jula 1932.

21. Isto, Izvje�taj o radu na�e �kole u Vraki u toku �kolske 1931 -1932 godine od 1. Jula 1932.

22. Isto, Izvje�taj konzula M. Mil�i�a o na�im �kolama od 10. septembra 1930.

23. Isto, MIP, Nadzor na�ih �kola u Vraki i Skadru, 22. marta 1930.

24. Isto, Kraljevsko poslanstvo u Tirani MIP-u, str. pov. jul 1930.

25. Isto.

26. Isto, Ministarstvo prosvjete MIP-u, 11. avgusta 1930.

27. Isto, Izvje�taj konzula M. Mil�i�a MIP-u. Na�a �kola u Skadru 11. septembra 1930. godine.

28. Isto.

29. Isto, Izvje�taj MIP-a, O radu na�e �kole u Skadru u toku 1930/1, 9. jul 1931.

30. Isto, MIP Ministarstvu prosvjete, Nabavka knjiga za na�e �kole u Vraki i Skadru, 24. oktobar 1931.

31. Isto, Izvje�taj o radu �kole u Vraki, 9. jul 1931.

32. Isto, Molba bra�nog para Stojkovi�a od 6. septembra 1932, Stojkovi�i su tra�ili mjesto u Podgorici, ali je Vuko Stojkovi� postavljen za �kolskog nadzornika u Baru, kao dobar poznavalac pograni�nih prilika. Ina�e anonimnim dopisom Stojkovi� je bio osumnji�en za dvostruku �pijuna�u, za na�u i albansku odnosnu italijansku stranu, �to je konzul u Skadru M. Mil�i� demantovao i odbacio kao razlog njegovog povratka u zemlju.

Isto, Odgovor konzula M. Mil�i�a povodom anonimnog dopisa u kojem se optu�uje Stojkovi� Vuko, 16. novembar 1932.

Isto, Anonimno pismo "Jednog velikog rodoljuba Kraljevine Jugoslavije" Dragoslavu �or�evi�u, narodnom poslaniku.

33. Isto, Pismo ministra inostranih poslova K. J. B. Jevti�a ministru prosvjete od 21. jula 1933.

34. Ministarstvo prosvjete, Odeljenje za osnovnu nastavu, predmet Brajovi� Leposave, 10. jul 1933.

35. �. Avramovski, n. d. str. 174.

36. AJ, 66 pov. - 72 - 187, Otpravnik inostranih poslova M. Risti� MIP-u, Zakon o organizaciji albanskog ministarstva prosvete, 24. novembar 1934.

Isto, MIP Ministarstvu prosvjete, 15. decembar 1934.

37. Isto, 31. januar 1930.

38. Isto, 66 pov. - 7 - 17, Prosvjetna politika albanske propagande, 14. decembar 1937.

39. Isto.

40. Isto, Plan albanskog ministarstva prosvjete, Glavnom �eneral�tabu.

41. Isto, 66 pov. - 72 - 187, Zakon o izmeni imena nekih varo�i, sela, kvartova, reka itd.

42. Isto, Izmena stranih imena sela u Albaniji, Tirana 20. avgust 1937.

43. Nazivani su mua'd�irima.

44. Blagoje Mrakovi�, Narodna osnovna �kola u Vraki, rukopis, str. 54.

45. Isto, str. 55.

46. Isto, cit. prema Peru �o�u, str. 56.

47. Isto, str. 63.

48. AJ, 66 pov. - 72 - 187, Kraljevski konzulat u Skadru Ministarstvu prosvjete, 9. septembar 1936, Tako su na �kolovanje u Jugoslaviji po�etkom 1937. godine na predlog konzulata u Skadru upu�ene u Pan�evo i Bavani�te Mileva Kadi� i Julka Andri�.